/ŋ/ Phoneme in Turkish Texts with Latin Script

Year 2025, Volume: 5 Issue: 2, 110 - 120, 30.12.2025

Muhammed Doruk

https://doi.org/10.54281/kundergisi.64

Abstract

This study presents a phonological and graphotactic analysis of the Turkish velar nasal phoneme /ŋ/ as represented in Latin-based texts, specifically grammars and dictionaries, compiled by Western authors between the 16th and 20th centuries. The research investigates the principles governing the graphemic rendering of the unique phoneme ڭ (kāf-i nūnī) in the Arabic scripted Turkish texts, but lacked a standardized equivalent in transcription corpora. The analysis explores how the transcription choices were conditioned by the interplay of three primary factors: the authors’ phonetic acuity and perceptual biases, orthographic interference from their native languages, and, most critically, the ongoing phonemic neutralization of /ŋ/ to /n/ in vernacular Ottoman Turkish. Adopting a diachronic methodology, the study posits that the observed graphemic alternations—including such allographs as [n], [n-], [ng], [ny], and [ngh]—are not indicative of mere orthographic inconsistency. Rather, they constitute phonetically-motivated transcriptions that provide crucial data for tracing the trajectory of this sound change. A key finding is the asymmetric graphemic realization of the phoneme: while variably represented in morpheme-internal positions (stems), it was overwhelmingly rendered as [n] in morpheme-final (suffixal) positions. This systematic distinction suggests that the grammarians often prioritized a synchronic, descriptive approach focused on the phonetic reality of the spoken vernacular over a conservative, etymologically-driven orthography. The article concludes that by the 19th century, any graphemic representation of /ŋ/ functioned largely as an orthographic archaism. The phoneme’s formal status was resolved with the Turkish Alphabet Reform of 1928, which resulted in the complete elimination of a dedicated grapheme for /ŋ/. This act officially relegated the velar nasal to a phoneme without a unique graphemic identity in Modern Turkish, cementing its position as a feature primarily within the domain of historical phonology.

Keywords

Phonetics , Ottoman Turkish , /ŋ/ phoneme , Neutralization

Latin Harfli Türkçe Metinlerde /ŋ/ Fonemi

Abstract

Bu makale, Türkçenin fonetik yapısında önemli bir yere sahip olan /ŋ/ foneminin (phoneme) tarihî süreç içerisinde, 16-20. yüzyıllar arasında Batılılar tarafından yazılan Latin harfli metinlerdeki gösterim farklılıklarına odaklanmaktadır. Teşekkül noktasına göre art damaksıl, çıkış şekline göre genizsil bir fonem olan bu ses, 16. yüzyıl itibarıyla ilk örneklerine rastladığımız Latin harfli çeviri yazılı Türkçe sözlük ve gramerlerde, bu metinleri yazanlar tarafından hangi kıstaslara göre çeviri yazıda gösterilmiştir? Yazarlar bu fonemi çeviri yazıya aktarırken hangi ölçütleri göz önünde bulundurmuşlardır? Çalışmada bu sorulara cevaplar aranmıştır. Araştırma, bu sesin çeviri yazıya aktarımının, yazarların fonetik algıları, kendi ana dillerinin imla alışkanlıkları ve İstanbul Türkçesinde yaşanan /ŋ/>/n/ nötralizasyon süreci gibi etkenlerle şekillenen karmaşık bir süreci analiz etmektedir. Bu bağlamda, makalede /ŋ/ foneminin metinler arası temsili, tercih edilen yazım çeşitlenmeleri ve bu çeşitlenmelerdeki tutarlılık düzeyleri geniş bir şekilde ele alınmış ve değerlendirilmiştir. Çalışma için farklı yüzyıllarda yazılmış olan gramer ve sözlükler taranarak, /ŋ/ fonemine yönelik gelişmeler ve dilbilimsel sebepler diyakronik bir yöntemle analiz edilmiştir. Fişleme yöntemi kullanılarak elde edilen veriler incelenmiş ve bu veriler ışığında çıkarımlar yapılmıştır. Bulgular, /ŋ/ foneminin Latin harfli metinlerde tıpkı Arap harfli metinlerde olduğu gibi standart bir gösterimden yoksun olduğunu; yazarların bu fonemi genellikle kendi dillerinin fonetik ve yazım kurallarına göre [n], [n-], [ng], [ny] veya [ngh] gibi farklı harf ve harf bileşenleriyle aktardıklarını göstermektedir. Bununla birlikte bulgular, söz konusu yazım farklılıklarının bir tutarsızlıktan ziyade, konuşma dilindeki fonetik değişimi yansıtan değerli kanıtlar olarak yorumlanması gerektiğini ortaya koymaktadır. 17. ve 18. yüzyıllarda Osmanlı Türkçesinde büyük ölçüde yerini /n/ fonemine bırakmış olan bu fonemin çeviri yazıdaki gösterimi, Batılı yazarlar için hâlâ önemli bir sorun olmaya devam ettiği tespit edilmiştir. Ancak çalışmada, Batılı yazarların bu sorunu aşmak için daima bir arayış içinde oldukları saptanmıştır. Arap harfli imlada daima yazımını görebildiğimiz fonemin, bu çalışmada taranan metinlerin çoğunda ikili veya daha fazla şekilde yazımlarının olduğu gözlemlenmiştir. Kelime tabanlarında harf bileşenleriyle verilen fonemin eklerde çoğunlukla yalnızca [n] yazıbirimiyle (grapheme) verilmesi, bu soruna yaklaşım konusunda farklı bir bakış açısı kazandırmıştır. Çalışmada 19. yüzyılda artık bir imla kalıntısı olarak değerlendirilen bu fonemin, 1 Kasım 1928 tarihli Harp İnkılâbı ile artık yeni Türk alfabesinde yer almadığı, dolayısıyla bu sesin yazımının tamamen ortadan kalktığı ve tarihsel bir fonetik özellik olarak kaldığı vurgulanmıştır.

Keywords

Phonetics , Ottoman Turkish , /ŋ/ phoneme , Neutralization

References

• Adamović, Milan. 16. Yüzyıl Türkçesi: Floransalı Filippo Argenti’nin Notlarına Göre (1533). Çev. A. Merhan. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2009.
• Ahmet Cevdet Paşa. Kavaid-i Osmaniye. İstanbul: 1851.
• Bayrak, Ayhan. “Son Dönem Osmanlı Türkçesi Latin Harfli Eserlerinde Art Damak /ŋ/ Ünsüzünün İmlası”. Turkish Studies - Language, Cilt 19, Sayı Ö1 (2024): 407-421.
• Çağatay, Saadet. “Türkçede ñ~ġ Sesine Dair”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, Sayı 2 (1954): 15-30.
• Deny, Jean. Türk Dili Grameri. Çev. Ali Ulvi Elöve, haz. Ahmet Benzer. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2012.
• Develi, Hayati. Evliya Çelebi Seyahatnamesine Göre 17. Yüzyıl Türkçesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1995.
• Doruk, Muhammed. “Çeviri Yazılı Gramer ve Sözlüklere Göre XIX. Yüzyıl Osmanlı Türkçesi Fonetiği”. Doktora tezi. Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
• Duman, Musa. Evliya Çelebi Seyahatnamesine Göre 17. Yüzyılda Ses Değişmeleri. Ankara: TDK Yayınları, 1997. Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları, 2013.
• Georgievitz, Bartholomaeus. De Turcarum ritu et caeremoniis. Antverpiae: Gregorius Bontius, 1544.
• Gümüşkılıç, Mehmet. “Viguier ve Elemens de la Langue Turque Adlı Eseri”. İlmi Araştırmalar. Sayı 10 (2014): 39-64.
• Hindoglou, M. Artin. Grammaire théorique et pratique de la langue turke, telle qu'elle est parlée à Constantinople. Paris: 1834.
• Holderman, P. Jean Baptiste. Grammaire Turque ou Methode Courte & Facile pour Apprendre La Langue Turque. Constantinople: 1730.
• Kartallıoğlu, Yavuz. Osmanlı Konuşma Dili. 1. Baskı. İstanbul: Kesit Yayınları, 2017.
• Mallouf, Nassif. Dictionnaire Français-Turc. Paris: Maisonneuve et Cie., 1856.
• Megisero, Hieronymus. Institutionum Linguae Turcicae Libri Quatuor. Leipzig: 1612.
• Meninski, Franciscus à Mesgnien. Thesaurus Linguarum Orientalium Turcicae-Arabicae-Persicae: LexiconTurcico-Arabico-Persicum. Viennae: 1680.
• Merhan, Aziz. “Filippo Argenti’nin Regola del Parlare Turcho Adlı Eserindeki Bazı Sözcükler Hakkında”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. Sayı 18 (2005): 115-129.
• Redhouse, James W. An English and Turkish Dictionary. Oriental and Philological Publisher, Londra: 1856.
• Redhouse, James W. The Turkish Campaigner’s Vade Mecum of the Ottoman Colloquial Language. Oxford University: 1855.
• Tekin, Talat. Tarih Boyunca Türkçenin Yazımı. İstanbul: Simurg, 1997.
• Tulum, Mertol. 17. Yüzyıl Türkçesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
• Viguier, Pierre François. Elemens de la Langue Turque. İstanbul: 1790.
• Yağmur, Ömer. “Erken Dönem Türkçe Transkripsiyon Metinleri ve Bunların Dil Araştırmaları Açısından Önemi”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. Sayı 4 (2014): 201-217.