NECÎB EL-KÎLÂNÎ’NİN “LEYL VE ḲUḌBÂN” ADLI ROMANI ÜZERİNE BİR İNCELEME

Bu çalışmada çağdaş Arap edebiyatında İslâmî edebiyat geleneğinin öne çıkan isimlerinden Necîb el-Kîlânî’nin (1931-1995) hayatı ve edebî kişiliği kısaca ele alınmış, ardından Leyl ve Ḳuḍbân (Gece ve Demir Parmaklıklar) adlı romanı üslûp ve içerik açısından incelenmiştir. Çalışmanın temel amacı, söz konusu romanı biçim ve içerik açısından değerlendirerek eserin modern Arap edebiyatındaki yerini ve taşıdığı anlamı ortaya koymaktır. Edebiyatı salt estetik bir uğraş olarak görmeyen el-Kîlânî için yazmak aynı zamanda topluma ve ahlâka karşı üstlenilmiş bir sorumluluktur. Bu bağlamda Leyl ve Ḳuḍbân romanında adalet, zulme karşı duruş, insan onurunun korunması, vicdan ve özgürlük arayışı gibi temalar öne çıkmaktadır. Çalışmada roman, doğrudan dinî söylemlerden çok ahlâkî değerler, haksızlığa karşı eleştirel tavır ve karakterlerin yaşadığı vicdanî çatışmalar üzerinden ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, yazarın eserlerinde hem içerikte hem de karakterlerin kuruluşunda ve çatışmaların ele alınışında açıkça hissedilmektedir. Özellikle Leyl ve Ḳuḍbân, XX. yüzyılın ikinci yarısında Mısır’daki baskıcı hapishane düzenini merkeze alırken bireysel acıları toplumsal eleştiriyle bir araya getirerek hem vicdanî hem de siyasal bir sorgulama alanı oluşturmaktadır. Romanda karakterlerin içsel çatışmaları, otoriter düzenin birey üzerindeki tahribatı, aile içi iktidar mücadeleleri ve toplumsal normların baskısıyla birlikte ele alınmıştır. Leyl ve Ḳuḍbân, özgürlük arayışı, direniş ve insanî değerler gibi evrensel temaları işlerken yalnızca döneminin siyasal atmosferini yansıtmakla kalmamış, insanın her çağda karşılaştığı temel meseleleri de tartışmaya açmıştır. Sonuç olarak Leyl ve Ḳuḍbân, bireysel dram ile toplumsal eleştiriyi bir arada sunan yapısıyla modern Arap edebiyatında dikkat çeken bir roman olarak öne çıkmış olup Necîb el-Kîlânî’nin sade ve akıcı dili, metne hem derinlik hem de düşünsel bir ağırlık kazandırmıştır. Bu yönüyle roman, birey ile toplum arasındaki gerilimi etkili bir biçimde ele alan kalıcı bir eser olarak değerlendirilmektedir.

This study briefly addresses the life and literary persona of Necîb el-Kîlânî (1931-1995), who is a prominent figure of the Islamic literary tradition in contemporary Arabic literature. It subsequently examines his novel Leyl ve Ḳuḍbân (Night and Bars) in terms of style and content. The primary objective of the research is to evaluate the aforementioned novel regarding form and content to present its significance and position within modern Arabic literature. For el-Kîlânî, who did not regard literature merely as an aesthetic pursuit, writing is a responsibility undertaken toward society and morality. In this context, themes such as justice, resistance to oppression, the preservation of human dignity, conscience, and the quest for freedom come to the fore in the novel Leyl ve Ḳuḍbân. In the study, the novel is examined not through direct religious discourse, but rather through moral values, a critical stance against injustice, and the conscientious conflicts experienced by the characters. This approach is clearly evident in the author’s works, both in content and the construction of characters and handling conflicts. Particularly, Leyl ve Ḳuḍbân centers on the oppressive prison system in Egypt during the second half of the 20th century, creating a sphere of both conscientious and political inquiry by integrating individual suffering with social criticism. The novel addresses the internal conflicts of the characters besides the destructive impact of authoritarian order on the individual, intra-family power struggles, and the pressure of social norms. While processing universal themes such as the quest for freedom, resistance, and human values, Leyl ve Ḳuḍbân not only reflects the political atmosphere of its period but also opens fundamental issues encountered by humanity in every age to discussion. In conclusion, Leyl ve Ḳuḍbân stands out as a remarkable novel in modern Arabic literature due to its structure that presents individual drama and social criticism in tandem, while Necîb el-Kîlânî’s simple and fluent language lends the text both depth and intellectual gravity. In this respect, the novel is evaluated as a lasting work that effectively handles the tension between the individual and society.