DİVAN ŞİİRİNDE BUHUR YAKMADA KULLANILAN KOKU MADDELERİ

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 2, 223 - 257, 30.04.2025

Nurgül Özcan

https://doi.org/10.20322/littera.1639559

Öz

Tarih öncesi dönemlerden bu yana istisnasız bütün kültürlerde, inanç sistemlerinde karşılaşılan buhur geleneği, divan edebiyatında çok çeşitli yönleriyle ele alınmıştır. Bazı koku maddelerinin, bitkilerin, ağaç kabuklarının, özel sıvıların ateşte yakılmasıyla gerçekleşen buhur yakma işlemi, tüm dünyada olduğu gibi Türk kültüründe de zengin bir kültür mirasının oluşmasına neden olmuştur. Değişik inanç ve kültürlerde, maddî-manevî törenlerin ve ritüellerin, âdet ve geleneklerin vazgeçilmez unsurlarından biri olan buhur, sanatçıların ve bilim insanlarının da dikkatini çekmiştir. Klasik edebiyatımızda buhur konusunun tercih edilmediği divan neredeyse yok gibidir. Buhur ve içinde buhur yakılan buhurdan (micmer), şairlerin hayal dünyasında renkli benzetme ve mecazlarla işlenmiştir. Osmanlı tarihinin her döneminde, toplumun her kademesinde karşılaşılan buhur yakma geleneği; zengin benzetme, sembol ve çağrışımlarla divanlarda sıkça karşımıza çıkar. Koku tarihinin önemli bir alanı olan buhur geleneği, Türklerin İslâm’ı kabulünden önce ve sonraki adet ve inançlarının etkisini yansıtması, bu coğrafyada yaşamış farklı inanç ve kültürlerin birbiriyle etkileşimini göstermesi açısından da çok önemlidir.

Bu çalışmada, buhur geleneğinin seyri hakkında genel bilgi verildikten sonra buhur çeşitlerinin divan şiirine nasıl yansıdığı üzerinde durulmuştur. Buhurda kullanılan maddelerin menşei ve coğrafyası, buhur çeşitlerinin, dönemin sosyal hayatı ve ritüellerindeki yeri ve önemi, buhurla ilgili koku maddelerinin divan şairleri tarafından nasıl tercih edildiği değerlendirilmiştir. Ayrıca, buhur yakmada kullanılan maddelerin çeşitliliği, sembol ve mecazlarının zenginliği örneklerde gösterilmiştir. Tüm kültürleri ilgilendiren bu kadim gelenekle ilgili daha kapsamlı çalışılması gerektiği görülmüştür. Çalışmamız, başta edebiyat olmak üzere kültür tarihi, dinler tarihi, sosyoloji, psikoloji vb. pek çok bilim dalına kaynaklık edecek bilgileri içermektedir.

Anahtar Kelimeler

Buhur , tütsü , koku , divan şiiri , Osmanlı.

Destekleyen Kurum

Yok

Kaynakça

• Abdülaziz Bey (2002). Osmanlı âdet, merasim ve tabirleri. (K. Arısan & D. Arısan Güney, Haz.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Ahmad, S. M. (1998). Hindistan. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C.18. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. ss. 73-75.
• Akalın, Ş. H. (1993). Üzerlik. II. Uluslararası Karacaoğlan ve Halk Kültürü Sempozyumu Bildirileri. Adana. ss. 247-260.
• Akarsu, K. (1993). Rumelili Zaifi, hayatı, sanatı, eserleri ve divanından seçmeler. MEB Yayınları.
• Akkuş, M. S. (2021). Eski Önasya toplumlarında tütsü kullanımı ve kültürümüze yansımaları. Turkish Studies, 16(2), ss. 215-230.
• Akkuş, M. (1993). Nef’î divanı. Akçağ Yayınları.
• Akpınar, Ş. (2017). Âgâh ve divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55914,agah-divanipdf.pdf?0
• Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Âlî divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/58695,gelibolulu-mustafa-ali-divanipdf.pdf?0
• Ali Seydi Bey. (Tarihsiz). Teşrifat ve teşkilatımız. (N.A. Banoğlu, Haz.). Tercüman 1001 Temel Eser.
• Ali Ufki Bey. (2013). Saray-ı Enderun Topkapı Sarayı’nda yaşam. (T. Noyan, Çev.) Kitap Yayınevi.
• Argunşah, M. (1999). Muhammed b. Mahmud-ı Şirvânî, Tuhfe-i Murâdî (inceleme-metin-dizin). TDK Yayınları.
• Arı, M. (2018). Sâkıb Dede divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59860,sakib-dede-divanipdf.pdf?0
• Aslanbey, S. (2021). Antik Mısır’da parfüm. AHBV Edebiyat Fakültesi Dergisi, (4), ss. 51-61.
• Atalay, B. (1991). Divanü lûgat-it-Türk tercümesi I-II. TDK Yayınları.
• Atmaca, V. (2010). Eski medeniyetlerde günah-hastalık ilişkisi veya tanrı’nın gazabı meselesi. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (34), ss. 99-121.
• Ayan, A. & Karpuz, H.Ö. (2020). Eski bir tıp el yazması “Tabibnâme”de bitki adları. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, (69), ss. 7-34.
• Ayan, H. (2002). Nesîmî hayatı, edebî kişiliği, eserleri ve Türkçe Divanı’nın tenkitli metni I-II. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Aydın, E. (2011). Eski Türk yazıtlarındaki çıntan ıgaç 'sandal ağacı' üzerine. Bilig, (56), ss. 25-32.
• Aydıngöz, M. & Bulut, S. (2014). Egenin gizli kalmış şifa iksiri: Sığla, Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, (14), ss. 1-6.
• Ayverdi, İ. (2016). Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
• Babaç, R. (2021). Unuttuğumuz bir güzel koku geleneği: Buhur suyu. https://www.aromaterapi.co/post/buhur-suyu?srsltid=AfmBOop4lEhyptx6KPfUA_zscqRYNUAsbjEOoRksNPTsHXTrFMk9IgSO
• Bakır, A. (2000). Ortaçağ İslam dünyasında ıtriyat gıda ilaç üretimi ve tağşişi. Bizim Büro.
• Başpınar, F. (2008). 17. yüzyıl şairlerinden Beyânî’nin Divan’ı inceleme-tenkitli metin. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Baykal, İ. (1942). Buhur suyu ve kırmız imali hakkında. Türk Tıb Tarihi Arşivi, 5(19-20), 16-24.
• Baytop, T. (2021). Türkiye’de bitkiler ile tedavi (geçmişte ve bugün). İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Berkin, G. (2021). Ağacın izinde tasarımda orman ürünleri sözlüğü. Yıldız Entegre Yapımevi Yayıncılık.
• Bilgin, E. Z. (2020). Sünnette koku kullanımı ve “Bana güzel koku sevdirildi” hadisi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
• Bozaslan, S. U. & Çağlar, A. (2017). Divan şiirinde sipend/üzerlik. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 54(5), ss. 269-288.
• Bozcu, F. P. (2010). Osmanlı sarayında sanatçı ve zanaatçı teşkilat ehl-i hiref. [Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Uzmanlık Tezi]. İstanbul.
• Bütüner, Ş. (2022). Ateş kültü bağlamında Anadolu’da tütsü geleneği. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (31), ss. 975-983.
• Can, M. (2020). Osmanlı kültüründe tütsü. Tarih Araştırmaları II. (A. Efe, ed.). Akademisyen Kitabevi.
• Ceyhun Sezgin, A. & Durmaz, P. (2019). Osmanlı mutfak kültüründe şerbetlerin yeri ve tüketimi. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 7(2), ss. 1499-1518.
• Çakır, S. & Şahin, M. (2023). Orta Çağ Türk-İslâm dünyasında büyüleyici bir koku: Kâfur. Sosyal Bilimler Araştırmaları 4. (H. Yerkazan, Haz.). Sonçağ Akademi.
• Çalışkan, G. Y. (2022). İslamiyet’te buhur geleneği ve İran üretimi seramik buhurdan örnekleri. Erdem Dergisi, (82), ss. 170-190.
• Çam, E. (2024). Harezm Kültüründe Kutsal Koku ve Duman: Tütsü. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 24(1), ss. 43-69.
• Çavuşoğlu, M. & Tanyeri. M. A.(1981). Hayretî divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118576,hayreti-divanipdf.pdf?0
• Çavuşoğlu, M. & Tanyeri, M. A. (1987). Zâtî divanı (edisyon kritik ve transkripsiyon). İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Çeçen, M. K. (2010). Sabrî Mehmed Şerîf, hayatı, sanatı, Divanı’nın tenkitli metni ve tahlili. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Fırat Üniversitesi.
• Çetinkaya, A. (2019). Ömer Şifāi’nin Kitāb-ı Cevherü’l-Ferīd Fi’t-Tibbü’l-Cedīd adlı eserinde söz varlığı. Ulakbilge, (39), ss. 555-584.
• Çevrimli, N. (2018). Zamanda-mekânda güzel koku ve vakıflar. Vakıf ve Toplum, (6). ss. 22-29.
• Çıblak, N. (2004). Halk kültüründe nazar, nazarlık inancı ve bunlara bağlı uygulamalar. Türklük Bilimi Araştırmaları (TÜBAR), (15), ss. 103–125.
• Dankoff, R. & Kahraman, S. A. & Dağlı, Y. (2011). Evliya Çelebi Seyahatnamesi (1, 2, 9 ve 10. Kitaplar). Yapı Kredi Yayınları.
• Dara, R. (2006). Vefalı dostlarım sifalı otlarım. Alfa Yayınları.
• Demir, H. (2021). Kitab-ı Mukaddes’te ve liturjide mür ve bizans tasvir sanatında myrophoroi/mür taşıyan kadınlar. SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (52), ss. 141-162.
• Dikmen, M. (2023). Klâsik Türk şiirinde buhurumeryeme dair. MECMUA-Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 8(15), ss. 32-51.
• Durak, N. (2011). Süryani ortodoks kilisesinde İbadet. Rağbet.
• Ebüzziya Tevfik Bey. (1891). Lugat-ı Ebuzziyâ. Matbaa-i Ebuzziyâ.
• Ekşioğlu, R. (2023). Osmanlı koku kültüründe buhurdanın biçimsel gelişimi. [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Emeksiz, A. (1998). Türk halk kültüründe üzerlik. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, (28), ss. 229-242.
• Emen, H. (2022). Tasavvuf ve tarikatlarda güzel koku: Osmanlılarda tasavvufi ve dinî mekânlarda güzel koku kullanımına dair değerlendirme. Türk Kültürü ve Hacıbektaşveli Araştırma Dergisi, (101), ss. 441-455.
• Erdem, S. (1992). Buhur. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. ss. 383-384.
• Erdoğan, M. (2011). Bursalı Rahmî ve Divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55910,bursali-rahmi-divanipdf.pdf?0
• Erkal, A. (2007). Divan şiirinde afyon ve esrar. A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (33), ss. 25-60.
• Ersoy, E. (2017). Münîrî divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56095,muniri-divanipdf.pdf?0
• Erten, S. R. (2018). Kayseri Raşit Efendi Eski Eserler Kütüphanesi’ndeki Bağdatlı Rûhî dîvânı nüshası (metin-inceleme). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Bozok Üniversitesi.
• Ertuğ, Z. T. (1998). Osmanlı devlet teşrifâtında hırka-i şerif ziyareti. Tarih Enstitüsü Dergisi, (16), ss. 37-45.
• Esad Efendi. (1979). Osmanlılarda töre ve törenler (Teşrifât-ı kadîme). (Y. Ercan, Sade.) Kervan Kitapçılık Tercüman 1001 Temel Eser.
• Gedük, S. (2013). Osmanlı saray kültüründe buhur ve gülsuyu geleneği. Topkapı Sarayı Müzesi Yıllıkları.
• Gölpınarlı, A. (1992). Divan-ı kebir. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Gölpınarlı, A. (2005). Fuzûlî dîvânı. İnkılâp Kitabevi.
• Güç, A. (2006). Dinlerde mabed ve ibadet. Ensar Neşriyat.
• Güçlü, B. (2013). Mevlâna’nın eserlerinde Yûsuf’un gömleğinin kokusu. Marife, 13(3), ss. 151-167.
• Günay, Ü. & Güngör, H. (2015). Türklerin dinî tarihi. Berikan Yayınevi.
• Güneş, M. (2013). Manastırlı Celâl Bey Dîvânı [inceleme-metin]. [Yüksek lisans tezi], Cumhuriyet Ü. Gürsoy, D. (2012). Baharat ve güç. Oğlak Yayınları.
• Haşimi, R. C. (2008). Basra körfezinde eski ticarî faaliyetler ve bu faaliyetlerin medeniyete tesirleri. (A. Bakır, Çev.) Ortaçağ tarih ve medeniyetine dair çeviriler I. Ankara.
• https://gulhane.net/blogs/news/mur-yagi-nedi%CC%87r-ve-faydalari-nelerdi%CC%87rsrsltid=AfmBOoq8rIUgVbbI6Zi11U8Tb3lrVfO_8rhZwbpjn67P_SvHpud7eLSU
• https://sozluk.gov.tr/
• Hudûdü’l-Âlem: Mine’l-Meşrik ile’l-Magrib (2008). (A. Duman & M. Ağarı, Çev.) Kitabevi Yay.
• İbn Hurdâzbih. (2008). Kitâbü’l-mesâlik ve’l-memâlik (yollar ve ülkeler kitabı). (M. Ağarı, Çev.). Kitabevi Yay.
• İnançer, Ö. T. (2014). Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler. (A. Y. Ocak, Ed.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• İnançer, Ö. T. (2016). İstanbul’da Tarîkat Âyin ve Zikirleri. Antikçağdan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Târihi. (Ç. Yılmaz, Ed.). Mas Matbaacılık.
• İpekten, H. (2020). Karamanlı Nizâmî Divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/73032,karamanli-nizami-divanipdf.pdf?0
• İzbudak, V. Ç. (Çev.). (1993). Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî Mesnevî I-IV. MEGSB Yayınları.
• Kahya, E. (2015). Günlük ağacı (liquidambar orientalis, Sığla). Dört Öğe Dergisi, (7), ss. 15-22.
• Kapucu, B. (2022). https://apacikradyo.com.tr/botanitopya/sifa-bahcesinden-iki-bitki-laden-ve-murver
• Kara Düzgün, Ü. (2017). Türk mitolojisinde ateş kültü. (F. A. Turan & M. Ozan, Ed.). Türk mitolojisine giriş. Gazi Kitabevi.
• Karaca, D. (2024). Klasik Türk Şiirinde tütsü ritüeli. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (35), ss. 134-156.
• Karacan, T. (1991). Bosnalı Alaeddin Sâbit, divan. Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
• Karagözlü, V. (2019). Söze vurulan mühür: Baki’nin Hatem Kasidesi’nde anlam boyutları. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (22), ss. 449-488.
• https://tdk.gov.tr/wp-content/uploads/2016/04/20160426%C4%B0smail%20Karakurt_G%C3%BCnlerin%20K%C3%B6p%C3%BC%C4%9F%C3%BC%201001_behcet%20necat%C4%B1g%C4%B1l.pdf
• Karaman, M. İ. (2019). Osmanlı tıbbında ilk bahname örneği: Musa b. Mesud’un bahname tercümesi ve modern üroloji açısından değerlendirilmesi. [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Kartal, A. (1998). Divan şiirinde lale. Akçağ Yayınları.
• Kaya, B. A. (2015). Klâsik Türk Şiirinde şifalı bitkiler üzerine bir deneme. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 15(15), ss. 263-314.
• Kazan, N. Ş. (2018). Celîlî divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59375,celili-divanipdf.pdf?0
• Kılıç, F. (2017). Âşık Çelebi Divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55975,asik-celebi-divanipdf.pdf?0
• Kılıçarslan, O. (2019). Klasik Türk şiirinde duhân. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi [Journal Of Academic Literature], (11), ss. 124-149.
• Koçu, R. E. (1967). Türk giyim kuşam ve süslenme sözlüğü. Sümerbank Kültür Yayınları.
• Koyuncu, Z. (2013). Divan edebiyatında “sürh” redifli şiirler üzerine bir inceleme. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS), 2(1), ss. 1-19.
• Köroğlu, G. (2015). Bizans döneminde buhur-buhurdan kullanımı ve mersin müzesi’ndeki buhurdan örnekleri. Seleucia, 5, ss. 41-77.
• Kufacı, O. (2014). Divan şairinin imgelem dünyasından bir örnek: fülfül. Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi (OMAD), 6(16), ss. 433-449.
• Küçük, A. & Tümer G. & Küçük, M. A. (2015). Dinler tarihi. Berikan.
• Levend, A. S. (1984). Divan edebiyatı kelimeler ve remizler, mazmunlar ve mefhumlar. Enderun Kitabevi.
• Lugal, N. (Çev.). (1994). Şehnâme. I-IV. MEB Yayınları.
• Macaraig, N. (2021). İslam kaynaklarında İsrâ ve Miraç. Osmanlı kültür ortamında Miraç ve yolculuk durakları: edebiyatta, müzikte ve resimli elyazmalarında Miraç ve İslamın üç kutsal şehri. (A. Taşkent & N. Kançal-Ferrari, Ed.). Dergâh Yayınları, ss. 47-61.
• Mengi, M. (2020). Mesihî Divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/74203,mesihi-divanipdf.pdf?0
• Muhammed b. Mahmûd b. Hacı eş-Şirvânî (2023). Şifa bahçesi (Ravdatü’l-ıtr). C. 1, (M. Sarıkaya & C. T. Koç, Çev.). Orman Genel Müdürlüğü.
• Muhammed Hamîdullah. (2013). İslâm peygamberi. Beyan.
• https://hristiyankitaplar.wordpress.com/wp content/uploads/2016/10/israilin_dogusu_website_edition.pdf
• Onay, A. T. (2004). Eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı. (C. Kurnaz, Haz.). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Ortaylı, İ. (2008). Osmanlı sarayında hayat. Yitik Hazine Yayınları.
• Ögel, B. (1991). Türk kültür tarihine giriş. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Ögel, B. (2006). Türk mitolojisi I- II. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Önder, M. (1992). Yüzyıllar boyunca Mevlevîlik. Dönmez Yayınları.
• Örnek, S. V. (1971). Anadolu folklorunda ölüm. Ankara Üniversitesi Basımevi.
• Özcan, S. (2022). Orta Çağ Anadolusu'nda kullanılan tıbbî bitkilerin X. yüzyıldan XII. yüzyıla kadar tedariği. USAD, (16), ss. 291-319.
• Özen, A. (1999). Yahudilik’te ibadet. Ayışığı Kitapları.
• Özen, Ş.Ş. (2021). Kadirîlik'te âdâb ve merâsimler (Eşrefiyyerûmiyye). [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Özerol, N. (2017). Bir âşıklık nişanesi: Klasik Türk şiirinde “yara”. Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi, (22), ss. 293-317.
• Özkan, E. (1977). Buhurdanlar. Hayat Tarih Mecmuası, (11), ss. 81-83.
• Özmen, M. (2017). Ahmed-i Dâ’î Divan. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Özön, M. N. (1979). Osmanlıca-Türkçe sözlük. Sümbül Basımaevi.
• Öztürk, M. C. (2018). Cerrâhîlik Pîr Nûreddin-i Cerrâhî ve Cerrâhî Tarikatı. Ketebe Yayınları.
• Pakalın, M. Z. (1993). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Pala, İ. (2003). La‘l. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C.27. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. ss. 69. Raӏamb, C. (2008). İstanbuӏ’a bir yoӏcuӏuk. (A. Ereӏ, Çev.). Kitap Yayınevi.
• Saraç, M. A. Y. Emrî Dîvânı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10606,giris-emridivanipdf.pdf?0
• Sargon, E. (1991). Buhurdan. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C.6. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. ss. 384-385. Sipahî, A. (2006). Türk halk inançlarında büyü ve büyü ile ilgili uygulamalar. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
• Şahin K. (2012). Üzerlik bitkisinin türk halk kültürü ve sanatı açısından incelenmesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Atatürk Üniversitesi.
• Şemseddin Sâmî. (1978). Kâmûs-ı Türkî. Çağrı Yayınları.
• Şeneri, M. (1993). Cenaze. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 7. Türkiye Diyanet Vakfı Y. ss. 354-357.
• Şengül, E. (2021). Sireti ve suretiyle divan şiirinde kalem. Turkuaz Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 2(1), ss. 1-43.
• Şentürk, A. A. (2016). Osmanlı Şiiri Klavuzu. Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi Yayınları.
• Tanker, N. & Koyuncu, M. & Coşkun, M. (1998). Farmasötik botanik. Ankara Üniversitesi Basımevi.
• Tarlan, A. N. (1992). Ahmet Paşa divanı. Akçağ Yay.
• Tarlan, A. Nihat. (1992). Hayâlî divanı. Akçağ Yayınları.
• Tavernier, J. B. (2010). Tavernier seyahatnamesi. (T. Tunçdoğan, Çev.). Kitap Yayınevi.
• Thomsen, V. (2002). Orhon Yazıtları araştırmaları. (V. Köken, Çev.). TDK Yayınları.
• Togan, İ. & Kara, G. & Baysal, C. (2006). Çin kaynaklarında Türkler-eski t’ang tarihi (Chiu T’ang-shu.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1988b). Osmanlı Devleti’nin saray teşkilatı. TTK Basımevi.
• Uzunkaya U. (2020). Eski Türkçede koku, tütsü ve buhurdan. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (34), ss. 164-205.
• Üçer, M. (1973). Üzerlik. Sivas Folkloru Dergisi, Kâmil Kitabevi. ss.3-6.
• Üst, S. (2018). Edirneli Nazmî divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57766,edirneli-nazmi-divanipdf.pdf?0
• Yekbaş, H. (2020). Sehî Bey Divânı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/76504,sehi-bey-divanipdf.pdf?0
• Yenikale, A. (2012). https://www.marastaedebiyat.com/templates/yayinlar/tuhfe-i-vehbi.pdf
• Yeşilbağ, S. (2019). Muhibbî Dîvânı’nda değerli taşlar. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (22), ss. 689-712.
• Yılmaz, K. ( 2017). İbrahim Tırsî ve divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55911,ibrahim-tirsi-ve-divanipdf.pdf?0
• Yılmaz, K. H. (2017). Diyarbakırlı Hâmî divanı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56082,diyarbakirli-hami--ahmed-divanipdf.pdf?0
• Yiğitoğlu, M. (2015). Dinlere dua, sunu ve sunaklar (fizikî âlemden sanal âleme). Kitâbi Yayınları.