Türkiye’de Modal Mantık Çalışmaları Üzerine Bir İnceleme

Abstract

Modal mantık, zorunluluk ve imkân başta olmak üzere kiplik bildiren kavramların mantıksal yapısını inceleyen, günümüzde bilgi, inanç, yükümlülük, zaman ve ispatlanabilirlik gibi alanlara genişleyerek felsefe, matematik, bilgisayar bilimi, iktisat ve dilbilim arasında ortak bir çerçeve sunan bir disiplindir. Bu yaygınlığa rağmen Türkiye’deki mantık araştırmaları içinde modal mantığın konumu bugüne kadar araştırma konusu haline getirilmemiştir. Dolayısıyla alandaki üretimin hangi dönemlerde yoğunlaştığı, hangi geleneklere dayandığı, hangi kurumlarda yürütüldüğü ve müfredata ne ölçüde yansıdığı soruları gündeme getirilmemiştir. Bu çalışma, bu sorular çerçevesinde Türkiye’de modal mantığı konu edinen akademik üretimin yapısını betimsel bir haritalama yoluyla ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın veri tabanını, DergiPark dışa aktarımlarından oluşan yaklaşık dört bin kayıtlık bir havuzun iki aşamalı elemeyle taranması sonucu derlenen 98 kayıtlık makale kataloğu, YÖK Ulusal Tez Merkezi üzerinden derlenen 59 lisansüstü tez kaydı ve otuz felsefe lisans programının ders kataloglarına ilişkin bir tarama oluşturmaktadır. Kayıtlar, baskın yaklaşımı esas alan ve birbirini dışlayan kategorilerden oluşan bir kodlama şemasıyla sınıflandırılmıştır. Bulgular üç noktada toplanmaktadır. Birincisi, makale üretimi 2000 sonrasında süreklilik kazanmış ve son on yılda belirgin biçimde ivmelenmiş olmakla birlikte, korpusun yarısından fazlası İslam mantık geleneğinin tarihsel-şerh merkezli incelemeleri ile imkân metafiziği çalışmalarında yoğunlaşmakta, tarihî malzemeyi çağdaş biçimsel araçlarla yeniden inşa eden çalışmalar ise yüzde beş düzeyinde kalmaktadır. İkincisi, üretim felsefe-ilahiyat kümesi ile matematik-mühendislik kümesi arasında birbirinden yalıtılmış iki ekosisteme ayrılmış durumdadır. Modal cebir ağırlıklı matematiksel yaklaşım 2010 sonrasında görünür hâle gelmiş, ancak felsefe hattıyla teması kurulamamıştır. Üçüncüsü, araştırma üretimindeki artışa karşın modal mantık lisans müfredatında büyük ölçüde başka derslerin bünyesindedir ve müstakil ders istisnadır. Bu tablo, uluslararası alandaki çok yönlü gelişimle karşılaştırmalı olarak değerlendirilmekte ve çalışmanın sonunda alanın Türkiye’deki geleceği için öneriler sunulmaktadır.

Keywords

• Mantık
• Modal Mantık
• İslam Mantığı
• Kripke Semantiği
• Betimsel Haritalama
• Mantık Eğitimi
• Türkiye

A Review of Modal Logic Studies in Türkiye

Abstract

Modal logic is the discipline that examines the logical structure of modal notions — chiefly necessity and possibility — and has today expanded to encompass knowledge, belief, obligation, time, and provability, thereby providing a shared framework across philosophy, mathematics, computer science, economics, and linguistics. Despite this prevalence, the place of modal logic within logical research in Türkiye has not, to date, been made an object of study. Questions concerning the periods in which scholarly production has concentrated, the traditions on which it draws, the institutional settings in which it has been carried out, and the extent to which it is reflected in undergraduate curricula have not been raised. This study aims to reveal the structure of academic production on modal logic in Türkiye through a descriptive mapping process within the framework of these questions. The research database consists of a catalogue of 98 articles compiled through a two-stage screening of a pool of approximately four thousand records drawn from DergiPark exports, 59 graduate thesis records compiled through the YÖK National Thesis Center and a survey of the course catalogues of thirty undergraduate philosophy programs. Records were classified using a coding scheme based on the dominant approach, consisting of mutually exclusive categories. The findings converge on three points. First, although article production has gained continuity since the 2000s and has accelerated markedly over the past decade, more than half of the corpus is concentrated in historical-commentary-centered studies of the Islamic logical tradition and in studies on the metaphysics of possibility, while studies that reconstruct historical material using contemporary formal tools remain at around five percent. Second, production is divided into two isolated ecosystems between the philosophy-theology cluster and the mathematics-engineering cluster. The mathematically oriented approach, weighted toward modal algebra, became visible after 2010 but has failed to establish contact with the philosophical line. Third, despite the increase in research production, modal logic remains largely embedded within other courses in the undergraduate program, with standalone courses being the exception. This picture is evaluated comparatively against the multi-stranded development in the international field, and recommendations are offered for the future of the field in Türkiye.

Keywords

• Logic
• Modal Logic
• Islamic Logic
• Kripke Semantics
• Descriptive Mapping
• Education of Logic
• Türkiye

References

1. Aristoteles. Yorum Üzerine. çev. Saffet Babür. Ankara: İmge Kitabevi, 1996.
2. Aristoteles. Birinci Analitikler. çev. Hamdi Ragıp Atademir. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1996.
3. Aristoteles. Birinci Analitikler. çev. Furkan Akderin. İstanbul: Say Yayınları, 2025.
4. Ballarin, Roberta. “Modern Origins of Modal Logic”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta. Erişim 25 Ağustos 2026. https://plato.stanford.edu/entries/logic-modal-origins/
5. Blackburn, Patrick - de Rijke, Maarten - Venema, Yde. Modal Logic. Cambridge: Cambridge University Press, 2002.
6. Blackburn, Patrick - van Benthem, Johan - Wolter, Frank (ed.). Handbook of Modal Logic. Amsterdam: Elsevier, 2007.
7. Boğaziçi Üniversitesi Felsefe Bölümü. “Past MA Course Catalogue”. Erişim 25 Ağustos 2026. https://phil.boun.edu.tr/tr/past-ma-course-catalogue
8. Boğaziçi Üniversitesi Felsefe Bölümü. “Undergraduate Courses”. Erişim 25 Ağustos 2026. https://phil.bogazici.edu.tr/undergraduate-courses

9. Carnap, Rudolf. Meaning and Necessity: A Study in Semantics and Modal Logic. Chicago: University of Chicago Press, 1947.
10. Chatti, Saloua. Arabic Logic from al-Fārābī to Averroes: A Study of the Early Arabic Categorical, Modal, and Hypothetical Syllogistics. Cham: Birkhäuser, 2019.
11. Ciabattoni, Agata - Gabelaia, David - Sedlár, Igor (ed.). Advances in Modal Logic 15. London: College Publications, 2024.
12. Çüçen, A. Kadir. Mantık. İstanbul: Asa Kitabevi, 2000.
13. Daşdemir, Yusuf. İbn Sînâ Mantığında Modalite. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2021.
14. Ege Üniversitesi Bilgi Paketi. “Mantık Felsefesi” Ders Öğretim Planı. Erişim 25 Ağustos 2026. https://ebp.ege.edu.tr/DereceProgramlari/Ders/3/8136/261782/741270/1
15. Ege Üniversitesi Bilgi Paketi. “Matematik Tezli Yüksek Lisans Programı” Ders Kataloğu. Erişim 25 Ağustos 2026. https://ebp.ege.edu.tr/DereceProgramlari/Detay/2/60971/8066/932001
16. Er-Rouayheb, Khaled. İslam Mantığının Gelişimi (1200-1800). çev. Yusuf Daşdemir. İstanbul: Klasik Yayınları, 2020.
17. Fagin, Ronald. vd. Reasoning About Knowledge. Cambridge, MA: The MIT Press, 1995.
18. Garson, James. “Modal Logic”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta. Erişim 25 Ağustos 2026. https://plato.stanford.edu/entries/logic-modal/
19. Garson, James. “Modal Logic”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2023 Edition). ed. Edward N. Zalta - Uri Nodelman. Erişim 17 Ekim 2026. https://plato.stanford.edu/archives/spr2023/entries/logic-modal/
20. Goldblatt, Robert. “Mathematical Modal Logic: A View of its Evolution”. Handbook of the History of Logic 7. ed. Dov M. Gabbay vd. 1-98. Amsterdam: Elsevier, 2006. doi:10.1016/s1874-5857(06)80027-0
21. Grünberg, Teo. Sembolik Mantık El Kitabı. Cilt 2. Ankara: Odtü Geliştirme Vakfı Yayıncılık, 2000.
22. Gül, Ekrem Sefa. “Klasik Mantıkta Modalite: Modal Önermeler ve Modal Kıyaslardaki İşlemlerin Açıklanması ve Sembollerle Gösterilmesi”. Mantık Araştırmaları Dergisi 5/9 (Güz 2023), 24-127. https://izlik.org/JA38PK94AL
23. Hasırcı, Nazım. Son Dönem Osmanlı’da Kiplik Mantık. Ankara: Araştırma Yayınları, 2014.
24. Hasnawi, Ahmad vd. “Arabic Logic up to Avicenna”. The Cambridge Companion to Medieval Logic. ed. Catarina Dutilh Novaes vd. 45-66. Cambridge: Cambridge University Press, 2016.
25. Hintikka, Jaakko. Knowledge and Belief: An Introduction to the Logic of the Two Notions. Ithaca: Cornell University Press, 1962.
26. Hodges, Wilfrid vd. “Medieval Modalities and Modern Methods: Avicenna and Buridan”. IfCoLog Journal of Logics and their Applications 4/4 (2017), 1029-1073.
27. Hodges, Wilfrid. “Remarks on al-Fārābī’s Missing Modal Logic and Its Effect on Ibn Sīnā”. Eshare: An Iranian Journal of Philosophy 1/3 (2019), 39-73.
28. İmamoğlugil, Halil. Modern (Sembolik) Mantığa Giriş. Ankara: Nobel Bilimsel Eserler, 2024.
29. Karaismail, Fatma. “İbn Sînâ Mantığında Zatî-Vasfî Ayırımının Varlığı Tutarlı Bir Şekilde İleri Sürülebilir mi? İkincil Literatüre Yönelik Eleştirel Bir Değerlendirme”, İslam Araştırmaları Dergisi, 52 (2024), 25-59. https://doi.org/10.26570/isad.1445346
30. Karaismail, Fatma. Önerme ve Modalite – Fahreddin er-Razî’nin İbn Sînâ Yorumu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2026.
31. Koç, Yalçın. Introduction to Logic. Cilt 2. İstanbul: Boğaziçi University, 1982.
32. Koç Üniversitesi İnsani Bilimler ve Edebiyat Fakültesi. “Philosophy Courses”. Erişim 25 Ağustos 2026. https://cssh.ku.edu.tr/en/education/philosophy/courses/
33. Köz, İsmail vd. (ed.). Mantık El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2016.
34. Kripke, Saul A. “A Completeness Theorem in Modal Logic”. The Journal of Symbolic Logic 24/1 (1959), 1-14.
35. Kripke, Saul A. “Semantical Considerations on Modal Logic”. Acta Philosophica Fennica 16 (1963), 83-94.
36. Kripke, Saul A. Naming and Necessity. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1980.
37. Kripke, Saul A. Adlandırma ve Zorunluluk. çev. Berat Açıl. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2005.
38. Kuşlu, Harun. Nasîruddin Tûsî’de Önermeler Mantığı, İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
39. Lewis, Clarence Irving. A Survey of Symbolic Logic. Berkeley: University of California Press, 1918.
40. Lewis, Clarence Irving - Langford, Cooper Harold. Symbolic Logic. New York: The Century Company, 1932.
41. Lewis, David. On the Plurality of Worlds. Oxford: Basil Blackwell, 1986.
42. Malink, Marko. Aristotle’s Modal Syllogistic. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2013.
43. Mates, Benson. Stoic Logic. Berkeley, Los Angeles: University of California Press, 1961.
44. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Felsefe Bölümü. “Lisans Müfredatı”. Erişim 25 Ağustos 2026. https://phil2.metu.edu.tr/tr/lisans-mufredati
45. Oruk Akman, Zehra. Klasik Mantıkta Konusunun Varlığı Bakımından Önermeler, Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
46. Oruk Akman, Zehra. Klasik Mantıkta Yargının Onto-Epistemolojisi, Ankara: Elis Yayınları, 2024.
47. Özbakır, Mustafa. “‘Bi’l-İmkân ‘İnde’l-Fârâbî ve Bi’l-Fi’l ‘İnde’ş-Şeyh’: Önermenin Konusu Bağlamında Fârâbî’ye Nispet Edilen Bi’l-İmkân Görüşünün İslam Mantık Geleneğinde Yorumlanışı”, Felsefe Arkivi Fârâbî Özel Sayısı. (2026), 50-67. https://doi.org/10.26650/arcp.1866904
48. Özpilavcı, Ferruh. Fârâbî’nin Önerme Anlayışı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018.
49. Pehlivan, Pehlivan & Çelik, Muhammet. “Tümel Önermenin ‘Cihet’i: Muḥammed el-Āmidī’nin Refʿu’l-Ḥicāb ʿan Cemīʿi’l-Muveccehāt İsimli Eseri Bağlamında Bir İnceleme”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 60/1 (2019). 1-80. DOI:10.33227/auifd.535296
50. Pnueli, Amir. “The Temporal Logic of Programs”. Proceedings of the 18th Annual Symposium on Foundations of Computer Science. 46-57. New York: IEEE, 1977.
51. Prior, Arthur N. Time and Modality. Oxford: Clarendon Press, 1957.
52. Rescher, Nicholas. Studies in the History of Arabic Logic. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 1963.
53. Street, Tony. İslam Mantık Tarihi. çev. Harun Kuşlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
54. Street, Tony. “Afḍal al-Dīn al-Khūnajī (d. 1248) on the Conversion of Modal Propositions”. Oriens. 42/3-4 (2014), 454–513. DOI:10.1163/18778372-04203006.
55. Street, Tony. “Al-ʿAllāma al-Ḥillī (d. 1325) and the Early Reception of Kātibī's Shamsīya: Notes towards a study of the dynamics of post-Avicennan logical commentary”, Oriens. 44/3-4 (2016), 267–300.
56. Strobino, Riccardo. “Ibn Sina’s Logic”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta. Erişim 25 Ağustos 2026. https://plato.stanford.edu/entries/ibn-sina-logic/
57. Strobino, Riccardo. Avicenna’s Theory of Science: Logic, Metaphysics, Epistemology. Oakland: University of California Press, 2021.
58. Von Wright, Georg Henrik. “Deontic Logic”. Mind 60/237 (1951), 1-15. DOI: 10.1093/mind/lx.237.1
59. Von Wright, Georg Henrik. An Essay in Modal Logic. Amsterdam: North Holland Publishing Company, 1951.
60. Williamson, Timothy. Modal Logic as Metaphysics. Oxford: Oxford University Press, 2013.