Çocuklar için felsefe (P4C) etkinliklerinin ortaokul öğrencilerinin özenli düşünme becerilerine etkisi

Abstract

Bu çalışmada, Çocuklar için Felsefe (P4C) etkinliklerinin ortaokul altıncı sınıf öğrencilerinin özenli düşünme becerileri üzerindeki etkisi incelenmiştir. Araştırma, ön test-son test kontrol gruplu yarı deneysel desen kullanılarak yürütülmüştür. Araştırmanın çalışma grubunu, 2024-2025 eğitim-öğretim yılında Burdur ilindeki bir devlet ortaokulunun iki şubesinde öğrenim gören 65 altıncı sınıf öğrencisi oluşturmakta olup şubelerden biri deney (n = 32), diğeri kontrol (n = 33) grubu olarak belirlenmiştir. Sekiz hafta boyunca deney grubuna, özenli düşünmenin beş alt boyutunu (takdir edici, duyuşsal, aktif, normatif ve empatik) geliştirmeyi amaçlayan ve araştırmacılar tarafından geliştirilen P4C program tasarısı uygulanırken kontrol grubu mevcut resmi öğretim programına devam etmiştir. Veriler Özenli Düşünme Becerileri Envanteri ile toplanmış ve tek yönlü ANCOVA ile analiz edilmiştir. Regresyon eğimlerinin homojenliği varsayımının karşılanmadığı alt boyutlarda Grup × Ön Test etkileşimini içeren modeller kestirilmiş, ek bir duyarlılık analizi olarak da kazanım puanları üzerinde Mann-Whitney U testi raporlanmıştır. Bulgular, özenli düşünme toplam puanında büyük bir grup etkisiyle, normatif ve empatik alt boyutlarda ise deney grubu lehine istatistiksel olarak anlamlı bir fark olduğunu ortaya koymuştur. Takdir edici, duyuşsal ve aktif alt boyutlarında deney grubu ortalama ön test düzeylerinde daha yüksek puan almış, ancak ön test puanları arttıkça gruplar arasındaki fark azalmıştır. Sonuçlar, P4C etkinliklerinin düşünmenin duyuşsal boyutunu anlamlı biçimde geliştirebileceğini göstermekte olup 4C modelinin özenli düşünme boyutunun ortaokul düzeyinde uygulanabilirliğine ilişkin önerilerde bulunulmuştur.

Keywords

• Çocuklar için felsefe (P4C)
• özenli düşünme
• düşünme becerileri
• ortaokul öğrencileri

The effect of philosophy for children (P4C) activities on the caring thinking skills of middle school students

Abstract

This study examined the effect of Philosophy for Children (P4C) activities on the caring thinking skills of sixth-grade middle school students. The study was conducted using a pretest-posttest control group quasi-experimental design. The study group consisted of 65 sixth-grade students enrolled in two classes at a public middle school in Burdur during the 2024-2025 academic year, with one class assigned as the experimental group (n = 32) and the other as the control group (n = 33). Over eight weeks, the experimental group received a P4C curriculum designed by the researchers to develop the five dimensions of caring thinking (appreciative, affective, active, normative, and empathic), while the control group continued with the existing national curriculum. Data were collected using the Caring Thinking Skills Inventory and analyzed through one-way ANCOVA; for the sub-dimensions in which the homogeneity of regression slopes assumption was violated, models including the Group × Pretest interaction were estimated, and the Mann-Whitney U test on gain scores was reported as a supplementary sensitivity analysis. The findings revealed a statistically significant difference favoring the experimental group in the total caring thinking score, with a large group effect, and in the normative and empathic sub-dimensions. In the appreciative, affective, and active sub-dimensions, the experimental group scored higher at average pretest levels, but the group difference diminished as pretest scores increased. The results indicate that P4C activities can meaningfully develop the affective dimension of thinking, and recommendations were offered regarding the applicability of the caring thinking dimension of the 4C model at the middle school level.

Keywords

• Philosophy for Children (P4C)
• caring thinking
• thinking skills
• middle school students

References

1. Akan, R. (2022). *Hayat bilgisi öğretiminde çocuklar için felsefe (P4C) yaratıcı düşünme becerisi etkinliklerinin öğrencilerin yaratıcı düşünme becerisine etkisi* [Unpublished doctoral dissertation]. Bursa Uludağ University.
2. Akkocaoğlu Çayır, N. (2015). *Çocuklar için felsefe eğitimi üzerine nitel bir araştırma* [Unpublished doctoral dissertation]. Hacettepe University.
3. Alabaz, B. (2022). *Çocuklar için felsefe eğitimi üzerine* [Unpublished master's thesis]. Muğla Sıtkı Koçman University.
4. Altunsöz, F. (2022). *Çocuklar için felsefe programının uygulanmasının önemi* [Unpublished master's thesis]. Pamukkale University.
5. Asgari, M., Whitehead, J., Schonert-Reichl, K. A., & Weber, B. (2023). The impact of Philosophy for Children (P4C) on middle school students’ empathy, perspective-taking, and autonomy: Preliminary outcomes. *Analytic Teaching and Philosophical Praxis, 43*(1), 26–43.
6. Bloom, B. S. (1956). *Taxonomy of educational objectives: The classification of educational goals: Handbook I, cognitive domain*. Longmans.
7. Boyacı, N. P., Karadağ, F., & Gülenç, K. (2018). Çocuklar için felsefe / Çocuklarla felsefe: Felsefi metotlar, uygulamalar ve amaçlar. *Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 31*, 145-173. [https://doi.org/10.20981/kaygi.474657](https://doi.org/10.20981/kaygi.474657)
8. Boyraz, C. (2019). *İlkokulda çocuklarla felsefe uygulamaları: Bir eylem araştırması* [Unpublished doctoral dissertation]. Anadolu University.

9. Budak Durmuş, F., & Çalışkan, M. (2022). Çocuklarla felsefe konusunda Türkiye’de yapılmış akademik çalışmaların içerik analizi. *Felsefe Dünyası, 2*(76), 105-134. [https://doi.org/10.58634/felsefedunyasi.1218929](https://doi.org/10.58634/felsefedunyasi.1218929)
10. Büyüköztürk, Ş. (2018). *Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı* (24th ed.). Pegem Akademi.
11. Cam, P. (2006). *20 thinking tools: Collaborative inquiry for the classroom*. ACER Press.
12. Cohen, J. (1988). *Statistical power analysis for the behavioral sciences* (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates.
13. Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. (2007). *Research methods in education* (6th ed.). Routledge.
14. Çakmak, R. Y. (2021). *Okul öncesi öğretmenlerinin çocuklarla felsefe eğitim programına ilişkin görüşleri* [Unpublished master's thesis]. İstanbul Aydın University.
15. Daşdelen, K. (2021). *Dördüncü sınıf öğrencilerinde çocuklar için felsefe eğitimine yönelik eleştirel düşünme becerilerinin değerlendirilmesi* [Unpublished master's thesis]. Hacettepe University.
16. Davan, Z. (2022). *Okul öncesi öğretmenlerinin çocuklarla felsefe hakkındaki görüşlerinin incelenmesi* [Unpublished master's thesis]. Sivas Cumhuriyet University.
17. Erdoğan, P. (2018). *Çocuklarla felsefe yaklaşımının düşünsel, tarihi ve sosyal temelleri üzerine bir inceleme* [Unpublished master's thesis]. Ankara University.
18. Field, A. (2018). *Discovering statistics using IBM SPSS statistics* (5th ed.). SAGE Publications.
19. Fisher, R. (2008). *Teaching thinking: Philosophical enquiry in the classroom* (3rd ed.). Bloomsbury Publishing.
20. García-Moriyón, F., González-Lamas, J., Botella, J., González Vela, J., Miranda-Alonso, T., Palacios, A., & Robles-Loro, R. (2020). Research in moral education: The contribution of P4C to the moral growth of students. *Education Sciences, 10*(4), 119. [https://doi.org/10.3390/educsci10040119](https://doi.org/10.3390/educsci10040119)
21. García-Moriyón, F., Rebollo, I., & Colom, R. (2005). Evaluating Philosophy for Children: A meta-analysis. *Thinking: The Journal of Philosophy for Children, 17*(4), 14–22. [https://doi.org/10.5840/thinking20051743](https://doi.org/10.5840/thinking20051743)
22. Giménez-Dasí, M., Quintanilla, L., & Daniel, M.-F. (2013). Improving emotion comprehension and social skills in early childhood through philosophy for children. *Childhood & Philosophy, 9*(17), 63–89.
23. Gürdal, G. (2022). *Çocuklar için felsefe eğitiminde hipotetik düşünme yönteminin ilkokul BİLSEM öğrencilerinin yaratıcı düşünme becerilerine etkisi* [Unpublished master's thesis]. Muğla Sıtkı Koçman University.
24. Hair, J. F., Babin, B. J., Anderson, R. E., & Black, W. C. (2019). *Multivariate data analysis* (8th ed.). Cengage Learning.
25. Haynes, J., & Murris, K. (2012). *Picturebooks, pedagogy and philosophy*. Routledge.
26. Inhelder, B., & Piaget, J. (1958). *The growth of logical thinking: From childhood to adolescence* (A. Parsons & S. Milgram, Trans.). Basic Books. [https://doi.org/10.1037/10034-000](https://doi.org/10.1037/10034-000)
27. Işıklar, S. (2019). *Çocuklar için felsefe eğitim programının 5-6 yaş çocuklarda felsefi sorgulama yoluyla eleştirel düşünme ve problem çözme becerilerine etkisi* [Unpublished master's thesis]. Çanakkale Onsekiz Mart University.
28. Ji, H. I. (2025). Exploring the application of empirical research in philosophy for children: Analysis of two case studies in caring thinking. *Childhood & Philosophy, 21*, 1–42. [https://doi.org/10.12957/childphilo.2025.88956](https://doi.org/10.12957/childphilo.2025.88956)
29. Kabil, G. (2021). *Çocuklarla felsefe eğitici eğitimi alan ve almayan okul öncesi öğretmenlerinin düşünme becerileri eğitimine yönelik pedagojik alan bilgilerinin karşılaştırılması* [Unpublished master's thesis]. İstanbul Aydın University.
30. Karagöz, S. (2022). *Çocuklarla felsefe eğitiminin 60-72 aylık çocukların akıl yürütme örüntüleri ve kanıt kullanımları üzerindeki etkisinin incelenmesi* [Unpublished master's thesis]. İstanbul Aydın University.
31. Karasar, N. (2008). *Bilimsel araştırma yöntemi* (18th ed.). Nobel Yayınevi.
32. Kaya, N. B. (2020). *Hayat bilgisi ve sosyal bilgiler derslerinde çocuklar için felsefe: Bir eylem araştırması* [Unpublished doctoral dissertation]. Marmara University.
33. Kerlinger, F. N. (1973). *Foundations of behavioral research*. (2nd Ed.) Holt, Rinehart and Winston.
34. Kohlberg, L. (1984). *The psychology of moral development: The nature and validity of moral stages*. Harper & Row.
35. Korla Öztürk, A. (2022). Çocuklar için felsefe programının 10. sınıf öğrencilerinde eleştirel düşünme becerisine etkisi [Unpublished master's thesis]. Düzce University.
36. Koyuncu, E. (2020). *Investigating the views of preschool teachers regarding philosophy with children through PwC experience* [Unpublished master's thesis]. Middle East Technical University.
37. Krathwohl, D. R., Bloom, B. S., & Masia, B. B. (1964). *Taxonomy of educational objectives: The classification of educational goals. Handbook II: Affective domain*. David McKay.
38. Lafcı-Tor, D. (2023). türkiye’de çocuklar için felsefe (P4C) uygulamalarına yönelik araştırmaların incelenmesi: Sistematik derleme. *Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 22*(3), 703–740. [https://doi.org/10.20981/kaygi.1347085](https://doi.org/10.20981/kaygi.1347085)
39. Lam, C.-M. (2021). The impact of philosophy for children on teachers’ professional development. *Teachers and Teaching: Theory and Practice, 27*(7), 642–655. [https://doi.org/10.1080/13540602.2021.1986693](https://doi.org/10.1080/13540602.2021.1986693)
40. Leong, T. C. (2005). *What is caring thinking? Teaching caring thinking: Vision, clarifications, justifications and applications*. Raffles Girls’ School (Secondary). [http://conference.nie.edu.sg/paper/Converted%20Pdf/ab00553.pdf](http://conference.nie.edu.sg/paper/Converted%20Pdf/ab00553.pdf)
41. Lipman, M. (1976). Philosophy for children. *Metaphilosophy, 7*(1), 17–33. [https://doi.org/10.1111/j.1467-9973.1976.tb00616.x](https://doi.org/10.1111/j.1467-9973.1976.tb00616.x)
42. Lipman, M. (1995). Caring as thinking. *Inquiry: Critical Thinking Across the Disciplines, 15*(1), 1–13. [https://doi.org/10.5840/inquiryctnews199515128](https://doi.org/10.5840/inquiryctnews199515128)
43. Lipman, M. (1998). Teaching students to think reasonably: Some findings of the Philosophy for Children program. *The Clearing House: A Journal of Educational Strategies, Issues and Ideas, 71*(5), 277–280. [https://doi.org/10.1080/00098659809602723](https://doi.org/10.1080/00098659809602723)
44. Lipman, M. (2003). *Thinking in education* (2nd ed.). Cambridge University Press. [https://doi.org/10.1017/CBO9780511840272](https://doi.org/10.1017/CBO9780511840272)
45. Ministry of National Education (2024). *Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: Ortak metin*. MEB Yayınları.
46. Nussbaum, M. (2004). Emotions as judgments of value and importance. In R. Solomon (Ed.), *Thinking about feelings: Contemporary philosophers on emotions* (pp. 183–199). Oxford University Press.
47. Okur, M. (2008). *Çocuklar için felsefe eğitim programının altı yaş grubu çocuklarının atılganlık, işbirliği ve kendini kontrol sosyal becerileri üzerindeki etkisi* [Unpublished master's thesis]. Marmara University.
48. Özcan, S. (2023). Özel yeteneklilere Türkçe öğretiminde çocuklar için felsefe (P4C) uygulamaları. Kaygı. Bursa Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 22(3), 423–456. [https://doi.org/10.20981/kaygi.1318661](https://doi.org/10.20981/kaygi.1318661)
49. Pekkarakaş, E. (2020). *Okul öncesi eğitim döneminde çocuklar için felsefe eğitiminin öğrencilerin yaratıcılık düzeylerine etkisi* [Unpublished master's thesis]. İzmir Demokrasi University.
50. Saint-Exupéry, A. de. (2015). *Küçük Prens* (T. Uyar, Trans.). Can Yayınları. (Original work published 1943)
51. Schleifer, M., Daniel, M.-F., Peyronnet, E., & Lecomte, S. (2003). The impact of philosophical discussions on moral autonomy, judgment, empathy and the recognition of emotion in five year olds. *Thinking: The Journal of Philosophy for Children, 16*(4), 4–12. [https://doi.org/10.5840/thinking200316410](https://doi.org/10.5840/thinking200316410)
52. Sharp, A. M. (2007). Education of the emotions in the classroom community of inquiry. *Gifted Education International, 22*(2–3), 248-257. [https://doi.org/10.1177/026142940702200315](https://doi.org/10.1177/026142940702200315)
53. Sormaz Öğüt, F. (2019). *Felsefi düşünmenin önemi ve çocuklar için felsefe* [Unpublished doctoral dissertation]. Maltepe University.
54. Splitter, L. J., & Sharp, A. M. (1995). *Teaching for better thinking: The classroom community of inquiry*. ACER.
55. Su, M. (2022). *Çocuklar için felsefe (P4C) eğitiminin dini düşünce gelişimine etkisi üzerine bir araştırma* [Unpublished doctoral dissertation]. İnönü University.
56. Taş, I. (2017). *Çocuklar için felsefe eğitimi programının 48-72 aylık çocukların zihin kuramı ve yaratıcılıklarına etkisi* [Unpublished doctoral dissertation]. Çukurova University.
57. Taşdelen, V. (2014). Felsefenin gülümseyen yüzü: Çocuklarla felsefe. *Türk Dili*, 756, 562–568.
58. Theodoridis, A. (2026). The cultivation of caring thinking in education for the re-creation of the democratic human being. *Philosophy Study, 16*(1), 1-17. [https://doi.org/10.17265/2159-5313/2026.01.001](https://doi.org/10.17265/2159-5313/2026.01.001)
59. Topping, K. J., & Trickey, S. (2007). Collaborative philosophical enquiry for school children: Cognitive effects at 10–12 years. *British Journal of Educational Psychology, 77*(2), 271–288. [https://doi.org/10.1348/000709906X105328](https://doi.org/10.1348/000709906X105328)
60. Trickey, S., & Topping, K. J. (2004). ‘Philosophy for children’: A systematic review. *Research Papers in Education, 19*(3), 365–380. [https://doi.org/10.1080/0267152042000248016](https://doi.org/10.1080/0267152042000248016)
61. Turhan, A. (2021). *Çocuklar için felsefe eğitimi programı 3. sınıf uygulaması: Bir eylem araştırması* [Unpublished master's thesis]. Marmara University.
62. Türksoy, N. (2020). *Çocuklar için felsefe (P4C) eğitiminin ortaokul öğrencilerinin bilimsel sorgulamaya yönelik görüşlerine ve eleştirel düşünme becerilerinin gelişimine katkısı: Bir karma yöntem araştırması* [Unpublished master's thesis]. Alanya Alaaddin Keykubat University.
63. Uluçınar, U., & Arı, A. (2019). The development of caring thinking skills inventory based on problem scenarios: A study of validation and reliability. *Universal Journal of Educational Research, 7*(6), 1414–1429. [https://doi.org/10.13189/ujer.2019.070609](https://doi.org/10.13189/ujer.2019.070609)
64. Wei, C., & Chen, L. (2025). The effects of Philosophy for Children on children’s cognitive development: A three-level meta-analysis. *Journal of Intelligence, 13*(10), 130. [https://doi.org/10.3390/jintelligence13100130](https://doi.org/10.3390/jintelligence13100130)
65. Yan, S., Walters, L. M., Wang, Z., & Wang, C. C. (2018). Meta-analysis of the effectiveness of Philosophy for Children programs on students’ cognitive outcomes. *Analytic Teaching and Philosophical Praxis, 39*(1), 13–33.