TARİHSEL VERİLER IŞIĞINDA ESKİ TÜRKLERDEKİ HALK MUTFAĞI FAALİYETLERİNE İLİŞKİN BAZI TESPİTLER

When considering the folk cuisine activities of the old Turks, it is possible to witness the existence of historical background that covers the traditional kitchen culture practices formed in Central Asia or Turkestan. The folk cuisine practices among the old Turks reflect the common and widespread worldview of the subjects of the Turkish states established in the respective area. As of the periods when the Hun, Gokturk and Uyghur states ruled; the folk cuisine practices introduced within the scope of the formation and development process of Turkish folk culture expanded to wide geography. This has emphasized Turks' culinary needs in the context of "people", "time" and "space". It is essential to address the folk cuisine elements of the old Turks who inhabited the steppes in the context of certain historical and cultural codes. The old Turkish state regimes point to historical and cultural frameworks corresponding to certain time periods in which the traditional contextualized culinary activities of the people were put into practice. It is necessary to explain the folk cuisine products of the old Turks in terms of the periods when these states were in control. In this study, the traditional activities of the old Turks on the grounds of folk cuisine have been tried to be explained based on the food and beverage culture that took place in the relevant periods. The traditional codes of the old Turkish folk culture on the basis of "culinary factors" are presented in line with the available historical data. The determinant, directive, supportive and shaping aspects of the cultural continuity of the folk cuisine concept, which was formed, developed, settled and spread in a way specific to the old Turks, have been determined following the production, consumption, distribution and trade crops of those periods, taking into account the "ruling" and "ruled" communities.

Eski Türklerdeki halk mutfağı faaliyetlerine bakıldığında, Orta Asya veya Türkistan sahasında teşekkül eden geleneksel mutfak kültürü uygulamalarını kapsayan bir tarihsel arka planın varlığına şahit olmak mümkündür. Zira eski Türkler arasında vuku bulan halk mutfağı uygulamaları, ilgili sahada kurulan Türk devletlerine ait tebaanın ortak ve yaygın dünya görüşünü yansıtmaktadır. Nitekim Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin hüküm sürdüğü devirler itibarıyla; Türk halk kültürünün teşekkül ve tekâmül etme süreci kapsamında ortaya konulan halk mutfağı pratikleri, geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Bu yayılma durumu, şüphesiz, Türklerin; “insan”, “zaman” ve “mekân” unsurları bağlamındaki zorunlu mutfak ihtiyaçlarını da ön plana çıkarmıştır. Söz konusu istikamette, Orta Asya veya Türkistan bozkırlarını mesken tutan eski Türklere dair halk mutfağı ögelerinin, belli başlı tarihsel ve kültürel kodlar ekseninde ele alınması elzemdir. Malum minvalde; Hun, Göktürk ve Uygur olarak sıralanan eski Türk devlet düzenleri; halkın geleneksel bağlamlı mutfak etkinliklerinin pratiğe döküldüğü belli başlı zaman dilimlerine tekabül eden tarihsel ve kültürel bir çerçeveye işaret etmektedir. Dolayısıyla eski Türklerin halk mutfağı ürünlerini, bahse konu devletlerin hâkim oldukları devirlerden hareketle izah etmek lazımdır. Bahsedilen düzleme istinaden, bu çalışmada, eski Türklerin halk mutfağı zeminindeki geleneksel aktiviteleri; mevzubahis dönemlerde cereyan eden yeme-içme kültüründen yola çıkılarak açıklanmaya çalışılmıştır. İlgili doğrultuda, eldeki mevcut tarihsel verilere yönelik olarak, eski Türk halk kültürünün “mutfak faktörleri” temelindeki geleneksel kodlarına yer verilmiştir. Sonuç olarak; eski Türklere özgü bir biçimde oluşan, gelişen, yerleşen ve yayılan halk mutfağı anlayışının; kültürel sürekliliği belirleyici, yönlendirici, destekleyici ve şekillendirici yönleri; “yöneten” ve “yönetilen” kesimler dikkate alınmak suretiyle; o dönemlerdeki üretim, tüketim, dağıtım ve ticaret mahsullerini takiben tespit edilmiştir.