Sınıf Öğretmeni Adaylarının “Yapay Zekâ” Kavramına İlişkin Metaforik Algılarının İncelenmesi

Öz

Metafor çalışmaları, insanların belirli bir olguya ilişkin zihinsel imgelerini, algılarını, duygularını ve deneyimlerini ortaya çıkarmayı amaçlar. Bu çalışmada sınıf öğretmeni adaylarının “yapay zekâ” kavramına ilişkin metaforik algıları belirlenmiştir. Araştırma nitel yöntem fenomenoloji deseni ile yürütülmüştür. Araştırmanın çalışma grubunu Trabzon Üniversitesine bağlı 1., 2., 3. ve 4. sınıf seviyelerinde öğrenim gören toplam 163 sınıf öğretmeni adayı oluşturmuştur. Araştırmada veri toplama amacıyla sınıf öğretmeni adaylarına “Yapay zekâ ....... gibidir. Çünkü; .............” sorusu yazılı bir şekilde yönetilmiş olup sınıf öğretmeni adaylarının ifadeyi tamamlamaları istenmiştir. Verilerin analizinde betimsel ve içerik analizinden yararlanılmıştır. Araştırmanın sonucunda sınıf öğretmeni adaylarının 91 adet metafor ürettikleri belirlenmiştir. Bu metaforlar; 15 başlık altında (eşya, yiyecek ve içecek, teknoloji, zaman, coğrafya ve mekân, bitki, hayvan, ekonomi, evren, meslek, insan, organ, olağanüstü, sağlık, zararlı alışkanlık) kategorize edilmiştir. Oluşturulan metaforlara bakıldığında sınıf öğretmeni adaylarının “yapay zekâ” kavramını çoğunlukla somut varlıklarla ifade ettikleri ve daha çok canlı varlıklarla eşleştirdikleri ortaya çıkmıştır. Sonuçlar incelendiğinde sınıf öğretmeni adaylarının oluşturdukları metaforlardan yapay zekâ kavramına ilişkin olumlu bir bakış açısına sahip oldukları saptanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Metafor
• Sınıf Öğretmeni Adayları
• Yapay Zekâ

Etik Beyan

Bu araştırma, Trabzon Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Alanında Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği kurulunun 06.12.2024 tarihli ve 2024-12/1.27 sayılı kararı doğrultusunda gerçekleştirilmiştir.

Teşekkür

Araştırma verilerinin edinilmesinde katkı sağlayan ve katılımcı olarak yer alan sınıf öğretmeni adaylarına teşekkür ederiz.

Investigation of Prospective Primary School Teachers’ Metaphorical Perceptions Regarding the Concept of “Artificial Intelligence”

Öz

Metaphor studies aim to reveal people's mental images, perceptions, feelings, and experiences related to a particular phenomenon. This study determined the metaphorical perceptions of prospective primary school teachers regarding the concept of “artificial intelligence.” The research was conducted using a qualitative phenomenological design. The study group consisted of a total of 163 prospective primary school teachers enrolled in the 1st, 2nd, 3rd, and 4th grades at Trabzon University. For data collection, prospective primary school teachers were asked to complete the sentence “Artificial intelligence is like ........ Because; .............” in writing. Descriptive and content analysis were used to analyze the data. The results of the study revealed that the prospective primary school teachers produced 91 metaphors. These metaphors were categorized under 15 headings (objects, food and drink, technology, time, geography and space, plants, animals, economy, universe, profession, humans, organs, extraordinary, health, harmful habits). Looking at the metaphors created, it emerged that prospective primary school teachers mostly expressed the concept of “artificial intelligence” with concrete entities and associated it more with living beings. When the results were examined, it was found that prospective primary school teachers had a positive perspective on the concept of artificial intelligence based on the metaphors they created.

Anahtar Kelimeler

• Metaphor
• Prospective Primary School Teachers
• Artificial Intelligence

Kaynakça

1. Akbaş, M., & Altunışık, R. (2025). Dijital dönüşümün meslekler üzerindeki etkileri: geleceğin meslekleri ve gerekli yetkinlikler. Yönetim Bilimleri Dergisi, 23(55), 82–113. https://doi.org/10.35408/comuybd.1462900
2. Akbay, B., & Yıldırır, H. E. (2024). A comparative investigation of middle and high school students' metaphors towards artificial intelligence. International Journal of Computers in Education, 7(2), 118–132.
3. Aksakal, Ş., Emre, İ., & Özbek, M. (2024). Sınıf öğretmenlerinin yapay zekâya ilişkin tutumlarının belirlenmesi. Eğitimde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 7(1), 1–13.
4. Aktaş, A. (2021). Yönetici ve öğretmen görüşlerine göre yapay zekâ: bir metafor çalışması. 1. Ulusal Eğitimde Yapay Zekâ Uygulamaları Kongresi, Harran Üniversitesi.
5. Aktürk, A. O., & Çalışkan, G. (2024). Öğretmen adaylarının teknoloji hakkındaki metaforları. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 265–291. https://doi.org/10.51119/ereegf.2024.82
6. Arı, S. (2024). Sınıf öğretmenlerinin yapay zekâ kaygılarının farklı değişkenler açısından incelenmesi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(4), 2393–2405. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1519636
7. Arı, S. (2025). Sınıf öğretmeni adaylarının yapay zekâya yönelik tutumlarının farklı değişkenler açısından incelenmesi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 695–704. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1520017
8. Arı, S., & Erkuş, B. (2025). A study on the use of artificial intelligence in life science lesson. International Journal of Education Technology and Scientific Researches, 10(30), 75–90.

9. Arslan, K. (2020). Eğitimde yapay zekâ ve uygulamaları. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 11(1), 71–88.
10. Arslan, M. M., & Bayrakçı, M. (2006). Metaforik düşünme ve öğrenme yaklaşımının eğitim-öğretim açısından incelenmesi. Milli Eğitim, 35(171), 100–108.
11. Arslantaş, H. İ., & Ataş, M. (2024). Lise öğrencilerinin yapay zekâ, robot teknolojisi, metaverse ve uzaktan eğitim ile ilgili metaforik algıları. Gaziantep Üniversitesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 8(2), 95–116.
12. Aşık, F., Yıldız, A., Kılınç, S., Aytekin, N., Adalı, R., & Kurnaz, K. (2023). Yapay zekânın eğitime etkileri. International Journal of Social and Humanities Sciences Research, 10(98), 2100–2107. https://doi.org/10.5281/zenodo.8307107
13. Banaz, E., & Demirel, O. (2024). Türkçe öğretmen adaylarının yapay zekâ okuryazarlıklarının farklı değişkenlere göre incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (60), 1516–1529.
14. Becker, B. (2017). Artificial intelligence in education: what is it, where is it now, where is it going. Ireland’s Yearbook of Education, 2018, 42–46.
15. Bostrom, N., & Yudkowsky, E. (2011). The ethics of artificial intelligence. In K. F. (Ed.), The cambridge handbook of artificial intelligence (pp. 316–334). Cambridge University Press.
16. Cojean, S., Brun, L., Amadieu, F., & Dessus, P. (2023). Teachers’ attitudes towards AI: what is the difference with non-AI technologies? Proceedings of the Annual Meeting of the Cognitive Science Society, 45(45), 2069–2079.
17. Creswell, J. W. (2013). Qualitative inquiry and research design: choosing among five approaches (3rd ed.). Sage Publications.
18. Çam, M. B., Çelik, N. C., Turan Güntepe, E., & Durukan, Ü. G. (2021). Öğretmen adaylarının yapay zekâ teknolojileri ile ilgili farkındalıklarının belirlenmesi. Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(48), 263–285.
19. Çelebi, V., & İnal, A. (2019). Yapay zekâ bağlamında etik problemi. Journal of International Social Research, 12(66), 651–661.
20. Çelikten, M. (2006). Kültür ve öğretmen metaforları. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(2), 269–283.
21. Çerkez, M., & Kızıldemir, Ö. (2020). Yiyecek–içecek işletmelerinde yapay zekâ kullanımı. Türk Turizm Araştırmaları Dergisi, 4(2), 1264–1278.
22. Çetin, M., & Aktaş, A. (2021). Yapay zekâ ve eğitimde gelecek senaryoları. OPUS International Journal of Society Researches, 18, 4225–4268.
23. Demir, C., & Karakaş Yıldırım, Ö. (2019). Türkçede metaforlar ve metaforik anlatımlar. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(4), 1085–1096. https://doi.org/10.32709/akusosbil.599335
24. Demirtaş, E., & Türksoy, E. (2023). İlkokul eğitim paydaşlarının yapay zekâya yönelik metaforik algıları. Ufuk University 2nd International Congress on Social Sciences Proceedings, 194–207.
25. Dülger, E. D., & Gümüşeli, A. İ. (2023). Okul müdürleri ve öğretmenlerin eğitimde yapay zekâ kullanılmasına ilişkin görüşleri. ISPEC International Journal of Social Sciences and Humanities, 7(1), 133–153.
26. Dülger, E. D., & Köklü, M. (2023). Okul yöneticilerinin ve öğretmenlerin eğitimde yapay zekâ kullanılmasına ilişkin görüşlerini belirlemeye yönelik bir ölçek geliştirme çalışması. ISPEC International Journal of Social Sciences and Humanities, 7(1), 154–174.
27. Efe, A. (2021). Yapay zekâ risklerinin etik yönünden değerlendirilmesi. Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dergisi, 3(1), 1–24.
28. Ekiz, D. (2001). Primary school teachers’ preactive teaching and practical theories. Lambert Academic Publishing.
29. Erdoğan, Ş., & Bozkurt, E. (2023). Fizik öğretmen adaylarının “yapay zekâ” kavramına ilişkin algılarının incelenmesi: bir metafor çalışması. Medeniyet ve Toplum Dergisi, 7(2), 152–163.
30. Ergüney, M., & Tepe, N. (2023). Metaverse: bir metafor çalışması. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 12(2), 1178–1195. https://doi.org/10.15869/itobiad.1278887
31. Etikan, I., Musa, S. A., & Alkassim, R. S. (2016). Comparison of convenience sampling and purposive sampling. American Journal of Theoretical and Applied Statistics, 5(1), 1–4. https://doi.org/10.11648/j.ajtas.20160501.11
32. Fetterman, A. K., Bair, J. L., Werth, M., Landkammer, F., & Robinson, M. D. (2016). The scope and consequences of metaphoric thinking: using individual differences in metaphor usage to understand how metaphor functions. Journal of Personality and Social Psychology, 110(3), 458. https://doi.org/10.1037/pspp0000067
33. Gündoğan Önderöz, F., & Karabay Turan, A. (2024). Sınıf öğretmenlerinin ve sınıf öğretmeni adaylarının eğitimde yapay zekâ teknolojilerine ilişkin görüşleri ve kullanım durumları. In F. Dağ (Ed.), Eğitimde yapay zekâyla değişen paradigmalar: güncel araştırmalar (s. 59–80). Anı Yayıncılık.
34. Haenlein, M., & Kaplan, A. (2019). A brief history of artificial intelligence: on the past, present, and future of artificial intelligence. California Management Review, 61(4), 5–14. https://doi.org/10.1177/0008125619864925
35. İşler, B., & Kılıç, M. (2021). Eğitimde yapay zekâ kullanımı ve gelişimi. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 5(1), 1–11.
36. Kaman, Ş. (2025). Sınıf öğretmeni adaylarının dijital yeterlikleri ile yapay zekâ okuryazarlık düzeyleri arasındaki ilişki. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(2), 596–612. https://doi.org/10.31592/aeusbed.1663406
37. Karabulut, R., Mertol, H., & Alkan, A. (2017). Üstün yetenekli/zekâlı öğrencilerin medyaya yönelik metafor algıları. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(2), 187–196.
38. Kılınç, Y. (2013). Coğrafya lisans öğrencilerinin hava durumu kavramını algılamaları: fenomenografik bir çalışma. Marmara Coğrafya Dergisi, (27), 401–415.
39. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage Publications.
40. Mart, M., & Kaya, G. (2024). Okul öncesi öğretmen adaylarının yapay zekâya yönelik tutumları ve yapay zekâ okuryazarlığı arasındaki ilişkinin incelenmesi. Edutech Research, 2(1), 91–109.
41. McCarthy, J. (2025). What is artificial intelligence? http://wwwformal.stanford.edu/jmc/whatisai/
42. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: an expanded sourcebook (2nd ed.). Sage.
43. Nakiboğlu, C., & Yıldırım, Ş. (2020). Ortaöğretim öğrencilerinin metalik bağ ile ilgili algıları, metaforları ve benzeşimleri. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 7(1), 1–11. https://doi.org/10.21666/muefd.660211
44. Özer, S., Akgül, S., & Yıldırım, A. (2023). Okullarda yapay zekâ kullanımına ilişkin öğretmen görüşleri. Ulusal Eğitim Dergisi, 3(10), 1776–1794.
45. Patton, M. Q. (2002). Qualitative research and evaluation methods (3rd ed.). Sage Publications.
46. Popenici, S. A. D., & Kerr, S. (2017). Exploring the impact of artificial intelligence on teaching and learning in higher education. Research and Practice in Technology Enhanced Learning, 12(22), 1–13.
47. Saban, A. (2004). Giriş düzeyindeki sınıf öğretmeni adaylarının öğretmen kavramına ilişkin metaforları. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 2(2), 131–155.
48. Saçan, S., Yaralı, K. T., & Kavruk, S. Z. (2022). Çocukların yapay zekâ kavramına ilişkin metaforik algıları. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (64), 274–296. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1074024
49. Sönmez, D., & Yılmaz, G. K. (2023). Matematik derslerine yönelik algıların metaforlar aracılığıyla belirlenmesi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(3), 3143–3162. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1231487
50. Stahl, B. C., Antoniou, J., Bhalla, N., Brooks, L., Jansen, P., Lindqvist, B., & Wright, D. (2023). A systematic review of artificial intelligence impact assessments. Artificial Intelligence Review, 56(11), 12799–12831.
51. Sucu, İ. (2019). The effect of artificial intelligence on society and artificial intelligence in the context of film. Uluslararası Ders Kitapları ve Eğitim Materyalleri Dergisi, 2(2), 203–215.
52. Turan, T., Turan, G., & Küçüksille, E. (2022). Yapay zekâ etiği: toplum üzerine etkisi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 13(2), 292–299. https://doi.org/10.29048/makufebed.1058538
53. Uzun, Y. (2025). Digital transformation in education: pre-service primary teachers’ attitudes toward artificial intelligence. International Journal of Education Technology and Scientific Researches, 31, 243–263. https://doi.org/10.35826/ijetsar.777
54. Xuan, S. Y., & Yunus, M. M. (2023). Teachers’ attitude towards AI-based English learning: a mini review. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 13(5), 793–800. https://doi.org/10.6007/IJARBSS/v13-i5/16459
55. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.