İbn Rüşd’ün Tenzîhî Dil Anlayışı

Kutsal kitaplarda Tanrı’nın varlığı, sıfatları, mebde-mead gibi birtakım metafizik konular hakkında çeşitli bilgiler verilmiştir. Tanrı’nın kendisi ve âlem hakkında verilen bu bilgiler insanı muhatap almasından dolayı insanın zihin ve hayal dünyasına hitap edecek şekilde belli başlı kavramlarla sınırlı bir yapı arz eder. İslam felsefesinde ve din felsefesinde bu kavramların metafiziksel olay ve durumlarıyla, fiziksel olay ve durumlara dâhil olan formlarının sınırlılıklarını ihtiva eden anlamlarda ifade edilmesi, onun muhatapları tarafından nasıl anlaşılması gerektiği problemine sebep olmuştur. Bu tartışmalar genel anlamda mecazî, teşbihî, tenzîhî, temsilî dil gibi temel başlıklar altında incelenmiştir. Bu başlıklardan tenzîhî dil, İslam felsefesinde ve teolojisinde genel itibariyle selbî sıfatlar çerçevesinde ele alınmıştır. Biz de bu çalışmamızda Tanrı hakkında ancak olumsuzlama ifadeleriyle konuşulabileceğini iddia eden tenzîhî dil anlayışını İbn Rüşd’ün çalışmalarında nasıl ele aldığını inceleyeceğiz. İbn Rüşd, Tanrı ile ilgili sıfatların klasik anlamda zâtî, selbî, teşbihî bağlamda ele alınmasından hareketle selbî sıfatlara özel bir önem atfetmektedir. Bu bağlamda Tanrı’dan eksikliklerin izale edilmesi çerçevesinde tenzih dilini savunmaktadır. İbn Rüşd, kelâmcıların ilâhî sıfatlarla ilgili düşüncelerinin anlaşılması zor ve Tanrı’ya dair birtakım yanlış anlamlara gelebilecek düşünceler olması dolayısıyla eleştirir. Düşünürümüzün bu yaklaşımlara yönelttiği eleştirilerin başında onların tasavvurları ya Muʻtezile’de olduğu gibi ta’tile ya da Eşʻarîler’de olduğu gibi teşbihe düşülmesi gelmektedir. İbn Rüşd, insanları teşbih düşüncesinin sebep olabileceği problemlerden koruma amaçlamıştır. O, Tanrı’nın sıfatlarıyla ilgili olarak O’nun her türlü eksiklikten uzak olduğu anlayışını benimser. Böylece düşünürümüz insana ait olan birtakım kavram ve terimleri aradan çıkartarak tenzîhî bir yaklaşım sergilemiştir.