İshak Efendi’nin Mecmûa-i Ulûm-i Riyâziyyesi’nde Güneş Sistemi

Antik dönemden itibaren hâkim kozmolojik görüş olan yer merkezli (geosentrik) evren üzerine bina edilen klasik astronominin yerini alan modern astronominin miladı olarak Nicolaus Copernicus’un (ö. 1543) güneş merkezli (helyosentrik) evren modelini canlandırdığı 1543 tarihi kabul edilir. Osmanlıların bundan yaklaşık bir yüzyıl sonra başlayan modern astronomi ile tanışma süreci büyük oranda zîc gibi pratik astronomiyle ilgili çeviriler üzerinden yürümüştür. Teorik astronomi ile ilgili bütünlüklü ilk önemli çalışma Onsekizinci yüzyılın sonlarında özellikle askeri alanda başlayan Batı tarzı eğitim hareketinin merkezinde bulunan Mühendishane’nin başhocalarından İshak Efendi’nin kaleme aldığı Mecmûa-i Ulûm-i Riyâziyye’dir. 4 ciltten oluşan bu eser modern bilimlere dair dönemine kadar yazılmış en kapsamlı kitap olma özelliğini taşımaktadır. Eser yalnızca Osmanlı topraklarında değil Mısır’da da ilgi görmüş, İstanbul’da yayınlanmasından kısa süre sonra burada da basılmıştır. Kendisinden sonra kaleme alınan eserlerin büyük kısmına kaynaklık eden kitabın astronomi ile ilgili kısımları üzerinde yapılan çalışmalar çok azdır. Bu eksikliği bir nebze de olsa gidermek amacıyla bu çalışmada söz konusu eserin 4. cildinde yer alan astronomi bölümünün Güneş Sistemi ile ilgili kısımları değerlendirilecektir. Bu değerlendirme esnasında kitapta verilen bilgilerin doğruluğu dönemin cari kaynakları üzerinden sorgulanacaktır. Ayrıca eserde kullanılan kaynakların güncelliği analiz edilerek eserin günceli ne oranda takip ettiği sorusuna cevap aranacaktır. Çalışmanın hedeflerinden bir diğeri, eserde kullanılan kaynakları mümkün olduğunca tespit edebilmektir.