Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararları Işığında Sınır Dışı Etme İşleminin Aile Yaşamına Saygı Hakkı Bağlamında Değerlendirmesi

Yıl 2023, Sayı: 2, 141 - 178, 26.02.2026

Doğukan Altuğ

https://izlik.org/JA55AY68EY

Öz

Günümüzde dünya global bir köy haline gelmiştir. Ekonomik, siyasi, coğrafi ve savaş gibi sebeplerle insanlar menşe ülkelerinden refah seviyesinin daha iyi olduğu ülkelere göç etmektedir. Türkiye’nin göç yolu üzerinde olması ve Avrupa ülkelerinin yüksek refahları nedeniyle bu güzergahtaki ülkeler göçmenlerin varış noktaları olmaktadır. Varış ülkelerine entegrasyonları başarısızlık gösteren göçmenler egemen devlet tarafından sınır dışı edilmektedir. Zira söz konusu göçmenler içine girdikleri kültür yapısı ile çatışma haline girmektedir. Bu durum göç alan ülkenin kamu düzeni ve güvenliği açısından önem teşkil etmekte olup müdahale ihtiyacı doğurmaktadır. Sınır dışı birçok insan hakkına müdahale teşkil etmektedir. Bunlardan aile yaşamına saygı hakkı kanaatimizce aile kavramının sosyo-kültürel önemi dolayısıyla daha mühim olmaktadır. Özellikle ülkemiz başta Orta Doğu olmak üzere Asya ve Kuzey Karadeniz ülkelerinden aileler halinde toplu göçler almaktadır. Söz konusu göçmenlerin sınır dışı edilmesi toplumun çeşitli kesimlerince talep edilmektedir. Makalemiz aile yaşamına saygı hakkına müdahale teşkil eden sınır dışı işlemlerinin Türk Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında nasıl yaklaşımlara yol açtığını ortaya koymaya çalışmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Aile Yaşamına Saygı Hakkı , Sınır Dışı Etme İşlemi , Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi , Anayasa Mahkemesi , Göçmen

The Assessment of the Deportation Process in the Context of the Right to Respect for Family Life in the Light of the Decisions of the Constitutional Court and the European Court of Human Rights

https://izlik.org/JA55AY68EY

Öz

Today, the world has become a global village. Due to economic, political, geographical and war reasons, people migrate from their countries of origin to countries
where the welfare level is better. Due to Turkey’s location on the migration route and the high welfare of European countries, these are destinations for immigrants. Immigrants who fail to integrate into their country of destination are deported by the sovereign state. Because these immigrants come into conflict with the cultural structure they enter. This situation is important for the public order and security of the receiving country and creates the need for intervention. Deportation constitutes an interference with many human rights. In our opinion, the right to respect for family life is more important because of the socio-cultural importance of the concept of family. Especially our country receives mass migrations as families from Asian and northern Black Sea countries, especially the Middle East. The deportation of the said immigrants is demanded by various segments of the society. Our article tries to reveal how the deportation proceedings, which interfere with the right to respect for family life, lead to approaches in the decisions of the Turkish Constitutional Court and the European Court of Human Rights.

Anahtar Kelimeler

Right to Respect for Family Life , Deportation Procedure , European Court of Human Rights , Constitutional Court , Immigrant

Kaynakça

• AÇIL, Murat, “İnsan Haklarının Ulusal Hukuk Düzeninde Korunması”, Tuğba Bayraktar/Ufuk Ramazan Çakmak (ed.), İnsan Hakları Hukuku, 1. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2022.
• ARSLAN-ÖNCÜ, Gülay, “Özel Yaşama ve Aile Yaşamına Saygı Hakkı Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi-8”, 1. Baskı, Avrupa Konseyi, Ankara, 2019.
• ARSLAN-ÖNCÜ, Gülay, “Özel Yaşama ve Aile Yaşamına Saygı Hakkı”, Sibel İnceoğlu (ed.), İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi ve Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Kapsamında Bir İnceleme, 1. Baskı, Avrupa Konseyi, Ankara, 2013.
• ASAR, Aydoğan, Yabancılar Hukuku, 7. Baskı, Seçkin Yayınları, Ankara, 2021.
• ATAK, Songül, ‘Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesinin Kararlarında Yabancıların Aile Yaşamı Hakkı’, Erzincan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, S: 2007/1-2, C: XI, Yıl: 2007, Erzincan, s. 105-127.
• AVRUPA KONSEYİ, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Madde 8 Rehberi Özel hayata ve aile hayatına, konuta ve haberleşmeye saygı hakkı, 2019, https://www.echr.coe.int/Documents/Guide_Art_8_TUR.pdf, (Erişim Tarihi: 02.01.2023).
• BAYRAKTAROĞLU-ÖZÇELİK, Gülüm, ‘Yabancı ve Uluslararası Koruma Kanunu Hükümleri Uyarınca Yabancıların Türkiye’den Sınır Dışı Edilmesi’, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S: 2013/108, Yıl: 2013, Ankara, s. 211-258.
• BAYRAM-DUMLUDAĞ, Mihri Sinem, “Türk Yabancılar Hukukunda Sınır Dışı Etme”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum, 2018.
• BİRTANE, Şermin / ALKAN, Fatih / KOZAN, Ali / YILDIZ, Ferhat / YAZICI, Hilal /ÖNCEL, Çağlar / BARIN, Taylan, Özel Hayata ve Aile Hayatına Saygı Hakkı Karar Özetleri, 1. Baskı, Anayasa Mahkemesi Başkanlığı, Ankara, 2021.
• BORAK, Muteber Meva, “Anayasa Mahkemesinin Sınır Dışı Etmeye İlişkin Bireysel Başvuru Kararlarının İncelenmesi”, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2022.
• CİN, Mustafa, ‘Uluslararası Sözleşmeler Çerçevesinde Yabancıların (Göçmen İşçilerin) Aile Birleşimi Hakkı’, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Prof. Dr. Ali Rıza Okur’a Armağan, Sayı: 2014/20, Yıl: 2014, İstanbul, s. 263-284.
• ÇAKMAK, Ufuk Ramazan, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8-14. Maddelerinde Düzenlenen Haklar ve Özgürlükler”, Tuğba Bayraktar/Ufuk Ramazan Çakmak (ed.), 1. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2022.
• ÇELİKEL, Aysel / GELGEL, Günseli (Öztekin), “Yabancılar Hukuku”, 25. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul, 2020.
• ÇINAR, M. Fatih, ‘Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde Düzenlenen Haklar ve “Özel ve Aile Hayatına Saygı Hakkı”’, Uluslararası Hukuk ve Sosyal Bilim Araştırmaları Dergisi, Sayı: 2022/1, C: IV, Yıl: 2022, s. 103-123.
• DARDAĞAN, Esra, “Yabancılar Hukuku Açısından Sınır Dışı Etme”, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 1993.
• DARDAĞAN-KİBAR, Esra / ELÇİN, Doğa / AYDINLI, Ogün Erşan, ‘Anayasa Mahkemesi’nin Sherapats Yagmyrova* Kararı Üzerine Bazı Değerlendirmeler’, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, Sayı: 2020/2, C: XL Yıl: 2020, İstanbul, s. 1477-1506.
• DOĞAN, İlyas, “Özel ve Aile Hayatına Saygı Gösterilmesi Hakkı”, İlyas Doğan (ed.), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Hukuku, 2. Baskı, Astana Yayınları, Ankara, 2021.
• DOĞAN, İlyas, “Özel ve Aile Hayatına Saygı Gösterilmesini İsteme Hakkı”, İlyas Doğan (ed.), İnsan Hakları Hukuku, 4. Baskı, Astana Yayınları, Ankara, 2020.
• DOĞRU, Osman / NALBANT, Atilla, “İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi Açıklama ve Önemli Kararlar”, 2. Cilt, 1. Baskı, Avrupa Konseyi, Ankara, 2013.
• DUTERTRE, Gilles, “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarından Örnekler”, 1. Baskı, Avrupa Konseyi Yayınları, Ankara, 2007.
• EKŞİ, Nuray, “Yabancılar Hukukuna İlişkin Temel Konular”, 1. Baskı, Beta Yayınları, İstanbul, 2006.
• ELTİMUR, Dilara (Yüzer), “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Kapsamında Özel Hayatın ve Aile Hayatının Korunmasında Devletin Pozitif Yükümlülükleri”, 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2019.
• ERDEM, Mustafa Ruhan / TEZCAN, Durmuş / SANCAKDAR, Oğuz / ÖNOK, Rıfat Murat, “İnsan Hakları El Kitabı”, 9. Baskı, Seçkin Yayınları, Ankara, 2021.
• ERDOĞAN, Mustafa, “İnsan Hakları Teorisi ve Hukuku”, 5. Baskı, Orion Kitabevi, Ankara, 2016.
• EREN, Abdurrahman, “Anayasa Hukuku Dersleri”, 2. Baskı, Seçkin Yayınları, Ankara, 2020.
• ERGÜL, Engin, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde Yabancıların Sınır Dışı Etme, Geri Gönderme ve Geri Vermeye Karşı Korunması”, Doktora Tezi, Polis Akademisi, Güvenlik Bilimleri Enstitüsü, Ankara, 2011.
• EROL, Gonca, ‘Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuruda “Tedbir”’, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı: 2017/30, Yıl: 2017, s. 55-88.
• ESEN, Egemen, “İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi İçtihatları Işığında Takdir Marjı Doktrini”, 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2020.
• GÜNER, Cemil, ‘Sınır Dışı Etme Kararı ile İlgili İdare Mahkemesi Kararlarının Kesinliği’, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, S: 2017/1, C: LXXV, Y: 2017, İstanbul.
• GÜRSEL, Esra (Demir), “İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi’nin 8-11. Maddelerinde Korunan Haklar ve Demokratik Toplum Düzeninin Sınırları”, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2014.
• HAMDEMİR, Berkan, “Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvurusu”, 2. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2018.
• HARRİS, David / O’BOYLE, Michael / BATES, Ed / BUCKLEY, Carla, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Hukuku”, 1. Baskı, Avrupa Konseyi, Ankara, 2013.
• KABA, Ladji, “AİHM Kararlarında Aile Hayatına Saygı Hakkının Uygulanmasında Devletin Yükümlülükleri”, Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, 2018.
• KALABALIK, Halil, “İnsan Hakları Hukuku”, 5. Baskı, Seçkin Yayınları, Ankara, 2017.
• KANADOĞLU, Korkut, “Anayasa Mahkemesi’ne Bireysel Başvuru”, 1. Baskı, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul, 2015.
• KAYA, Ceren, ‘Anayasa Mahkemesi İçtihatları Çerçevesinde Mülteci ve Sığınmacıların Sınır Dışı Edilmesi’, Middle East Journal of Refugee Studies, Cilt: 6, Sayı: 2021/1, Yıl: 2021, İstanbul.
• KİLKELLY, Ursula, “Özel Hayata ve Aile Hayatına Saygı Gösterilmesi Hakkı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Kılavuz İnsan Hakları El Kitapları No. 1”, 1. Baskı, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara, 2005.
• KOÇAK, Makbule, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Çerçevesinden Yabancıların Türkiye’den Sınır Dışı Edilmesi”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2011.
• KUŞÇU, Döndü, “Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu Hükümleri Uyarınca Yabancıların Sınır Dışı Edilmesi”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Diyarbakır, 2017.
• MORTAŞ, Süleyman, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türk Hukukunda Aile Hayatının Korunması”, Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, 2014.
• PEKEL, Abdulkadir, “AİHM’in Geliştirdiği İlkeler Bağlamında Aile Hayatına Saygı Gösterilmesi Hakkı”, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2015.
• ROAGNA, Ivana, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Kapsamında Özel Hayata ve Aile Hayatına Saygı Gösterilmesi Hakkının Korunması Avrupa Konseyi İnsan Hakları El Kitapları, (Çev. Ayşe Gül Alkış Schäling)”, 1. Baskı, Ankara, 2012.
• SİRMEN, K. Sedat, ‘Yabancıların Türkiye’den Sınır dışı Edilmesine İlişkin Temel Düzenlemeler ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin Türkiye Hakkında Verdiği Örnek Kararlar’, Ankara Barosu Dergisi, Sayı: 2009/3, Yıl: 2009, Ankara, s. 29-45.
• ŞİRİN, Tolga, “Bireysel Başvuru Usul Hukuku Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi-7”, 2. Baskı, Avrupa Konseyi, Ankara, 2019.
• SOLAK, Fatih, “Yabancıların Temel Hak ve Özgürlüklerinin Bireysel Başvuru Yoluyla Korunması”, 1. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2021.
• THYM, Daniel, ‘Respect for Private and Family Life Under Article 8 ECHR in Immigration Cases: A Human Right to Regularise Illegal Stay?’, International and Comparative Law Quarterly, S: 2008/57, Yıl: 2008, İngiltere, s. 87-112.
• TUFAN, Utku, “6458 Sayılı Kanun Kapsamında Yabancılar, İkamet İzinleri, Sınır Dışı Edilmeleri ve İdari Yargı Yolları”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Antalya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Antalya, 2018.
• TURABİ, Selami, “Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Rehberi”, 3. Baskı, Seçkin Yayınları, Ankara, 2017.
• URAL, Sami Sezai, “Hak ve Özgürlüklerin Korunması Bağlamında Bireysel Başvuru”, 1. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2013.
• USTA, Özlem, ‘Aile Hayatına Saygı ve Aile Hayatının Korunması Hakkı Bağlamında Ele Alınan Birkaç Kurum Üzerine İnceleme’, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 30, Sayı: 2022/3, Yıl: 2022, s. 1561-1589.
• YAZAR, Ertuğrul, ‘Mültecilerin İnsan Haklarının Korunmasında İnsan Haklarının Rolü’, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Sayı: 2022/4, Cilt: 26, Yıl: 2022, s. 313-350.
• YILMAZOĞLU, Esat Caner, ‘Yabancıların Sınır Dışı Edilmesinin Anayasa Mahkemesinde Yargısal Denetimi’, Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi, Sayı: 5, Yıl: 2015, İstanbul.
• YİĞİT, Nedime Tuğçe, “Yabancıların Türkiye’den Sınır Dışı Edilmesi”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, 2018.
• YOKUŞ, Sevtap, “Türkiye’de Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru”, 2. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2015.
• YILMAZOĞLU, Yunus Emre / PERDECİOĞLU, İsmail Emrah, “Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (Gerekçeli)”, 2. Baskı, Anayasa Mahkemesi Yayınları, Ankara, 2019.
• AYM, Peri Kırık Başvurusu, B. No: 2015/19795 KT: 09.01.2019.
• AYM, Oksana Chicheishvili Başvurusu, B. No: 2014/19023, KT: 20.12.2017.
• AYM, Aisulu Aldenova Başvurusu, B. No: 2018/10055, KT: 16.03.2022.
• AYM, Demet Hussem Najem Başvurusu, B. No: 2019/438, KT: 27.07.2022.
• AYM, Gulnura Toktomambetova Başvurusu, B. No: 2018/29906, KT: 15.03.2022.
• AYM, K.A. Başvurusu, B. No: 2014/13044, KT. 11.11.2015.
• AYM, A.A.A. Başvurusu, B. No: 2018/36516, KT: 15.03.2022.
• AYM, A.G. Başvurusu, B. No: 2018/6143, KT: 16.12.2020.
• AYM, N.O. Başvurusu, B. No: 2018/36798, KT: 17.11.2021.
• AYM, Yulia Matur (Anıkeeva) Başvurusu, B. No: 2015/4459, KT: 07.02.2018.
• AYM, G.B. ve Diğerleri Başvurusu (2), B. No: 2015/15273, KT: 17.07.2018.
• AYM, Nargıza Gulamova Başvurusu, B. No: 2020/33373, KT: 30.03.2023.
• AİHM, Vilvarajah ve Diğerleri v. Birleşik Krallık, B. No: 13163/87, 13164/87, 13447/87, 13448/87, KT: 30.10.1991.
• AİHM, Ahmut v. Hollanda, B. No: 21702/93, KT: 28.11.1996.
• AİHM, Abdulaziz, Cabales ve Balkandalı v. Birleşik Krallık, B. No: 9214/80, 9473/81, 9474/81, KT: 28.05.1985.
• AİHM, Biao v. Danimarka, B. No: 38590/10, KT: 24.05.2016.
• AİHM, Guliyev ve Sheina v. Rusya, B. No: 29790/14, KT: 17.04.2018.
• AİHM, O’Donoghue ve Diğerleri v. Birleşik Krallık, B. No: 34848/07, KT: 10.12.2010.
• AİHM, Frasik v. Polonya, B. No: 22933/02, KT: 05.01.2010.
• AİHM, K. ve T. v. Finlandiya, B. No: 25702/94, KT: 12.07.2001.
• AİHM, Marckx v. Belçika, B. No: 6833/74, KT: 13.06.1979.
• AİHM, Slivenko v. Letonya, B. No: 48321/99, KT: 09.10.2003.
• AİHM, Maslov v. Avusturya, B. No: 1638/03, KT: 24.06.2008.
• AİHM, Levakovic v. Danimarka, B. No: 7841/14, KT: 23.01.2019.
• AİHM, A.A. v. Birleşik Krallık, B. No: 8000/08, KT: 20.12.2011.
• AİHM, Azerkane v. Hollanda, B. No: 3138/16, KT: 02.09.2020.
• AİHM, Boultif v. İsviçre, B. No: 54273/00, KT: 02.11.2001.
• AİHM, Nasri v. Fransa, B. No: 19465/92, KT: 13.07.1999.
• AİHM, Yıldız v. Avusturya, B. No: 37295/97, KT: 31.01.2003.
• AİHM, Lupsa v. Romanya, B. No: 10337/04, KT: 08.09.2006.
• AİHM, M.A. v. Danimarka, B. No: 6697/18, KT: 09.06.2021.
• AİHM, Z. v. İsviçre, B. No: 6325/15, KT: 22.12.2020.
• AİHM, Otite v. Birleşik Krallık, B. No: 18339/19, KT: 27.09.2022.
• AİHM, Üner v. Hollanda, B. No: 46410/99, KT: 18.10.2006.
• AİHM, Assem Hassan Ali v. Danimarka, B. No: 25593/14, KT: 23.01.2019.
• AİHM, Berrehab v. Hollanda, B. No: 10730/84, KT: 21.06.1988.
• AİHM, Pajic v. Hırvatistan, B. No: 68453/13, KT: 23.05.2016.
• AİHM, Rakhmonovy v. Rusya, B. No: 296/18, KT: 29.03.2022.
• Alex Ewing, “Deportation and family rights”, UK Human Rights Blog, https://ukhumanrightsblog.com/2020/12/10/deportation-and-family-rights/ (Erişim Tarihi: 09.06.2023).
• “Deportation and the right to respect for private and family life under Article 8 HRA”, London School of Economics and Political Science, https://www.lse.ac.uk/sociology/assets/documents/human-rights/HRF7-KlugDeportation.pdf (Erişim Tarihi: 09.06.2023).
• European Court of Human Rights, https://www.echr.coe.int/documents/convention_tur.pdf.
• İnsan Hakları ve Anayasa Gözlemevi, https://insanhaklari.gen.tr/.
• Lexpera, https://www.lexpera.com.tr/.
• Lucy Maxwell and Liam Hickey, Summer Clerks, Mallesons Stephen Jaques, “Deportation of Non-Nationals and the Right to Respect for Family Life”, Human Rights Law Centre, https://www.hrlc.org.au/human-rights-case-summaries/omojudi-v-united-kingdom-2009-echr-182008-24-november-2009 (Erişim Tarihi: 09.06.2023).
• Mevzuat, https://www.mevzuat.gov.tr/.
• T.C. Anayasa Mahkemesi, https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/.
• Ulusal Tez Merkezi, https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/.