Cumhuriyet Dönemi Hadisleri Anlama ve Yorumlama Çalışmaları: Haydar Hatipoğlu’nun İbn Mâce Şerhi ve Şerh Metodu

Öz

Kur’ân ve sünnet İslâmî ilimlere kaynaklık etmesinin yanında asırlardır Müslüman toplumların düşünce ve yaşam biçimlerini şekillendiren iki ana referans niteliğindedir. Kur’ân’ın doğru anlaşılmasında hadislere başvurulması, onları müstesna bir konuma yükseltmektedir. Hadislerin tedvîn ve tasnîf süreçlerinin ardından onların doğru anlaşılması ve yorumlanmasına yönelik faaliyetler sistematik bir yapıya dönüşmeye başlamış ve şerh olarak isimlendirilmiştir. Şerhler, yalnızca hadislerin izahını sağlamakla kalmamış, aynı zamanda ilmî birikimin nesiller arası aktarımında da önemli rol üstlenmiştir. Hadislerin anlaşılmasına yönelik şerh faaliyetlerinin bir farklı boyutu da ülkemizde gerçekleştirilmiştir. Özellikle klasik kaynakların hemen hepsinin Arapça olması Türk dilinde kaleme alınan şerhleri anlama, anlatma ve kaynaklar arası iletişim açısından daha önemli hale getirmiştir. Türkiye’de hazırlanan şerhlerden biri de Haydar Hatipoğlu’nun (1929-1995) İbn Mâce’nin (ö. 273/887) Sünen’i üzerine yazmış olduğu eserdir. Bu makalede ilk olarak Şârih’in hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmiş, daha sonra ise yazmış olduğu şerhin tamamı okunarak bütüncül bir yaklaşımla şerh metodu incelenmeye çalışılmıştır. Kaleme aldığı eserinde genelde klasik kaynaklardan faydalandığı için eser bunların bir tercümesi niteliğindedir. Müellifin hadislerde geçen garîb kelimeleri açıklamaya özen gösterdiği, râvîler hakkında bilgi verdiği ve rivâyetlerin sıhhat durumlarına dair bilgiler vermektedir. Hatipoğlu, İbn Mâce’nin Sünen’inde bulunan hadislerin çoğunluğunu tahrîc etmiş, anca tahric yaparken hadisin geçtiği kaynağın sadece ismini zikretmekle yetindiği, kitap ve bâb bilgilerine sınırlı düzeyde yer verdiği tespit edilmiştir. Fıkhî meselelerde ise Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhebinin görüşlerini vermeye özen göstermiştir. Ancak müellifin Hadisleri kendi görüşlerine fazla yer vermemesi, eserde güncel meselelere yönelik değerlendirmelerin sınırlı kalmasına yol açmıştır. Kaynak gösteriminde ise genelde kaynağın ismi ile yetinmiştir. Klasik şerhlerden yapılan doğrudan alıntılar sebebiyle Kütüb-i Sitte’de sadece İbn Mâce’nin rivâyet ettiği (zevâid) hadislerle ilgili bilgilerde hatalara düşmekten kurtulamamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• İbn Mâce
• Şerh
• Hadis Şerhi
• Haydar Hatipoğlu

Studies on Understanding and Interpreting Hadiths in the Republican Period: Haydar Hatipoğlu and Ibn Mace Commentary

Abstract

The Quran and Sunnah, in addition to being the sources of Islamic sciences, have been the two main references shaping the thought and lifestyle of Muslim societies for centuries. The reliance on hadiths for a correct understanding of the Quran elevates them to an exceptional position. Following the compilation and classification processes of hadiths, activities aimed at their correct understanding and interpretation began to develop into a systematic structure and came to be known as commentaries (sharh). These commentaries not only provided explanations of the hadiths but also played a significant role in the transmission of scholarly knowledge across generations. A different dimension of these commentary activities aimed at understanding hadiths has also been carried out in our country. The fact that almost all classical sources are in Arabic has made commentaries written in Turkish even more important in terms of understanding, explaining, and facilitating communication between sources. One of the commentaries prepared in Turkey is the work of Haydar Hatipoğlu (1929-1995) on Ibn Majah's (d. 273/887) Sunan. This article first provides information about the commentator's life and works, and then attempts to examine his commentary method with a holistic approach by reading the entire commentary he wrote. Since he generally used classical sources in his work, it is essentially a translation of these sources. The author takes care to explain the rare words in the hadiths, provides information about the narrators, and gives information about the authenticity of the narrations. It has been observed that Hatipoğlu extracted most of the hadiths found in Ibn Majah's Sunan, but in extracting them, he only mentioned the name of the source where the hadith is found, and included book and chapter information only to a limited extent. In matters of jurisprudence, he has taken care to present the views of the Hanafi, Maliki, Shafi'i, and Hanbali schools of thought. However, the author's reluctance to give much space to his own opinions in the hadiths has led to limited assessments of contemporary issues in the work. In citing sources, he generally suffices with the name of the source. Due to direct quotations from classical commentaries, he has been unable to avoid errors in information regarding the additional hadiths (zawaid) narrated only by Ibn Majah in the Six Books of Hadith.

Keywords

• Hadith
• Ibn Majah
• Commantary
• Commantary of Hadith
• Haydar Hatipoğlu

References

1. Adak, Abdurrahman. “Seyda Muhammed Said”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 37/20-21. İstanbul: TDV. Yayınları, 2009.
2. Ahatlı, Erdinç. “Cumhuriyet Dönemi Hadis Şerhçiliği Bibliyografyası”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 11/21 (2013), 201-270.
3. Ahatlı, Erdinç. “Cumhuriyet Dönemi Türkçe Hadis Şerhlerine Dair Bazı Mülâhazalar -Ebû Dâvûd, İbn Mâce ve Dârimî Şerhleri Üzerine Bir Analiz”. Hadis Tetkikleri Dergisi 6/2 (2008), 7-30.
4. Ahmed b. Hanbel. Müsnedü el-İmâm Ahmed b. Hanbel. 50 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1421.
5. Aksoy, Muhammed Mehdi. “Haydar Hatipoğlu’nun Reddiye Metodu”. Yakın Dönem Şark Âlimleri-1. ed. Adnan Akalın - Eyyüp Tuncer. 309-332. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
6. Atay, Rıfat. “27 Mayıs 1960 Darbesi’ne Sebilürreşad Dergisi’nin Bakışı”. Social Sciences Research 7/3 (2018), 199-209.
7. Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: İfav Yayınları, 5. Basım, 2011.
8. Aygan, Fadıl. “Son Dönem Alimlerinden Haydar Hatipoğlu’nun Bazı İtikadî Görüşleri”. Yakın Dönem Şark Âlimleri-1. ed. Adnan Akalın - Eyyüp Tuncer. 267-280. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.

9. Bağdâdî, Hatîb el-. el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye. 2 Cilt. Beyrût: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1409.
10. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâîl. Sahîhu’l-Buhârî. Beyrût: Dâru’l-Feyhâ’ - Dârû’l-Menhel, 1. Basım, 1441.
11. Bûsîrî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn. Zevâidü İbn Mâce alâ kütübi’l-hamse. Beyrût: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1414. Çakan, İ. Lütfi. Hadis Usûlü. İstanbul: İfav Yayınları, 22. Basım, 2010.
12. Çakan, İ. Lütfi. Hais Edebiyatı. İstanbul: İfav Yayınları, 8. Basım, 2011.
13. Çelik, Taha - Akbaş, Mustafa Yasin. “Hadiste Müphem Tevsîk: ‘İtham Etmediğim Kişi’ İfadesine İlişkin Değerlendirmeler”. Bilimname 48/2 (2022), 389-428.
14. Çetin, Mehmet. Mübhem Hadis ve Mübhem Râvînin Ta’dîli. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
15. Ebû Avâne el-İsferâyînî. Müsnedü Ebî Avâne. 5 Cilt. Beyrût: Daru’l-Ma’rife, 1419.
16. Ebû Bekr Ahmed b. el-Huseyn b. Ali, Beyhakî. es-Sünenü’l-kübrâ. 11 Cilt. Beyrût: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424.
17. Ebû Dâvûd et-Tayâlisî. Müsnedü Ebî Dâvûd et-Tayâlisî. 4 Cilt. Hicr li’t-Tabâ’ati ve’n-Neşr, 1419.
18. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş’as el-Ezdî es-Sicistânî. Sünen-i Ebû Dâvûd. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1440.
19. Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed, et-Taberânî. Mu’cemü’l-kebîr. 25 Cilt. Kâhire: Mektebetü İbn Teymiye, 1983.
20. Efendioğlu, Mehmet. “Şerh”. 38/559-560. İstanbul: TDV. Yayınları, 2010.
21. Ensari, Abdurrahman. “Haydar Hatipoğlu’nun Tefsirinde Ahkâm Ayetlerini Yorumlama Yöntemi”. Yakın Dönem Şark Âlimleri-1. ed. Adnan Akalın - Eyyüp Tuncer. 199-218. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
22. Ensari, Abdurrahman. “Haydar Hatipoğlu’nun Tefsirine Metodolojik Bir Yaklaşım”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2023), 105-129.
23. Ergin, M. Cevat. “Hazrolu Seyda Hacı Abdülfettah”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2006), 109-130.
24. Hâkim en-Nîsâbûrî. el-Müstedrek ala’s-Sahihayn ve bi zeylihî et-Telhîs li’l-Hâfız ez-Zehebî. 1-5 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, ts.
25. Hatipoğlu, Haydar. Ölümden Sonraki Hayat. İstanbul: Ravza Yayınları, 2020.
26. Hatipoğlu, Haydar. Sünen-i İbn Mâce Tercemesi ve Şerhi. 10 Cilt. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1982.
27. Hatipoğlu, Muhammed Sait. “Cumhuriyet Dönemi Âlimlerinden Haydar Hatipoğlu ve Eserleri”. GİBTÜ İslami İlimler Fakültesi Dergisi 3/2 (2022), 130-154.
28. Hatipoğlu, Muhammed Sait. Haydar Hatipoğlu ve Kur’ân Tefsiri: Metin Neşri ve Muhteva Analizi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
29. Hattâbî, Ebû Süleyman. Mea’alimü’s-sünen şerhu Süneni Ebî Dâvûd. 8 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
30. İbn Abidin, Muhammed Emin. Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1412.
31. İbn Abidin, Muhammed Emin. Reddü’l-muhtâr ale’d-Dürri’l-muhtâr. 6 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1992.
32. İbn Hacer el-Askalânî. Tehzîbü’t-Tehzîb. 4 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 2014.
33. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. Sünenü İbn Mâce. 2 Cilt. Dar-u İhyâi’t-Tütâsi’l-Arabî, 1975.
34. İbnü’s-Salah, eş-Şehrezûrî. Mukaddimetu İbn’s-Salâh fî ulûmi’l-hadis. Beyrût: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekafiyye, 1999.
35. Koca, Ferhat. “Hudarî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/283-284. İstanbul: TDV. Yayınları, 1998.
36. Mercan, Mustafa. Sünen-i İbn Mâce Tercemesi ve Şerhi İsimli Eserin Hadis Şerhçiliği Açısından Değerlendirilmesi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
37. Mizzî, Ebu’l-Haccâc Yusuf b. Abdurrahman. Tehzîbü-l-Kemâl fî esmâi-r-ricâl. 35 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
38. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîhu Müslim. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 2. Basım, 1441.
39. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref b. Mürî. el-Minhâc şerhu Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 18 Cilt. Beyrût: Dar-u İhyâi’t-Tütâsi’l-Arabî, 1392.
40. Özpınar, Ömer. Hz. Peygamber’i ve Hadislerini Anlamak. İstanbul: Ensar, 2. Basım, 2012.
41. Öztan, Güven Gürkan. “1960’lı Yıllarda İslamcılığın Zihin Haritası: ‘Milli Olanı’ Revize Etme Çabası”. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları 21/42 (2021), 397-433.
42. Sadoğlu, Hüseyin - Okutan, M. Çağatay. “1960’larda Din, Siyaset ve Demokrasi: Muhafazakârlıktan İslamcılığa”. Demokrasi Platformu 4/14 (2008), 87-102.
43. Sehâvî, Şemseddin. Fethü’l-mugîs bî-şerhi Elfiyyeti’l-hadîs. 3 Cilt. Beyrût: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
44. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân. Câmiu’l-ehâdîs. 12 Cilt. Kâhire: Mecmeu’l-buhûsi’l-İslâmiyye, 1426.
45. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân. el-Câmi’u’s-sağîr fî ehâdîsi’l-beşîri’n-nezîr. Beyrût: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1433.
46. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân. Tedrîbü’r-râvî fî şerh-i Takrîbi’n-Nevevî. 2 Cilt. Beyrût: Dâr-u İhyâi’s-Sünneti’n-Nebeviyye, 1399.
47. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevra. Sünenü’t-Tirmizî. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1441.
48. Tuncer, Eyyüp. “Tercüme Teknikleri/Stratejileri Açısından Haydar Hatipoğlu’nun Meali”. Yakın Dönem Şark Âlimleri-1. ed. Adnan Akalın - Eyyüp Tuncer. 247-265. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
49. Zehebî, Şemseddin Ebû Abdullah b. Ahmed. Tezhîbü Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâ’i’r-ricâl. 11 Cilt. el-Gâzûk el-Hadîs li’t-Tabâati ve’n-Neşr, 1425.