Fetanet Sıfatı ve Mâtürîdî’nin Akıl-Vahiy Açısından Değerlendirmeleri

Öz

Kelâm geleneğinde akıl, dinî bilginin elde edilmesinde merkezi bir konuma sahip olup, resul ve nebîlerin fetânet sıfatı bu aklî yetkinliğin en üst düzeyde temsil edilmesini ifade etmektedir. Fetânet, yalnızca zekâ üstünlüğü anlamında değil; vahyin doğru anlaşılması, yorumlanması ve muhataplara en uygun yöntemle aktarılmasını mümkün kılan bütüncül bir aklî yetkinlik olarak değerlendirilmelidir. Bu çalışma, Mâtürîdî’nin akıl–vahiy anlayışı çerçevesinde fetânet sıfatının epistemolojik ve pratik boyutlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada öncelikle kelâm literatüründe akıl kavramına yüklenen işlevler ele alınmış, farklı kelâmcıların akıl tanımları karşılaştırılarak Mâtürîdî’nin bu konudaki özgün yaklaşımı ortaya konulmuştur. Ardından fetânet sıfatının nübüvvet teorisi içerisindeki yeri belirlenmiş ve resul ve nebî kıssaları üzerinden bu sıfatın tebliğ sürecindeki somut tezahürleri analiz edilmiştir. Çalışmada başta Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân adlı eseri olmak üzere klasik kelâm ve tefsir kaynakları esas alınmış; Kur’ân âyetleri Mâtürîdî’nin akıl–vahiy ilişkisine dair yaklaşımı doğrultusunda değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda fetânetin, akılsal bir üstünlüğün yanında; epistemolojik (vahyi anlama), ve pratik (tebliğ yöntemi belirleme) boyutları olan çok katmanlı bir nitelikte olduğu görülmüştür. Hz. İbrahim, Hz. Mûsâ, Hz. Yusuf ve Hz. Muhammed örnekleri üzerinden yapılan analizlerde, fetânetin muhatabın psikolojik ve toplumsal şartlarını dikkate alarak, en güzel surette tebliği mümkün kılan dinamik bir sıfat olduğu anlaşılmıştır. Bununla birlikte peygamberlerin fetânet sıfatına sahip olmalarına rağmen herkesin kendilerine iman etmediği görülmektedir. Bu, iman olgusunun yalnızca aklî ikna ile gerçekleşmediğini göstermesi açısından önemlidir. Bu durum, Mâtürîdî düşüncesinde aklın değerini yücelten ancak onu mutlaklaştırmayan dengeli yaklaşımla tutarlıdır. Bu çalışma, fetânet kavramını Mâtürîdî’nin akıl–vahiy teorisi içerisinde yeniden konumlandırarak hem klasik kelâm literatürüne hem de çağdaş akıl–din tartışmalarına teorik katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• Kur'ân
• el-Mâtürîdî
• Akıl
• Fetanet

The Attribute of Sagacity and Maturidi's Assessments from the Perspective of Reason and Revelation

Abstract

In the kalām tradition, reason occupies a central position in the acquisition of religious knowledge, and the attribute of fatānah (intellectual acumen) ascribed to prophets and messengers represents the highest level of this rational competence. Fatānah should not be understood merely as superior intelligence; rather, it denotes a comprehensive intellectual capacity that enables the correct understanding and interpretation of revelation and its transmission to audiences through the most appropriate methods. This study aims to examine the epistemological and practical dimensions of the attribute of fatānah within the framework of Māturīdī’s conception of the relationship between reason and revelation. The research first addresses the functions attributed to reason in kalām literature and compares the definitions proposed by different theologians in order to highlight Māturīdī’s distinctive approach. It then situates the attribute of fatānah within the theory of prophethood and analyzes its concrete manifestations in the process of proclamation through narratives of prophets and messengers. The study is primarily based on classical kalām and tafsīr sources, especially Māturīdī’s Taʾwīlāt al-Qurʾān, and evaluates Qurʾanic verses in accordance with his understanding of the reason–revelation relationship. The findings indicate that fatānah is a multi-layered quality that goes beyond mere intellectual superiority and encompasses both epistemological (understanding revelation) and practical (determining methods of proclamation) dimensions. Analyses of the examples of Abraham, Moses, Joseph, and Muhammad demonstrate that fatānah operates as a dynamic form of rationality that takes into account the psychological and social conditions of the audience. Nevertheless, despite the prophets’ possession of the attribute of fatānah, not all individuals come to believe. This shows that although reason and intellectual acumen are necessary conditions for proclamation, faith does not arise solely from rational persuasion. This reflects the balanced approach in Māturīdī’s thought, which affirms the value of reason without absolutizing it. In this respect, the study seeks to reconceptualize the notion of fatānah within Māturīdī’s theory of reason and revelation and to contribute theoretically to both classical kalām literature and contemporary discussions on the relationship between reason and religion.

Keywords

• Kalam
• Qurʾān
• al-Māturīdī
• Reason
• Fatānah

References

1. Abdulbâkî, Muhammed Fuâd. Muʿcemü’l-müfehres li elfâzi’l-Kur’ân. İstanbul: Mektebetü’l-İslâmiyye, 1982.
2. Abdulcebbâr, Kâdî. el-Muğnî fî ebvâbi’t-tevhîdi ve’l-adl. thk. Mahmut el-Hudayrî. Kahire, y.y., 1965.
3. Abdulcebbâr, Kâdî b. Ahmed. Şerhu’l-Usûli’l-hamse Mu‘tezile’nin Beş İlkesi. çev. İlyas Çelebi. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
4. Akkuş, Halil İbrahim. “Hz. Peygamber ve Mesajının Sosyolojik Boyutu (Seçkinler Teorisi Bağlamında Bir Analiz)”. Toplum Bilimleri Dergisi 31 (2021), 165–176.
5. Akkuş, Süleyman – Erdinç, Ziya. “Saʿdüddîn Teftâzânî’de Bilgi Teorisi”. Usul İslam Araştırmaları 21/21 (2014), 7-38. https://doi.org/10.56361/usul.173713.
6. Akyüz, Turgut. “Aklın Tarifine Dair”. Akıl Kitabı – Aklın Tarifi. ed. Turgut Akyüz. İstanbul: Ravza Yayınları, 2020.
7. Alper, Hülya. İmam Mâtürîdî’de Akıl-Vahiy İlişkisi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2013.
8. Aydın, Ferit. İslam’da İnanç Sistemi. İstanbul: Kahraman Yayınları, 2010.

9. Bağdâdî, Abdülkâhir. Usûli’d-dîn. İstanbul: Darülfünûn İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1928.
10. Bahçeci, Muhittin. Ayet ve Hadislerde Peygamberlik ve Peygamberler. İstanbul: Türdav, 1977.
11. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed. Kitâbü’t-Temhîdü’l-evâil ve telhîsu’d-delâil. thk. Şeyh İmaduddin Ahmet Haydar. Beyrut, Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1987.
12. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed. Îʿcâzü’l-Kur’ân. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1986.
13. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed. el-İnsâf fîmâ yecibu iʿtikâduhu velâ yecûzü’l-cehl bihi. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1986.
14. Çağırıcı, Mustafa vd. Kur’an Yolu Tefsiri. Ankara: DİB Yayınları, 2021.
15. Çalışkan, İsmail. “Tefsirde Mâturîdî’yi Keşfetmek: İmam Mâturîdî ve Te’vîlâtu’l-Kur’ân’ın Tefsir İlmindeki Yeri”. Milel ve Nihal 7/2 (2010), 67-93.
16. Çelik, Hasan Can – Marulcu, Hasan Tevfik. “Dört Mezhep İmamının Îmân Tanımları- Kelâm İlmi Bağlamında Mukayeseli Bir Değerlendirme”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2/46 (2023), 103–126.
17. Çetin, Maksut. “Ahlak İlkeleri Açısından Peygamberlerin Sıfatları”. Mîzânü’l-Hak 15 (Aralık 2022), 205-225. https://doi.org/10.47502/mizan.1192611.
18. Çınar, Bayram. “İslam’da Kulluk Teorisi ve Fetret Ehlinin Özel Konumu”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (Haziran 2022), 21-40. https://doi.org/10.32955/neu.ilaf.2022.8.1.02.
19. Cürcânî, Ali İbn Muhammed es-Seyyid eş-Şerif. Târifât: Arapça–Türkçe Terimler Sözlüğü. çev. Ali Erkan. İstanbul: Bahar Yayınları, 1997.
20. Demircan, Adnan. “Câhiliyye Araplarında Kız Çocuklarını Gömerek Öldürme Âdeti”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/3 (2004), 9-29.
21. Düzgün, Şaban Ali. “Semerkant İlim Havzası ve Mâtürîdî”. Mâtürîdî’nin Düşünce Dünyası. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2018.
22. Ebu Hanife, Numan b. Sabit. el-Fıkhu’l-ekber İmamı Azam’ın Beş Eseri çev. Mustafa Öz İstanbul, Kalem Yayıncılık, 1981.
23. Erdemci, Cemalettin. Kelam İlmine Giriş. İstanbul: Dem Yayınları, 1997.
24. Erdoğan, Haydar. Osmanlı Türkçesi (Eski Türkçe) Sözlük – Lügat. Kayseri: y.y., 2022.
25. Esen, Muammer. “Kur’ân’da Akıl–İman İlişkisi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/2 (2011), 85-96. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001079.
26. Gazzâlî, Ebû Hâmid. İhyâü ulûmi’d-dîn. çev. Ahmet Serdaroğlu. İstanbul: Bedir Yayınları, 1974.
27. Gengil, Veysel. “Mâtürîdî’de Tefsir Te’vîl Ayrımı Meselesi”. Diyanet İlmi Dergi 55/3 (01 Eylül 2019), 805-839. https://doi.org/10.61304/did.583544.
28. Gölcük, Şerafettin – Toprak, Süleyman. Kelam. Konya: Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1988.
29. İbn-i Fûrek, Ebû Bekr. Mücerradu Makâlâti’ş-Şeyh Ebî’l-Hasan el-Eşʿarî. thk. Daniel Gimaret. Beyrut: Dâru’l-Maşrık, 1987.
30. İbn-i Manzûr, Muhammed b. Mükerrem b. Ali Ebu’l-Fazl. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, 1993.
31. İbnü’l-Hümâm, Kemâlüddîn es-Sivâsî. Kitâbu’l-Musâyere. çev. Harun Işık. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2020.
32. Isfahânî, Ragıb. el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, ts.
33. Karaman, Fikret. “İmam Mâtürîdî’ye Göre Hayatın Akışında Akıl ve Vahyin Rolü”. Diyanet İlmî Dergi 55/3 (2019), 601-627. https://doi.org/10.61304/did.588406.
34. Karadeniz, Osman. “Nübüvvet ve Vahiy”. Kelam. ed. Şaban Ali Düzgün. Ankara: Grafiker Yayınları, 2015.
35. Köksal, Asım. Peygamberler Tarihi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2005.
36. Kutlutaş, Hasan. Kur’ân’daki Kıssalar. İstanbul: Kıssa Tadında Yayınları, 2021.
37. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Kitâbü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: İSAM Yayınları, 2003.
38. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Te’vîlâtü’l-Kur’ân. çev. S. Kemal Sandıkçı, ed. Yusuf Şevki Yavuz. İstanbul, Ensar Neşriyat, 2019.
39. Muhâsibî, Hâris. Akıl ve Kur’ân’ı Anlamak. çev. Veysel Akdoğan. İstanbul: İşaret Yayınları, 2015.
40. Nesefî, Ebû Muîn. Tabsıratü’l-edille. nşr. Claude Salame. Dımaşk, 1990–1993.
41. Oral, Osman. “Mâtürîdî’de Akıl ve Yaratılış Hikmeti”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2015), 139-158.
42. Oral, Osman. “Mâtürîdî ile Kâdî Abdülcebbâr’da Semantik ve Teolojik Nazar Sorunu”. Usul İslam Araştırmaları Dergisi 43 (Haziran 2025), 27-54. https://doi.org/10.56361/usul.1614077.
43. Râzî, Fahrettin. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyai't-Turasi'l-Arabî, 2000.
44. Sönmez, Mustafa. “Aklı Yerinde ve Zamanında Kullanma Perspektifinde Peygamberlerin Fetânet Sıfatı”. Kader 20/2 (2022), 723-744. https://doi.org/10.18317/kaderdergi.1185821.
45. Taftazânî, Saduddin. Şerhu’l-Akâid: Kelâm İlmi ve İslâm Akâidi. haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2013.
46. Teftâzânî, Saduddin. Şerhu’l-Makâsıd. thk. Abdurrahman Umeyre. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1998.
47. Toprak, İbrahim. Hz. Muhammed’in Nübüvvetine Delil Olan İnsanî Özellikleri. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
48. Uludağ, Süleyman. “Kalp”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 2 Aralık 2025.
49. Yavuz, Yusuf Şevki. “Akıl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Kasım 2025.
50. Yavuz, Yusuf Şevki. “Fetânet” ve “Peygamber”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 29 Aralık 2025.
51. Yalçınkaya, Mustafa. “Mâtürîdî Kelâmında Akıl-Din İlişkisi”. Akıl Kitabı 5 -Akıl Din ve İnanç-. ed. Turgut Akyüz. 77-103. İstanbul: Ravza Yayıncılık, 2021.
52. Yurdagür, Metin. “Fetret”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Ağustos 2025.