Research Article
PDF Zotero Mendeley EndNote BibTex Cite

Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi

Year 2019, Volume , Issue 8, 13 - 36, 30.06.2019

Abstract

Özet: Osmanlı dönemi ulema tipolojisi bakımından meslekten bir âlim özelliği taşımayan Kâtip Çelebi (ö. 1067/1657), örgün klasik medrese eğitimi almamış olmasını avantaja çevirerek bu eğitim ve uygulamalardan ilk şüphelenen kişi olma özelliğini elde etmiştir. Bu tavır ona, zirvede olan nakli ilimleri tenkit etme imkânı vermiştir. Detayına iyi nüfuz edemediği gerekçesiyle tenkit edilebilecek olan bu şüpheciliği, kendi dönemi ve sonrasında krizin fark edilip Osmanlı düşüncesinin tekrar formüle edilerek yaklaşık bir asır devam edecek olan entelektüel bir faaliyeti tetiklemesi bakımından kayda değerdir. Nitekim Kâtip Çelebi’nin eserleri vefatından bir asır sonra Osmanlı bürokrasisi tarafından yaygın kabul görmüştür. el-İlhâmü’l-mukaddes mine’l-feyzi’l-akdes adlı eserinde dönemi Şeyhülislam’ı Bahâî Mehmed Efendi’nin (ö. 1064/1653) bir fetvâsını akli ilimleri elde etmeden fıkhın yeterli olmayacağı ve bu eksikliğin fakihi gülünç duruma düşüreceği iddiasına delil göstererek eleştirmiştir. Bu ve benzeri durumlar, bu tür tavırlarını diğer İslam ilimleri hakkında da gösteren Kâtip Çelebi’yi tarihten kendi zamanına ilimlerin sınıflandırılması ve varlık merâtibindeki yeri konusunu tespite yöneltmiş olmalıdır. Neticede o, meselenin çözümünün naklî ve aklî ilimler dengesi perspektifine bağlı olduğu düşüncesine varmıştır. Bu dengeyi kurarken kendinden önce yapılan bilim tasniflerini kullanmış ve bu tasnifler içinde fıkhın yerine de işaret etmiştir. Teknik yönü ile çok müdekkik olmamakla tenkit edilse de tarihi kurgusu ve önerisi bakımından bu tasnifi kayda değerdir. Bu çalışmada Kâtip Çelebi’nin muhtelif eserlerinde yer verdiği bilim tarihi çerçevesinde ilimler tasnifi, bu tasnif içerisinde fıkha verilen yer ve kendi dönemindeki fukahâyı eleştirileri incelenecektir.

References

  • KAYNAKÇACürcânî, Seyyid Şerîf, Kitâbü’t-Ta‘rîfât, thk. Abdurrahman el-Mar‘aşlî, Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 1424/2003.Fazlıoğlu, İhsan, Kayıp Halka: İslam-Türk Felsefe-Bilim Tarihinin Anlam Küresi, İstanbul: Papersense yayınları, 2014.Gazzâlî, Ebû Hâmid, İhyâu ‘ulûmi’d-dîn I-XVI, Kahire: Dâru’ş-şa‘b, ts.Gökyay, Orhan Şaik, Kâtip Çelebi’den Seçmeler, İstanbul: M.E.B. Yayınları, 1968.Halebî, Burhaneddin İbrâhim, Halebî kebîr, Ali Bey Matbaası, 1295.İpşirli, Mehmet, “Damadzâde Ahmed Efendi,” DİA, 1993, VIII, 450.İzmîrî, Süleyman b. Veli, Hâşiyetü’l-Fâzıl el-İzmîrî ‘ala Mir‘âti’l-usûl fî şerhi Mirkâti’l-vüsûl, İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1309.Kara, İsmail, Bir Felsefe Dili Kurmak: Modern Felsefe ve Bilim Terimlerinin Türkiye’ye Girişi, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2005.Katib Çelebi, Mîzânü’l-hakk fî ihtiyâri’l-ehakk: En doğruyu seçmek için Hak terazisi / En doğru olanı tercih konusunda Hak ölçü, tıpkıbasım ve tercüme, Türkçeleştirenler: Orhan Şaik Gökyay, Süleyman Uludağ, İstanbul: Kabalcı Kitabevi, 2008.Kâtip Çelebi, el-İlhâmü’l-mukaddes min feyzi’l-akdes, Süleymaniye Kütüphanesi Mahmud Efendi, nr. 1938; Hamidiye, nr. 993/2, vr. 40ᵇ-49ᵇ.Kâtip Çelebi, Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn, Beyrut: Dârü ihyâi’t-türâsi’l-‘arabî, ts.Kâtip Çelebi, Kitâb-ı Cihannümâ, Müteferrika baskısı, Matbaa-ı Amire.Köksal, A. Cüneyd, Fıkıh Usûlünün Mahiyeti ve Gayesi, İstanbul: İSAM Yayınları, 2008.Kutluer, İlhan, “Kâtip Çelebi ve Bilimler: Keşfü’z-Zunûn’un Mukaddimesinde “el-İlm” Kavramı”, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2000, sy. 18, s. 85-86.Kutluer, İlhan, Yitirilmiş Hikmeti Ararken, İstanbul: İz yayıncılık, 2011.Makdisi, George, Ortaçağ’da Yüksek Öğretim, tercüme ve inceleme Ali Hakan Çavuşoğlu - Tuncay Başoğlu, İstanbul: Klasik, 2012.Muhammed b. A‘la et-Tehânevî, Keşşâfu ıstılâhâti’l-fünûn, thk. Ali Dehûc, Beyrut: Mektebetü Lübnân nâşirûn, 1996.Muhammed Hamidullah, “Ârâü Kâtip Çelebi fî ba‘zı’l-mesâili’l-fıkhiyye el-müteessire bi ‘ilmi’l-heyeti’l-cedîd, Kâtip Çelebi’nin el-İlhâm’ul-Mukaddes min’el-Feyzi’l-Akdes’i [Metin neşri],” İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, 1971, cilt: IV, sayı: 3-4, s. 153-215 tıpkıbasım.Şehsuvaroğlu, Bediî N., “İlham-al Mukaddes min al-Feyz-al-Akdes Risâlesi ve Kâtip Çelebi’nin İlmî Zihniyeti Hakkında Birkaç Söz”, Kâtip Çelebi: hayatı ve eserleri hakkında incelemeler, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991.Şimşek, Murat, “Mevzû-Mebâdi-Mesâil-Gâye Bağlamında Fıkıh ve Usûlü”, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 33, 2012, s. 62-63.Taşköprülüzâde Ahmed Efendi, Miftâhü’s-sa‘âde ve misbâhü’s-siyâde fî mevzû‘âti’l-‘ulûm, Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1405/1985.Yurtoğlu, Bilal, Katip Çelebi, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 2009.

Year 2019, Volume , Issue 8, 13 - 36, 30.06.2019

Abstract

References

  • KAYNAKÇACürcânî, Seyyid Şerîf, Kitâbü’t-Ta‘rîfât, thk. Abdurrahman el-Mar‘aşlî, Beyrut: Dâru’n-Nefâis, 1424/2003.Fazlıoğlu, İhsan, Kayıp Halka: İslam-Türk Felsefe-Bilim Tarihinin Anlam Küresi, İstanbul: Papersense yayınları, 2014.Gazzâlî, Ebû Hâmid, İhyâu ‘ulûmi’d-dîn I-XVI, Kahire: Dâru’ş-şa‘b, ts.Gökyay, Orhan Şaik, Kâtip Çelebi’den Seçmeler, İstanbul: M.E.B. Yayınları, 1968.Halebî, Burhaneddin İbrâhim, Halebî kebîr, Ali Bey Matbaası, 1295.İpşirli, Mehmet, “Damadzâde Ahmed Efendi,” DİA, 1993, VIII, 450.İzmîrî, Süleyman b. Veli, Hâşiyetü’l-Fâzıl el-İzmîrî ‘ala Mir‘âti’l-usûl fî şerhi Mirkâti’l-vüsûl, İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1309.Kara, İsmail, Bir Felsefe Dili Kurmak: Modern Felsefe ve Bilim Terimlerinin Türkiye’ye Girişi, İstanbul: Dergâh Yayınları, 2005.Katib Çelebi, Mîzânü’l-hakk fî ihtiyâri’l-ehakk: En doğruyu seçmek için Hak terazisi / En doğru olanı tercih konusunda Hak ölçü, tıpkıbasım ve tercüme, Türkçeleştirenler: Orhan Şaik Gökyay, Süleyman Uludağ, İstanbul: Kabalcı Kitabevi, 2008.Kâtip Çelebi, el-İlhâmü’l-mukaddes min feyzi’l-akdes, Süleymaniye Kütüphanesi Mahmud Efendi, nr. 1938; Hamidiye, nr. 993/2, vr. 40ᵇ-49ᵇ.Kâtip Çelebi, Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn, Beyrut: Dârü ihyâi’t-türâsi’l-‘arabî, ts.Kâtip Çelebi, Kitâb-ı Cihannümâ, Müteferrika baskısı, Matbaa-ı Amire.Köksal, A. Cüneyd, Fıkıh Usûlünün Mahiyeti ve Gayesi, İstanbul: İSAM Yayınları, 2008.Kutluer, İlhan, “Kâtip Çelebi ve Bilimler: Keşfü’z-Zunûn’un Mukaddimesinde “el-İlm” Kavramı”, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2000, sy. 18, s. 85-86.Kutluer, İlhan, Yitirilmiş Hikmeti Ararken, İstanbul: İz yayıncılık, 2011.Makdisi, George, Ortaçağ’da Yüksek Öğretim, tercüme ve inceleme Ali Hakan Çavuşoğlu - Tuncay Başoğlu, İstanbul: Klasik, 2012.Muhammed b. A‘la et-Tehânevî, Keşşâfu ıstılâhâti’l-fünûn, thk. Ali Dehûc, Beyrut: Mektebetü Lübnân nâşirûn, 1996.Muhammed Hamidullah, “Ârâü Kâtip Çelebi fî ba‘zı’l-mesâili’l-fıkhiyye el-müteessire bi ‘ilmi’l-heyeti’l-cedîd, Kâtip Çelebi’nin el-İlhâm’ul-Mukaddes min’el-Feyzi’l-Akdes’i [Metin neşri],” İslâm Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, 1971, cilt: IV, sayı: 3-4, s. 153-215 tıpkıbasım.Şehsuvaroğlu, Bediî N., “İlham-al Mukaddes min al-Feyz-al-Akdes Risâlesi ve Kâtip Çelebi’nin İlmî Zihniyeti Hakkında Birkaç Söz”, Kâtip Çelebi: hayatı ve eserleri hakkında incelemeler, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1991.Şimşek, Murat, “Mevzû-Mebâdi-Mesâil-Gâye Bağlamında Fıkıh ve Usûlü”, Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 33, 2012, s. 62-63.Taşköprülüzâde Ahmed Efendi, Miftâhü’s-sa‘âde ve misbâhü’s-siyâde fî mevzû‘âti’l-‘ulûm, Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1405/1985.Yurtoğlu, Bilal, Katip Çelebi, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 2009.

Details

Primary Language Turkish
Subjects Humanities, Multidisciplinary
Journal Section Research Papers
Authors

Murat ŞİMŞEK (Primary Author)
Necmettin Erbakan Üniversitesi
Türkiye

Publication Date June 30, 2019
Application Date May 21, 2019
Acceptance Date June 19, 2019
Published in Issue Year 2019, Volume , Issue 8

Cite

Bibtex @research article { mizan568404, journal = {Mizanü'l-Hak: İslami İlimler Dergisi}, issn = {2149-9896}, eissn = {2636-8161}, address = {İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, İslami İlimler Fakültesi, Balatçık Yerleşkesi, 35620 Çiğli-İzmir}, publisher = {Izmir Katip Celebi University}, year = {2019}, volume = {}, pages = {13 - 36}, doi = {}, title = {Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi}, key = {cite}, author = {Şimşek, Murat} }
APA Şimşek, M. (2019). Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi . Mizanü'l-Hak: İslami İlimler Dergisi , (8) , 13-36 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/en/pub/mizan/issue/47122/568404
MLA Şimşek, M. "Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi" . Mizanü'l-Hak: İslami İlimler Dergisi (2019 ): 13-36 <https://dergipark.org.tr/en/pub/mizan/issue/47122/568404>
Chicago Şimşek, M. "Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi". Mizanü'l-Hak: İslami İlimler Dergisi (2019 ): 13-36
RIS TY - JOUR T1 - Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi AU - Murat Şimşek Y1 - 2019 PY - 2019 N1 - DO - T2 - Mizanü'l-Hak: İslami İlimler Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 13 EP - 36 VL - IS - 8 SN - 2149-9896-2636-8161 M3 - UR - Y2 - 2019 ER -
EndNote %0 Mizanu'l-Haqq: Journal of Islamic Studies Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi %A Murat Şimşek %T Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi %D 2019 %J Mizanü'l-Hak: İslami İlimler Dergisi %P 2149-9896-2636-8161 %V %N 8 %R %U
ISNAD Şimşek, Murat . "Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi". Mizanü'l-Hak: İslami İlimler Dergisi / 8 (June 2019): 13-36 .
AMA Şimşek M. Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi. MİZAN. 2019; (8): 13-36.
Vancouver Şimşek M. Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi. Mizanü'l-Hak: İslami İlimler Dergisi. 2019; (8): 13-36.
IEEE M. Şimşek , "Kâtip Çelebi’de Fıkhın İlimler Tasnifindeki Yeri ve Matematik ve Astronomi Bilmeyen Fakihin Eleştirisi", Mizanü'l-Hak: İslami İlimler Dergisi, no. 8, pp. 13-36, Jun. 2019