Rüya Temalarının Toplumsal Duyarlılık ve Dindarlıkla İlişkisi

Abstract

Rüyalar, bireyin iç dünyasına açılan bir pencere olmanın ötesinde, yaşanılan toplumun değerlerini, korkularını ve inanç dünyasını sembolik bir dil aracılığıyla görünür kılan özgün anlatılardır. Bu çalışma, rüya temalarının toplumsal duyarlılık ve dindarlıkla nasıl bir ilişki içinde olduğunu inceleyerek, rüyaları psikolojik bir olgu olmanın ötesinde sosyolojik ve dinî bir gösterge olarak ele almaktadır. Araştırma, 2025 yılında Ankara’da yaşayan 18 yaş ve üzeri 230 katılımcıdan elde edilen nicel verilerle yürütülmüş; Toplumsal Duyarlılık Ölçeği ile Rüya Temaları Ölçeği kullanılarak ilişkisel tarama modeli benimsenmiştir. Bulgular, rüya temalarının özellikle kaygı, korku, engellenme ve yaşantıların etkisi gibi boyutlarda yoğunlaştığını ve bu temaların bireylerin toplumsal konumlarıyla anlamlı biçimde farklılaştığını göstermektedir. Genç katılımcıların rüyalarında kaygı ve engellenme temalarının daha yoğun olduğu, buna karşılık üst yaş gruplarında toplumsal duyarlılık düzeyinin daha yüksek olduğu görülmüştür. Dindarlık düzeyi ile rüya temaları arasında doğrudan ve güçlü bir ilişki bulunmamakla birlikte, dinî bağlılık konusunda kararsız bireylerin rüyalarında kaygı temalarının daha yoğun biçimde ortaya çıktığı gözlemlenmiştir. Bu yönüyle çalışma, rüyaların yalnızca bireysel bilinçdışının bir yansıması olmadığını; aynı zamanda toplumsal değerler ve dinî anlam dünyasıyla kurduğu ilişkileri görünür kıldığını ortaya koymaktadır. Bu durum, rüyaların din sosyolojisi perspektifinden ele alınabileceğine dair önemli bir analitik imkân sunmaktadır.

Keywords

• Rüya
• Dindarlık
• Toplumsal Duyarlılık
• Din
• Sosyoloji

Ethical Statement

“Rüya Temalarının Toplumsal Duyarlılık ve Dindarlıkla İlişkisi” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Gerekli olan etik kurul izinleri Ankara Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Bilimsel Araştırmalar Etik Kurulu’nun 25.05.2025 tarih ve 01/27 sayılı toplantısında alınmıştır. Araştırmacıların Katkı Oranı Beyanı: Yazarların çalışmadaki katkı oranları eşittir. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimizi beyan ederiz.

The Relationship Between Dream Themes, Social Sensitivity, and Religiosity

Abstract

Dreams should not be understood solely as reflections of an individual’s inner psychological world; they also function as symbolic narratives through which the values, anxieties, and belief systems of the society in which individuals live become visible. This study examines the relationship between dream themes, social sensitivity, and religiosity, approaching dreams as sociological and religious indicators rather than solely psychological phenomena. The study was based on quantitative data collected from 230 participants aged 18 and over residing in Ankara in 2025, employing a relational survey model. The Social Sensitivity Scale and the Dream Themes Scale were utilized as data collection instruments. The findings indicate that dream themes are particularly concentrated around dimensions such as anxiety, fear, inhibition, and the impact of lived experiences, and that these themes vary significantly according to individuals’ social positions. While anxiety and inhibition themes were more prominent in the dreams of younger participants, higher levels of social sensitivity were observed among older age groups. Although no strong direct relationship was found between religiosity levels and dream themes, individuals who were uncertain about their religious commitment exhibited a higher prevalence of anxiety-related dream themes. In this context, the study emphasizes that dreams embody not only the individual unconscious but also wider social values and religious frameworks of meaning, thereby providing a significant analytical lens for examining dreams within the sociology of religion.

Keywords

• Dream
• Religiosity
• Social Sensitivity
• Religion
• Sociology

Ethical Statement

During the writing process of the study “The Relationship Between Dream Themes, Social Sensitivity, and Religiosity” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. In addition, permission was obtained from the Ankara University Scientific Research Ethics Committee for Social and Human Sciences (Date: 25/05/2025 and Decision No: 01/27) to conduct the research. Statement of Contribution Rate of Researchers: The contribution rates of the authors in the study are equal. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: I We declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, we can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

References

1. Achté, K., Schakir, T. (1985). Dreams in Different Cultures. In: Pichot, P., Berner, P., Wolf, R., Thau, K. (eds) Psychiatry The State of the Art. Springer, Boston, MA. https://doi.org/10.1007/978-1-4757-1853-9_114
2. Avcı, M. ve Yıldırım, T. (2022). Travmatik yas yaşayan üniversite öğrencilerinin rüya içeriği temaları: Nitel bir analiz. Türkiye Bütüncül Psikoterapi Dergisi, 5(9), 98–113.
3. Bahadır, A.(2007). Jung ve Din, İstanbul: İz Yayıncılık.
4. Bayraktar, A., Özdoğan Özbal, E., & Babacan, K. (2021). İlkokul dördüncü sınıf Türkçe ve sosyal bilgiler ders kitaplarında toplumsal duyarlılık. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, 60, 50–72.
5. Bozdağ, F., ve Bozdağ, S. (2021). Toplumsal duyarlılık ölçeği’nin geliştirilmesi. HAYEF: Journal of Education, 18, 84– 101. https://doi.org/10.5152/hayef.2021.20033
6. Bulkeley, K. (2016). Dreams: A Reader On Religious, Cultural and Psychological Dimensions Of Dreaming. Berlin: Springer
7. Çelepi, M. S. (2012). Türk halk kültüründe rüya. (Doktora tezi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Muğla.
8. Çelik, R.B.(2019). Rüya Temaları-Dindarlık İlişkisi (Yüksek Lisans Tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta

9. Çetin, Ö.(2010). Jung Psikolojisinde Rüya. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19(2), 249-269.
10. Demir, M. (2017). Dindarlık-Yardımseverlik İlişkisi: Malatya Örneği (Yüksek Lisans Tezi). Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
11. Eren, M. (2010). Sembol dilinin bir örneği olarak rüyalar: Türk kültüründe ölüme yorumlanan rüyalar. Turkish Studies, 5(4), 1074–1099.
12. Evginer, N. (2010). Psikolojik ve dini bir fenomen olarak rüya (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
13. Freud, S. (1900). The interpretation of dreams. (The standard Edition of the Complete Psychological Works of Freud).London: Hogarth Press.
14. Gahagan, L. (1936). Sex differences in recall of stereotyped dreams, sleep talking, and sleep-walking. The Pedagogical Seminary and Journal of Genetic Psychology, 48(1), 227–236.
15. Gencer, N. (2020). Ergenlerde rüya motifleri ve dinî tutum ilişkisi. Bilimname, 11, 341–383.
16. Genç, A., Koçak, R., Çam Çelikel, F., & Başol, G. (2013). Rüya temaları ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(5), 293–308. https://doi.org/10.9761/JASSS1290
17. George, D., & Mallery, M. (2010). SPSS for Windows step by step: A simple guide and reference (17.0 update) (10th ed.). Pearson.
18. Griffith, R. M., Miyagi, O., & Tago, A. (1958). The universality of typical dreams: Japanese vs. Americans. American Anthropologist, 60(6), 1173–1174.
19. Güven, E. (2015). Rüyaların dili: Psikolojide rüya çalışmaları. Türk Psikoloji Yazıları, 18(36), 15–25.
20. Karasar, N. (2023). Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar İlkeler Teknikler, İstanbul: Nobel Akademik Yayıncılık..
21. Rothenberg, B. B. (1970). Children's social sensitivity and the relationship to interpersonal competence, intrapersonal comfort, and intellectual level. Developmental Psychology, 2(3), 335–342.
22. Sarı, S. (2016). Rüya yoluyla gerçekleşen dinî tecrübe olayları üzerine bir araştırma (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
23. Sönmez, M. B. (2022). Depremin psikolojik etkileri, psikolojik destek ve korkuyla baş etme. TOTBİD Dergisi, 21, 337–343.
24. Subaşı, N. (2002). Türk(iye) dindarlığı: Yeni tipolojiler. İslamiyat, 5(4), 17–40.
25. Yalçınkaya, F. (2021). Uygur masallarındaki seçilmişler ve rüyaları. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 14(35), 895– 908. https://doi.org/10.12981/mahder.941894