Applied Models of Allusive Interpretations in the Qur’anic Narratives of Niẓām al-Dīn al-Nīsābūrī [d. 729-750 AH / 1328-1349 AD]
Abstract
Subject and Purpose: This article examines applied models of allusive interpretations (al-ta’wīl al-ishārī) within the Qur’anic narratives of Niẓām al-Dīn al-Nīsābūrī (d. 1328-1349 AD) as presented in his work, Gharā’ib al-Qur’ān wa Raghā’ib al-Furqān. It aims to ground this methodology within the parameters established by scholars as the essential criteria for the validity of such interpretations. The research proceeds from the principle that allusive interpretation is neither categorically rejected nor unconditionally accepted; rather, it is evaluated by its conformity with the principles of Sharī‘ah, its non-contradiction with the literal meaning of the Qur’anic text, and its reliance on sound meanings supported by the objectives of Islamic law.
Method: The article establishes a conceptual framework for Qur’anic narratives, focusing on their characteristics, objectives, and influence on guiding allusive understanding. It highlights al-Nīsābūrī’s meticulous attention to these narratives, demonstrating how he employs allusions to derive pedagogical and spiritual values related to the purification of the soul and the refinement of conduct. Practical models are presented from the stories of the Prophets, such the story of Moses and al-Khaḍir concerning the dynamics of learning and submission to Divine wisdom, linking these allusions to Prophetic guidance.
Results: The research affirms that the Prophetic Sunnah serves as a governing standard that prevents deviation toward undisciplined esoteric (bāṭinī) interpretation, thereby preserving the legitimacy of allusive interpretation within the sphere of acceptable exegesis. The results indicate that al-Nīsābūrī’s methodology successfully balances linguistic requirements with the goals of spiritual education without violating legal constraints.
Conclusions: The article concludes that this methodology, by adhering to established legal boundaries, contributes to deepening the faith-based understanding of the Qur’anic text. It harmonizes the literal meaning with its subtle allusions within a balanced scholarly framework that serves both spiritual purification and academic investigation.
Keywords
Ethical Statement
This article is adapted from the author's doctoral research. It is declared that scientific and ethical principles have
been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly
cited.
Nizamüddin en-Nisâbûrî’nin [v. 729-750/1328-1349] Kur’an Kıssalarından İşârî Tevil Uygulamaları
Abstract
Konu ve Amaç: Bu makale, Nizamüddin en-Nisâbûrî’nin (v. 729-750/1328-1349) “Garâibu’l-Kur’ân ve Regâibu’l-Furkân” adlı eserindeki Kur’an kıssalarına yönelik işârî tevil uygulamalarını ele almakta; bu yaklaşımı, âlimlerin bu tür bir tevili kabul etmek için belirledikleri temel disiplinler (zâbıtlar) ışığında temellendirmektedir. Araştırma, işârî tevilin mutlak surette reddedilen ya da mutlak surette kabul edilen bir yöntem olmayıp; bilakis Şeriat’ın asıllarıyla muvafakati, Kur’an nassının zahiriyle çelişmemesi ve Şeriat veya genel makâsıd tarafından desteklenen sahih manalara dayanması nispetinde değerlendirileceği ilkesinden hareket etmektedir.
Yöntem: Çalışmada Kur’an kıssalarının özellikleri, hedefleri ve işârî fehmi yönlendirmedeki etkisi ekseninde kavramsal çerçevesi sunulmuştur. Ardından Nisâbûrî’nin tefsirinde kıssalara verdiği öneme ışık tutulmuş; onun, nefsin tezkiyesi ve sülûkun tezyini ile ilgili eğitimsel ve ruhani değerleri çıkarmada “işâreti” nasıl kullandığı incelenmiştir. Makalede, özellikle peygamber kıssalarından; Hz. Musa ve Hızır kıssasında ilim ve ilahî hikmete teslimiyet delaletleri gibi uygulama örnekleri, Nebevî hidayetle ilişkilendirilerek sunulmuştur.
Bulgular: Araştırma, Nebevî Sünnet’in, kontrolsüz bâtınî tevillerin sapmalarına mâni olan ve işârî tevilin makbul tefsir dairesi içerisindeki meşruiyetini muhafaza eden hâkim bir kriter olduğunu teyit etmektedir. Ayrıca bulgular, Nisâbûrî’nin yönteminin dilin gereklilikleri ile ruhani eğitim amaçları arasında, şer’î disiplinleri ihlal etmeksizin bir denge kurduğunu göstermektedir.
Sonuç: Bu makale, söz konusu yöntemin şer’î kurallara bağlı kaldığı müddetçe, zahirî mana ile işârî manayı ilmî bir muvazene içerisinde cemederek Kur’an nassının imanî derinliğinin kavranmasına katkı sağladığı; hem nefis terbiyesi (tezkiye) hem de bilimsel tahkik hedeflerine hizmet ettiği sonucuna varmaktadır.
Keywords
Ethical Statement
Bu çalışma, yazarın doktora çalışmasından türetilmiştir. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur
نماذج تطبيقية للتأويلات الإشارية من القصص القرآنية لنظام النيسابوري [ت: ما بين 729-750ه]
Abstract
الموضوع والهدف: يتناول موضوع هذا المقال نماذج تطبيقية للتأويلات الإشارية في القصص القرآني عند نظام النيسابوري المتوفى ما بين: (729-750ه) في كتابه:(غرائب القرآن ورغائب الفرقان)، مع تأصيل هذا المنهج في ضوء الضوابط التي وضعها العلماء بوصفها الضابط الأساس لقبول هذا اللون من التأويل. وينطلق البحث من تقرير مبدأ منهجي مفاده أن التأويل الإشاري ليس مردودًا بإطلاق ولا مقبولًا بإطلاق، وإنما يُقوَّم بمدى موافقته لأصول الشريعة، وعدم معارضته لظاهر النص القرآني، واستناده إلى معانٍ صحيحة تؤيدها الشريعة أو مقاصدها العامة.
المنهجية: يعرض المقال الإطار المفاهيمي للقصص القرآني من حيث خصائصه وأهدافه، وأثره في توجيه الفهم الإشاري، ثم يبرز عناية النيسابوري بالقصص من خلال تفسيره، حيث يوظف الإشارة في استخراج دلالات القيم التربوية والروحية المتعلقة بتزكية النفس وتهذيب السلوك. كما يقدم نماذج تطبيقية من تأويلاته، خاصة في قصص الأنبياء، كقصة موسى مع الخضر في دلالات التعلم والتسليم لحكمة الله، مع ربط هذه الإشارات بما يوافق الهدي النبوي.
النتائج: يؤكد البحث أن السنة النبوية تمثل معيارًا حاكمًا يمنع الانحراف نحو التأويل الباطني غير المنضبط، ويحفظ للتأويل الإشاري مشروعيته ضمن دائرة التفسير المقبول. كما تبرز النتائج أن منهج النيسابوري يوازن بين مقتضيات اللغة ومقاصد التربية الروحية دون الإخلال بالضوابط الشرعية.
الخاتمة: يخلص المقال إلى أن هذا المنهج، ومن خلال التزامه بالضوابط الشرعية، سيسهم في تعميق الفهم الإيماني للنص القرآني، جامعًا بين ظاهر المعنى وإشاراته في إطار علمي متوازن يخدم أهداف التزكية والتحقيق العلمي.
Keywords
Ethical Statement
هذه المقالة مقتبسة من دراسة الدكتوراه الخاصة بالكاتب
هذه المقالة مقتبسة من دراسة الدكتوراه الخاصة بالكاتب،
يُقرُّ الباحث بالالتزام بالمعايير العلمية والأخلاقية في إعداد هذه الدراسة، وبأن جميع الدراسات التي تم الاستفادة منها ذُكرت في قائمة المصادر والمراجع.
