XIV.– XVII. Yüzyıl Osmanlı Tıp Yazmalarında Çiçek ve Kızamık Hastalıklarının Tanı ve Tedavisi

Year 2026, Volume: 16 Issue: 1, 95 - 109, 23.01.2026

Nazım Nasuhbeyoğlu , İbrahim Topçu

https://doi.org/10.31020/mutftd.1750071

Abstract

Amaç: Çiçek ve kızamık, yüksek bulaşıcılıkları, ölüm ve kalıcı sekellere yol açmaları nedeniyle tarih boyunca toplumları derinden etkilemiş hastalıklardır. Bu çalışma, Osmanlı klasik dönemine ait Türkçe tıp yazmalarında birlikte ele alınan çiçek ve kızamık hastalıklarına ilişkin tanı ve tedavi yaklaşımlarını tarihsel olarak humoral tıp anlayışı çerçevesinde incelemeyi ve bunları günümüz tıbbı ışığında değerlendirmeyi amaçlamaktadır.
Gereç ve Yöntem: Bu çalışma, XIV. – XVII. yüzyıllar arasında telif veya tercüme edilmiş Osmanlı Türkçesi tıp yazmalarının Latin harflerine transkribe edilmiş nüshaları üzerinde yürütülmüştür. Bu kapsamda YÖK Ulusal Tez Merkezi, üniversite kütüphaneleri ve dijital kütüphanelerden toplam 51 eser belirlenmiş; bu eserlerde “çiçek, cüderî, kızamık, hasbe” anahtar kelimeleri taranarak elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir.
Bulgular: Osmanlı tıp metinlerinde çiçek ve kızamık hastalıkları çoğunlukla birlikte ele alınmış; çiçek demevî, kızamık ise safravî mizaca bağlı döküntülü hastalıklar olarak tanımlanmıştır. Döküntülerin rengi, şekli ve yayılımı, hastalığın seyri açısından belirleyici kabul edilmiştir. Siyah, mor veya hemorajik döküntüler kötü prognozla ilişkilendirilmiştir. Tedavide erken dönemde fasd ve hacamat önerilmiş, döküntülerin gecikmesi halinde ise terletici yöntemlere başvurulmuştur. Komplikasyonların önlenmesine özel önem verilmiş; iz bırakma riskine karşı çeşitli merhemler, göz tutulumu ve körlük riskini azaltmak amacıyla bitkisel ve mineral kökenli preparatlar kullanılmıştır. İncelenen yazmalarda çiçek aşısı (variolasyon) uygulamasına dair herhangi bir bilgiye rastlanmamıştır.
Sonuç: İncelenen yazmalarda çiçek ve kızamık hastalıklarına dair belirtiler ile komplikasyonlar, modern tıbbî bilgilerle büyük ölçüde örtüşmektedir. Özellikle çiçek yaralarına karşı önerilen bitkisel, hayvansal ve mineral kökenli devaların etkilerinin farmakolojik yöntemlerle araştırılması, bu tedavilerin terapötik potansiyelini somut biçimde ortaya koyabilir. Osmanlı tıbbı, sahip olduğu zengin devâ külliyatıyla yalnızca tarihî bir miras değil; aynı zamanda disiplinlerarası yaklaşımlarla yapılacak çalışmalar sonucunda fitoterapi ile geleneksel ve tamamlayıcı tıp uygulamalarına katkı sunabilecek dinamik bir bilgi sistemidir.

Keywords

Çiçek , çiçek aşısı , kızamık , Osmanlı tıbbı , humoral tıp , tıp tarihi

Diagnosis and Treatment of Smallpox and Measles in 14th–17th Century Ottoman Medical Manuscripts

Abstract

Aim: Smallpox and measles have historically had a profound impact on societies due to their high contagion rates, fatal outcomes, and the potential for permanent sequelae. This study aims to examine the diagnostic and therapeutic approaches to smallpox and measles—often discussed together in Ottoman Turkish medical manuscripts from the classical period—within the framework of humoral medicine, and to evaluate these approaches in light of contemporary medical knowledge.
Materials and Methods: This study was conducted on Latin-script transcriptions of Ottoman Turkish medical manuscripts, either original compositions or translations, dating from the 14th to the 17th centuries. Within this scope, a total of 51 works were identified through the National Thesis Center of the Council of Higher Education, university libraries, and digital libraries. Data were collected by searching these texts for the keywords “çiçek” (smallpox), “cüderî” (smallpox), “kızamık” (measles), and “hasbe” (measles). The extracted data were then analyzed using content analysis.
Findings: In Ottoman medical texts, smallpox and measles are frequently addressed together. Smallpox is described as a sanguineous disease, while measles is associated with a bilious temperament and characterized as an exanthematous condition. The color, shape, and distribution of eruptions were considered crucial indicators of disease prognosis. Black, purple, or hemorrhagic rashes were associated with poor outcomes. Early treatment often involved bloodletting and cupping; if eruptions were delayed, diaphoretic methods were employed. Particular attention was paid to preventing complications. Various ointments were recommended to avoid scarring, and plant- and mineral-based preparations were used to reduce the risk of ocular involvement and blindness. No references to smallpox vaccination (variolation) were found in the examined manuscripts.
Conclusion: The symptoms and complications of smallpox and measles described in the analyzed manuscripts largely correspond with modern medical understanding. Especially noteworthy are the plant-, animal-, and mineral-derived remedies proposed for smallpox lesions; investigating their pharmacological effects could reveal their therapeutic potential. Ottoman medicine, with its rich pharmacopeia, should be regarded not merely as a historical legacy but as a dynamic system of knowledge that, through interdisciplinary research, can meaningfully contribute to phytotherapy and traditional and complementary medical practices.

Keywords

Smallpox , Measles , Smallpox vaccination , Humoral medicine , Ottoman medicine , History of medicine

References

• 1. Thèves C, Crubézy E, Biagini P. History of smallpox and its spread in human populations. Microbiol Spectr. 2016;4(4):PoH-0004-2014. doi:10.1128/microbiolspec.PoH-0004-2014.,
• 2. Li Y, Carroll DS, Gardner SN, Walsh MC, Vitalis EA, Damon IK. On the origin of smallpox: correlating variola phylogenics with historical smallpox records. Proc Natl Acad Sci U S A. 2007;104(40):15787–15792. doi:10.1073/pnas.0609268104.
• 3. Yıldırım N. Türk çiçek aşısının 300. yılı: Tıbben kabulünün. In: Hakan Ertin’e Armağan: Primum Non Nocere – Önce İncitme. İstanbul: Betim Kitaplığı; 2022. p.345–384.
• 4. CDC. History of smallpox [İnternet]. Centers for Disease Control and Prevention; 2024 [erişim: 16 Haziran 2024]. Erişim adresi: https://www.cdc.gov/smallpox/about/history.html.
• 5. Ar-Razi ABMZ. Fi’l-jadari w’l-hasbe. Greenhill WA, çeviren. A treatise on smallpox and measles. London: Sydenham Society; 1848.
• 6. Kaadan AN. Al Razi's book on smallpox and measles. Qatar Med J. 2000;9(2). https://doi.org/10.5339/qmj.2000.2.7
• 7. Bayat AH. Tıp tarihi. İstanbul: Merkezefendi Geleneksel Tıp Derneği; 2016. s.124-129
• 8. Jouanna J. Air, miasma and contagion in the time of Hippocrates and the survival of miasmas in post-Hippocratic medicine (Rufus of Ephesus, Galen and Palladius). In: van der Eijk P, editor. Greek medicine from Hippocrates to Galen: Selected papers. Leiden: Brill; 2012. p.121–136. doi:10.1163/9789004232549_008.
• 9. Tokadî Mustafa Efendi. Tahbîzü’l-Mathûn. In: El-Kânûn Fi’t-Tıbb Tercümesi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu; 2018. c.5, s.183-190
• 10. Dewhurst K. Sydenham's original treatise on smallpox with a preface, and dedication to the Earl of Shaftesbury, by John Locke. Med Hist. 1959 Ekim;3(4):278–302. doi:10.1017/s0025727300024790. PMID: 13816328; PMCID: PMC1034504
• 11. Berche P. History of measles. Presse Med. 2022;51(3):104149. doi:10.1016/j.lpm.2022.104149.
• 12. Needham J. Science and civilisation in China, Vol. VI:6. Sivin N, editör. Cambridge: Cambridge University Press; 2000.
• 13. Boylston A. The origins of inoculation. J R Soc Med. 2012;105(7):309–313. doi:10.1258/jrsm.2012.12k044.
• 14. Riedel S. Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination. Proc (Bayl Univ Med Cent). 2005;18(1):21–25. doi:10.1080/08998280.2005.11928028.
• 15. Petersen BW, Damon IK. Orthopoxviruses: Vaccinia (Smallpox Vaccine), Variola (Smallpox), Monkeypox, and Cowpox. In: Bennett JE, Dolin R, Blaser MJ, editors. Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases. 9th ed. Philadelphia: Elsevier; 2020. p.1809–1817.e3.
• 16. Matin P. History of smallpox (Âbele) in Persia [İnternet]. Academia.edu; 2013 [erişim: 16 Haziran 2024]. Erişim adresi: https://www.academia.edu.
• 17. Rainwater-Lovett K, Moss WJ. Measles (rubeola). In: Jameson JL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Longo DL, Loscalzo J, editors. Harrison’s Principles of Internal Medicine. 20th ed. New York: McGraw-Hill Education; 2018. p.1474–1478.
• 18. Marshall CD, et al. Cutaneous scarring: basic science, current treatments, and future directions. Adv Wound Care. 2018;7(2):29–45. doi:10.1089/wound.2016.0696.
• 19. Tran B, Wu JJ, Ratner D, Han G. Topical scar treatment products for wounds: a systematic review. Dermatol Surg. 2020;46(12):1564–1571. doi:10.1097/DSS.0000000000002712.
• 20. Uzluk FN. L'inoculation telle qu'elle était pratiquée en Turquie et le Docteur Emanuele Timonis. In: Communication au XVIIe Congrès International d'Histoire de la Médecine; Athens; 1960. p.571–573.
• 21. İstanbul Kadı Sicilleri. Üsküdar Mahkemesi 2 Numaralı Sicil (H. 924–927 / M. 1518–1521) [İnternet]. İstanbul: [erişim: 15 Haziran 2024]. Erişim adresi: https://kadisicilleri.org