Bahrî Memlükleri Dönemi Hastanelerinde Sosyal Hizmetler

Abstract

Amaç: Bu çalışmada Bahrî Memlükleri (1250–1382) döneminde faaliyet gösteren bîmâristanlar (hastaneler), hem hastalara sunulan sağlık hizmetleri yönünden hem de sosyal hizmet faaliyetleri açısından ele alınacaktır. Gereç ve Yöntem: Döneme ait hastanelerde yürütülen sosyal hizmet uygulamaları, tablo 1’de belirtilen Memlükler dönemi tarihçilerinin eserleri, vakfiyeler ve ikincil literatür kapsamında incelenmeye çalışıldı. Elde edilen veriler ışığında, hastanelerin sosyal hizmet disiplini açısından taşıdığı tarihsel önem analitik bir bakış açısıyla değerlendirilmiştir. Bulgular: Bahrî Memlükleri dönemini de içerisine alan Ortaçağ İslam dünyasında teşekkül eden sağlık kurumları, yalnızca tıbbî tedavi hizmeti sunmakla kalmamış; aynı zamanda ücretsiz barınma, ilaç temini, gıda sağlama ve kişisel bakım gibi sosyal yardım faaliyetleriyle de toplumsal refahın desteklenmesine katkıda bulunmuştur. Sonuç: Bahrî Memlükleri dönemi hastanelerinde dâhiliye, cerrahi, ortopedi, göz hastalıkları, kadın hastalıkları, akıl ve ruh sağlığı gibi çeşitli tıp alanlarında uzmanlaşmış hekimlerin istihdam edilmesi, verilen hizmetlerin çok boyutlu olduğunu göstermektedir. Ayrıca, alternatif tıp uygulamaları kapsamında müzik dinletileri ve hikâye anlatımı gibi moral ve psikolojik destek yöntemlerine de önem verilmiştir. Tedavisi tamamlanarak taburcu edilen hastalara belli bir miktar harçlık verilmesi, onların iyileşme sürecinde ağır işlerde çalışmasını önlemeye yönelik sosyal bir destek niteliği taşımaktadır. Diğer taraftan, tedaviye cevap veremeyip vefat eden hastalar için cenaze hizmetlerinin hastane tarafından üstlenilmesi, kurumların sosyal hizmet sorumluluğunu yansıtan önemli bir uygulamadır. Özellikle yoksul, kimsesiz, yaşlı, mülteci ve mahkûm gibi dezavantajlı kişi ve grupların tüm bu hizmetlerden ücretsiz yararlanabilmesi, Memlük toplumunda sosyal adalet anlayışının kurumsal yapılar üzerinden nasıl işlediğine dair somut göstergeler sunmaktadır.

Keywords

• Eczane
• Evde Bakım
• Hasta
• Hastane
• Sosyal Hizmet
• Vakıf

Social Services in the Hospitals of the Bahrī Mamlūk Period

Abstract

Objective: This study examines the bīmāristāns (hospitals) operating during the Bahri Mamluk period (1250–1382) in terms of both the healthcare services provided to patients and the social work activities carried out within these institutions. Materials and Methods: The social service practices conducted in the hospitals of the period were analyzed using the works of historians from the Mamluk era, waqfiyya (endowment deeds) listed in Table 1, and relevant secondary literature. In light of the collected data, the historical significance of these hospitals was evaluated analytically within the framework of the social work discipline. Findings: The healthcare institutions that emerged in the medieval Islamic world, including the Bahri Mamluk period, not only provided medical treatment but also contributed to social welfare through charitable services such as free accommodation, medicine provision, food supply, and personal care. Conclusion: The employment of physicians specialized in various fields—such as internal medicine, surgery, orthopedics, ophthalmology, gynecology, and mental and spiritual health—demonstrates the multidimensional nature of the services provided. Moreover, alternative therapeutic methods, including music performances and storytelling, were used to offer moral and psychological support. Providing discharged patients with a certain amount of allowance represented a form of social assistance aimed at preventing them from engaging in strenuous labor during recovery. On the other hand, the hospitals’ assumption of funeral services for deceased patients reflected their institutional sense of social responsibility. The fact that disadvantaged groups such as the poor, the orphaned, the elderly, refugees, and prisoners could benefit from all these services free of charge presents concrete evidence of how the concept of social justice functioned through institutional structures in Mamluk society.

Keywords

• Home Care
• Hospital
• Patient
• Pharmacy
• Social Work
• Waqf

References

1. 1. Dilik S. Sosyal Güvenlik ve Sosyal Hizmetler Arasındaki İlişkiler. III üncü Milli Sosyal Hizmetler Konferansı, Ankara: Sosyal Hizmetler Genel Müdürlüğü Yayını; 1968, 73-76.
2. 2. Çelik Y. İslâm’da Sosyal Hizmetler Hz. Peygamber Dönemi. Konya: Çizgi Kitabevi; 2017, 19.
3. 3. Joinville JD. Bir Haçlının Hatıraları. çev. Cüneyt Kanat, İstanbul: Yeditepe Yayınevi; 2016, 168-169.
4. 4. Ayaz FY. Memlükler. Ankara: İSAM Yayınları; 2020, 25.
5. 5. Yiğit İ. Memlükler. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi; 2004, 29/90-93.
6. 6. Berkey J. Culture and Society during the late Middle Ages. ed. Carl F. Petry, Cambridge: The Cambridge History of Egypt; 2006, 1/376.
7. 7. Keleş H. Bahrî Memlükler’de Sosyal Hizmetler (1250-1382). Bursa: Dta Yayıncılık; 2025, 277-278.
8. 8. Akkâvî RH. El-Mûcez fî Târîhi’t-Tıb İnde’l-Arab. Beyrut: Daru’l-Menahil; 1995, 161.

9. 9. Öztürk L. İslam Dünyasında Hastaneler. İstanbul: Siyer Yayınları; 2018, 86, 96
10. 10. Çelik Y. Emevî Hailesi Ömer b. Abdülaziz’in Sosyal Hizmet Uygulamaları. Dergİabant 2019;7(14):355-369.
11. 11. Kâşif S. İ. Ahmed b. Tolun. Kahire: ed-Daru’l-kavmiyye li’t-tıba’a ve’n-neşr; 1965, 253.
12. 12. Gençel Efe Z. İslam Tarihinde Tıp Bilgisinin Ortaya Çıkışına Dair Değerlendirmeler: İbn Ebû Usaybia Örneği. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 2021;10(3):2955.
13. 13. Beksaç E. Nûreddin Zengî Bîmâristanı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları; 2007, 33/262.
14. 14. Ahmed İ. Târihu’l-Bîmâristanat. Beyrut/Lübnan: Dâru’r-Raidi’l-Arabi; 1401, 77-79, 87, 89-90, 95, 101-102, 120, 140, 142, 146-147, 153, 155-157, 208-210, 214, 224-226, 229-232.
15. 15. Keleş B. Memlükler Dönemindeki Hastanelerde Poliklinik Faaliyetleri ve Hastanelerin Yönetimi ve Finansmanı. Jass Studies-The Journal of Academic Social Science Studies 2023;16(98):353.
16. 16. Şeker M. Memlûklerde Hisbe Teşkilatı ve Muhtesibler. İstanbul: Ötüken Neşriyat; 2022, 325-326.
17. 17. Muhammed M. Emin, el-Evkâf ve’l-hayatu’l-ictimaiyye fî Mısır 648-963/1250-1517. Kahire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye; 1435, 166-168.