Hacı Paşa’nın Müntaḫab-ı Şifā’sında Çiçek Hastalığı Terminolojisinde Bir Kavram Karmaşası: “Ābile” ve “Cüderī"

Abstract

Amaç: Hacı Paşa adıyla bilinen hekim Celālü’d-dīn Ḫıżır’ın (ö. 1424?) tıp alanındaki eserleri Arapça ve Türkçe olup Türkçe eserlerinden biri Müntaḫab-ı Şifā’dır. Bu eser Anadolu’da erken dönemde yazılmış Türkçe tıp kitaplarından biri olması açısından önemlidir. Müntaḫab-ı Şifā’nın “ḳurd eşeni ve ḥaṣba ve demregü ve çiçek ve ḳızamıḳ çıḳarmaġında ve sebebinde ve ʿilācındadır” başlıklı “otuz ṭoḳuzuncı bāb”ında hem Farsça “çiçek” anlamına gelen “ābile” başlığı altında bir altbölümün hem de aynı bölüm içerisinde “ḥāṣbe ve çiçek” adıyla bir altbölümün yer alması nedeniyle benzer bir durumun Hacı Paşa’nın diğer eserlerinde de bulunup bulunmadığı merak edilerek bu çalışma planlanmıştır.

Gereç ve Yöntem: Zafer Önler tarafından günümüz Türkçesine çeviri yazısı yapılmış Müntaḫab-ı Şifâ metninin üçüncü baḫşının “otuz ṭoḳuzuncı bāb”ında geçen terimler, “ābile” ile “ḥaṣbe ve çiçek” şeklinde anlatılan hastalık tabloları ve Hacı Paşa’nın diğer eserlerinin yazma nüshalarındaki ilgili bölümlerde tespit edilen terimler bulgularda sunulmuş, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı’nın Yazma Eserler Katalog ve Görüntü Veritabanı’nda yer alan, Hacı Paşa’ya ait Arapça ve Türkçe tıbbi eserlerin bazı nüshalarındaki ilgili bölümlerle karşılaştırılarak farklılıklar belirtilmiş ve ilgili tıp tarihi literatürü eşliğinde tartışılmıştır.

Bulgular: Hacı Paşa’nın Müntaḫab-ı Şifā dışındaki eserlerinde incelenen bölümlerde “ḥaṣbe”, “cüderī”, “çiçek”, “ḳızamıḳ” ve “ḳızılcıḳ” gibi kelimeler kullanılırken Farsça çiçek hastalığı anlamına gelen “ābile” kelimesi yalnızca Müntaḫab-ı Şifā’da geçmektedir.

Sonuç: Hacı Paşa’nın “ābile”yi “ḥaṣbe” ve “cüderī” ile aynı belirtilere sahip ve aynı mekanizmayla oluşan bir hastalıkmış gibi anlatmasına rağmen farklı bir hastalıkmış gibi “ḥaṣbe” ve “cüderī”den ayrı tutması ilginç bulunmuştur. Yapılan tartışma sonucunda Hacı Paşa’nın Müntaḫab’ı oluştururken döneminin önemli Farsça kaynaklarını kullanmış olabileceği sonucuna ulaşılmıştır.

Keywords

• Hacı Paşa
• Müntaḫab-ı Şifā
• Çiçek
• Cüderī
• Ābile
• Tıp tarihi

Thanks

Çalışma sırasında Arapça yazma eserlerin çevirisinde ve Türkçe yazma eserlerin çeviri yazılarının kontrolündeki değerli katkılarından ötürü Prof. Dr. Ahmet Acıduman’a teşekkür ederiz.

Conceptual Confusion in the Terminology of Smallpox in Hacı Paşa’s Müntaḫab-ı Şifā: “Ābila” and “Judarī”

Abstract

Aim: Celāl al-Dīn Ḫıżır (d. 1424?), known as Hacı Paşa, authored medical works in both Arabic and Turkish. One of his Turkish works, Müntaḫab-ı Şifā, is of particular importance as one of the earliest Turkish medical texts written in Anatolia. In the thirty-ninth chapter of Müntaḫab-ı Şifā, entitled “ḳurd eşeni ve ḥaṣba ve demregü ve çiçek ve ḳızamıḳ çıḳarmaġında ve sebebinde ve ʿilācındadır”, there is both a subsection titled “ābile”, the Persian term for smallpox, and another subsection entitled “ḥaṣbe ve çiçek”. The aim of this study is to investigate whether a similar terminology was also present in Hacı Paşa’s other medical works.

Materials and Methods: The terms appearing in the thirty-ninth chapter of the third baḫş of Müntaḫab-ı Şifā, transcribed into modern Turkish by Zafer Önler, together with the disease descriptions presented under “ābile” and “ḥaṣbe ve çiçek”, as well as the corresponding terminology identified in the manuscript copies of Hacı Paşa’s other works, are presented in the findings. The relevant sections were compared with those in selected manuscript copies of Hacı Paşa’s Arabic and Turkish medical works available in the Manuscripts Catalog and Image Database of the Presidency of Türkiye Manuscripts Institution, and the identified differences were evaluated in light of the literature on the history of medicine.

Results: In the relevant sections of Hacı Paşa’s works other than Müntaḫab-ı Şifā, the terms “ḥaṣbe”, “cüderī”, “çiçek”, “ḳızamıḳ”, and “ḳızılcıḳ” were used, whereas the Persian word “ābile”, meaning smallpox, appears only in Müntaḫab-ı Şifā.

Conclusion: Although Hacı Paşa describes “ābile” as having the same symptoms and developing through the same mechanism as “ḥaṣbe” and “cüderī”, he nevertheless treats it as a distinct disease, separate from “ḥaṣbe” and “cüderī”. The discussion suggests that, while compiling Müntaḫab-ı Şifā, Hacı Paşa may have drawn upon important Persian medical sources of his period.

Keywords

• Hacı Paşa
• Müntaḫab-ı Şifā
• Smallpox
• Judarī
• Ābila
• History of medicine

References

1. 1. Adıvar AA. Bölüm I-XIV. - XV. Yüzyıllar. İçinde: Osmanlı Türklerinde İlim. 4. Baskı. İstanbul: Remzi Kitabevi; 1982. pp. 15-30.
2. 2. İhsanoğlu E, Şeşen R, Bekar MS, Gündüz G, Bulut V. Hacı Paşa. İçinde: İhsanoğlu E, editör. Osmanlı Tıbbi Bilimler Literatürü Tarihi. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi; 2008. pp. 18-33.
3. 3. Ünver AS. Hekim Konyalı Hacı Paşa Hayatı ve Eserleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü; 1953.
4. 4. Akpınar C. Hacı Paşa. İçinde: TDV İslâm Ansiklopedisi [Internet]. İstanbul; 1996 [Erişim tarihi: 28 Haziran 2025]. s. 492-6. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/haci-pasa
5. 5. Sarton G. Ḥājjī Pāshā. In: Introduction to the History of Science. Baltimore: The Williams & Wilkins Company; 1962. pp. 1727-8.
6. 6. Bayat AH. Osmanlı Tıbbı. İçinde: Tıp Tarihi. Genişletilmiş 3. Baskı. İstanbul: Merkezefendi Geleneksel Tıp Derneği; 2016. s. 295-338.
7. 7. Yıldız SN. From Cairo to Ayasuluk: Hacı Paşa and the Transmission of Islamic Learning to Western Anatolia in the Late Fourteenth Century. J Islam Stud. 2014;25(3):263-97. doi:10.1093/jis/etu060
8. 8. Celâlüddin Hızır (Hacı Paşa). Müntehab-ı Şifâ I Giriş-Metin. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Dil Kurumu Yayınları; 1990.

9. 9. Steingass F. A Comprehensive Persian-English Dictionary. Beirut: Libraire du Liban; 1892.
10. 10. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yazma Eserler Veritabanı [Internet]. [Erişim tarihi: 28 Haziran 2025]. Erişim adresi: https://portal.yek.gov.tr/works/search/full
11. 11. Çağbayır Y. Ötüken Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat A.Ş.; 2017.
12. 12. Dilçin C. Yeni Tarama Sözlüğü. 5. bs. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları; 2023.
13. 13. Redhouse JW. A Turkish and English Lexicon. New Impression. Beirut: Libraire du Liban; 1987.
14. 14. Önler Z. Tarihsel Tıp Metinleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları; 2019.
15. 15. Acıduman A, İlgili Ö. Erken dönem Türkçe tıp yazmalarından Hacı Paşa’nın (Celalüddin Hızır) Teshîl adlı eserinde çocuk sağlığı ve hastalıkları üzerine bir ön çalışma. Cocuk Sagligi ve Hastalik Derg 2011;54(4):231-43.
16. 16. Hacı Paşa. El-Ferīde fī ẕikri’l-aġẕiyeti’l-müfīde. Süleymaniye Kütüphanesi, Turhan Valide Sultan 258/2.
17. 17. Hacı Paşa. Kitābü’s-Saʿāde ve’l-iḳbāl. Manisa Kütüphanesi, Manisa İl Halk Kütüphanesi 1786. vr. 141b, 151b-152a.
18. 18. Hacı Paşa. Kitābü’t-Teʿālīm fī ʿilmi’ṭ-ṭıbb. Süleymaniye Kütüphanesi, Turhan Valide Sultan 258/1. vr. 165b, 169a.
19. 19. Hacı Paşa. Kitābü’t-Teshīl fi’ṭ-ṭıbb. Nuruosmaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye 3575. vr. 175a-178a.
20. 20. Hacı Paşa. Şifāʾü’l-esḳām ve devāʾü’l-ālām. Süleymaniye Kütüphanesi, Servili 223. vr. 343b-344a, 353a-b.
21. 21. Hacı Paşa. Tercemetü Kümmiyyi’l-celālī. Süleymaniye Kütüphanesi, Hamidiye 1011. vr. 111a-b, 116b-118a.
22. 22. Hacı Paşa. Teysīr-i Kāmil. Manisa Kütüphanesi, Manisa İl Halk Kütüphanesi 1846/4. vr. 149a-b.
23. 23. Hacı Paşa. Teysīr-i Kāmil. Manisa Kütüphanesi, Manisa İl Halk Kütüphanesi 1860/3. vr. 201a-b.
24. 24. Abú Becr Mohammed Ibn Zacaríya Ar-Rází. Treatise on the Small-pox and Measles. In: A Treatise on the Small-pox and Measles. London: Sydenham Society; 1848.
25. 25. Moore J. The History of the Small Pox. London: Printed for Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown, Paternoster-Row; 1815.
26. 26. İbn-i Sînâ. Veba ve O Cinsten Hastalıklar; Çiçek ve Kızamık. İçinde: El-Kânûn fi’t-tıbb. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi; 2015. pp. 122-37.
27. 27. Güneş N. Seyyid İsmâil Cürcȃnȋ’nin Yȃdgȃr Der Dȃniş-i Pezeşkȋ u Darȗşinȃsi Adlı Eserinin Türk Tıp Tarihindeki Yeri ve Yȃdigȃr-ı İbn Şerȋf [Doktora Tezi]. Ankara: Ankara Üniversitesi; 2023.
28. 28. Doğruyol H. Cürcânî, İsmâil b. Hasan. İçinde: TDV İslâm Ansiklopedisi. 1993. pp. 133-4.
29. 29. İsmāʿīl b. Ḥasan Cürcānī. El-Aġrāżü’ṭ-ṭıbbiyye ve’l-Mebāḥis̱ü’l-ʿalaʾiyye. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya 3565.
30. 30. İsmāʿīl b. Ḥasan Cürcānī. Ḫuffey-i ʿAlāʾī. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya 3695.
31. 31. İhsanoğlu E, Şeşen R, Bekar MS, Gündüz G, Bulut V. Osmanlı Tıbbi Bilimler Literatürü Tarihi. İhsanoğlu E, editör. I. Cilt. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi; 2008. p. 144.
32. 32. Ebu’l-Fażl Muḥammed b. İdris Efendi ed-Defterdār. Ḳānūnü’l-ʿİlāc ve Şifāʾül-Emrāż li-Külli Mizāc. Nuruosmaniye Kütüphanesi, Nuruosmaniye 3574.