Thinking the Workers’ Settlement of the Early Republican Period Through the Concept of Hegemony

Abstract

Throughout history, housing has carried meanings beyond mere shelter, functioning as a space where social relations are formed and reproduced. During the Industrial Revolution, when work and daily life became intertwined, the meaning of housing also changed: it evolved into an extension of the factory, a space where everyday life and social relations were reorganized. The houses, social facilities, and communal areas developed around factories expanded the employer’s control over workers, deepening dependence not only economically but also spatially, psychologically, and socially. Thus, housing became a mechanism in which domination based on consent was materialized. This transformation can be better understood through Antonio Gramsci’s concept of hegemony, which emphasizes that domination is maintained not only through coercion but also through consent. His distinction between political and civil society makes it possible to analyze how mechanisms of control and consent are spatially organized. This study reinterprets the relationships between political society, civil society, and hegemonic apparatuses in Gramsci’s framework through the spatial organization of factory settlements. Within this context, the structures that institutionalize coercion and the spatial arrangements that generate consent intertwine in the social sphere of the factory. Workers’ housing functions as a hegemonic apparatus that reveals hierarchies, reinforces belonging, and deepens dependence. The study discusses these structural and spatial transformations through early Republican examples, where the first factory-based settlements were established in Turkey. It compares two pioneering industrial settlements founded under Sümerbank’s leadership — the Kayseri Sümerbank Textile Factory (1935) and the Karabük Iron and Steel Factory (1938) — which represent different spatial models of the same industrial ideology. The findings indicate that workers’ housing operates as a hegemonic tool producing belonging, discipline, and dependence beyond its basic shelter function, and that hegemony becomes more visible or more subtle depending on the spatial boundaries of the factory.

Keywords

• Hegemony
• Gramsci
• Workers’ Housing
• Kayseri Sümerbank Textile Factory
• Karabük Iron and Steel Factory

Erken Cumhuriyet Dönemi İşçi Yerleşkesini Hegemonya Kavramı Üzerinden Düşünmek

Abstract

Konut, barınma işlevinin ötesinde, toplumsal ilişkilerin kurulduğu ve yeniden üretildiği bir alan olarak tarih boyunca farklı anlamlar taşır. Sanayi Devrimi’nin iş ve iş dışı yaşamı iç içe geçirdiği koşullarda, konutun anlamı da dönüşür, fabrikanın uzantısı haline gelerek gündelik yaşamın ve toplumsal ilişkilerin yeniden örgütlendiği bir mekâna evrilir. Fabrikaların çevresinde gelişen konutlar, sosyal tesisler ve ortak alanlar işverenin işçi üzerinde denetim ağını genişletir, iş ve işverene olan bağımlılık ekonomik olmanın yanı sıra mekânsal, psikolojik ve toplumsal boyutlarda da derinleşir. ​​Böylece konut, rızaya dayalı tahakkümün somutlaştığı bir düzenek haline gelir. Bu dönüşüm, Antonio Gramsci’nin hegemonya kavramı aracılığıyla daha açık biçimde kavranabilir. Gramsci, tahakkümün baskıdan ziyade rıza yoluyla kurulduğunu vurgular, onun politik toplum–sivil toplum ayrımı, yönetimsel ve toplumsal iktidar ilişkilerinin mekânsal boyutlarını çözümlemeye imkân verir. Çalışma, Gramsci’nin hegemonya kavramsallaştırmasındaki politik toplum, sivil toplum ve hegemonik aygıtlar arasındaki ilişkileri, fabrika yerleşiminin mekânsal örgütlenişi üzerinden yeniden yorumlar. Bu çerçevede, zoru kurumsallaştıran yapılar ile rızayı üreten mekânsal düzenlemeler, fabrikanın toplumsal alanında iç içe geçer. İşçi konutu, bu ilişkiler içinde hiyerarşileri görünür kılan, aidiyeti pekiştiren ve bağımlılığı derinleştiren bir hegemonya aygıtı olarak işler. Konutun bu bağlamda geçirdiği yapısal ve anlamsal dönüşümler, üretim mekânına bağlı ilk yerleşke örneklerinin görüldüğü Erken Cumhuriyet dönemi üzerinden tartışılmıştır. Çalışma, Sümerbank öncülüğünde erken Cumhuriyet sanayileşme politikaları çerçevesinde kurulan iki öncü sanayi yerleşkesini —Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası (1935) ve Karabük Demir Çelik Fabrikası (1938) — karşılaştırmalı biçimde ele alır. Kayseri örneği, fabrika sınırları içinde örgütlenen yerleşim modeliyle üretim ve barınmanın aynı sistemde bütünleştiği yapıyı temsil ederken; Karabük, fabrika dışına taşan ve kentsel dokuya eklemlenen yerleşim modeliyle bu yapının farklı örgütlenme biçimini ortaya koyar. Bulgular, işçi konutunun barınmanın ötesinde aidiyet, disiplin ve bağımlılık üreten bir hegemonya aygıtı olduğunu, hegemonyanın ise fabrikanın mekânsal sınırına göre farklı biçimlerde görünür hale geldiğini göstermektedir.

Keywords

• Hegemonya
• Gramsci
• İşçi Konutu
• Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası
• Karabük Demir Çelik Fabrikası

References

1. Acar, N. (1983). Üretim Süreçlerinin Mekânsal Dönüşümü: Fabrikanın Yükselişi. Mimarlık, 4, 17-18.
2. Anderson, P. (1988) Antonio Gramsci: Hegemonya, Doğu/Batı Sorunu ve Strateji (Tarık Günersel, Çev.). İstanbul: Alan.
3. Arıtan, Ö. (2004). Kapitalist/Sosyalist Modernleşme Modellerinin Erken Cumhuriyet Dönemi Mimarlığının Biçimlenişine Etkileri-Sümerbank Kit Yerleşkeleri Üzerinden Yeni Bir Anlamlandırma Denemesi (Doktora Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi, İzmir.
4. Arıtan, Ö. (2009). Sümerbank Yerleşkeleri: Cumhuriyet Modernleşmesi'nin İdeolojik Varyasyonlarına İlişkin Mekânsal Bir Okuma. Ali Cengizkan (Ed.), Fabrikada Barınmak- Erken Cumhuriyet Döneminde İşçi Konutları: Yaşam, Mekân ve Kent içinde (s. 176-213), Ankara: Arkadaş.
5. Aries, P. (1962). Centuries Of Childhood: A Social History Of Family Life. New York: Alfred A Knopf.
6. Asıliskender, B. (2002). Cumhuriyetin İlk Yıllarında Mimaride ‘Modern’ Kimlik Arayışı; Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası Örneği (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü. İstanbul.
7. Asıliskender, B. (2009a). Modernleşme ve Konut; Cumhuriyet’in Sanayi Yatırımları ile Kayseri’de Mekânsal ve Toplumsal Değişim (Doktora Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü. İstanbul. https://polen.itu.edu.tr/items/fa1faf4c-66cb-48d0-91b7-cda42e6a9651
8. Asiliskender, B. (2009b). Anadolu’da ‘Modern’ Bir Yaşam Kurmak: Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası ve Lojmanları. Ali Cengizkan (Ed.), Fabrikada Barınmak- Erken Cumhuriyet Döneminde İşçi Konutları: Yaşam, Mekân ve Kent içinde (s. 111-129), Ankara: Arkadaş.

9. Aydın, B. (2018). Karabük'te 'Fabrika'nın Kuruluşu ve İlk İşçiler: 1940'lı Yıllarda Çeltik Tarlasından Sanayi Kentine Dönüşüm. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi. 65, 265-283. doi: 10.16992/ASOS.13380.
10. Bakar, S. & Yamaçlı, R. (2017). İşçi Evlerinin Tarihsel Gelişimi Bağlamında Eskişehir Tülomsaş İşçi Evleri Üzerinden Bir Değerlendirme. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 5 (2), 34-49. https://Dergipark.Org.Tr/Tr/Pub/Dubited/İssue/27453/289120
11. Boratav, K. (1993). Türkiye İktisat Tarihi 1908-1985. Ankara: Gerçek.
12. Bozdoğan, S. (2012). Modernizm ve Ulusun İnşası: Erken Cumhuriyet Türkiyesi’nde Mimari Kültür. İstanbul: Metis.
13. Bükrücü Kazkondu, Ş., & Aydilek, E. (2015). Antonio Gramsci’nin Marksist Düşünceye Katkıları. Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi, 9, 9-18.
14. Cengizkan, A. (2009). Fabrika'da Barınmak: Erken Cumhuriyet Dönemi'nde Türkiye'de İşçi Konutları: Yaşam, Mekan ve Kent. Ankara: Arkadaş.
15. Çabuk, S. (2017). Cumhuriyet Dönemi Karabük Kentinin Biçimlenişi ve Kamu Mekânları. Selma Çelikyay (Ed.), Kamusal Alanların Mekânsal Organizasyonu içinde (s. 69-91) Bartın Üniversitesi No: 30 Fen Bilimleri Enstitüsü No: 01.
16. Çevik, M. (2003) Sociospatial Impacts Of Industrialization: The Case Of Karabük, (Yüksek Lisans Tezi), Ortadoğu Teknik Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama. Ankara. https://open.metu.edu.tr/handle/11511/14062
17. Daldal, A. (2014). Power and Ideology in Michel Foucault and Antonio Gramsci: A Comparative Analysis. Review of History and Political Science, 2 (2), 149-167.
18. Demirović, A. (2009). Foucault, Gramsci and critical theory: Remarks on their relationship [Yayımlanmamış çevrimiçi metin]. Technical University Berlin. https://www.lancaster.ac.uk/cperc/docs/CR-Demirovic-Foucault.pdf
19. Doğan, Ç. E. (2009). Nazilli Basma Fabrikası Yerleşimi: Tarihçe ve Yaşantı. Ali Cengizkan (Ed.), Fabrikada Barınmak- Erken Cumhuriyet Döneminde İşçi Konutları: Yaşam, Mekân ve Kent içinde (s. 77-109), Ankara: Arkadaş.
20. Fontana, B. (2008). Hegemony and Power in Gramsci. Oxfordshire: Routledge.
21. Foucault, M. (1991). Discipline And Punish: The Birth Of Prison. London: Penguin Books Ltd.
22. Göktaş, O. (2009). Türkiye’de Lojmanların Oluşumu ve Bu Oluşumun Temellendirilmesi (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul. https://polen.itu.edu.tr/items/85610815-db89-48f5-b387-5c14f6cb8201
23. Gramsci, A. (1971). Selection From The Prison Notebooks. London: Lawrence & Wishart.
24. Güler, B. (2019). Antonio Gramsci’de Hegemonya Kavramı ve Günümüz Siyaset Felsefesine Etkisi (Yüksek Lisans Tezi). Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Bursa. https://avesis.uludag.edu.tr/yonetilen-tez/d52c0d5c-6bae-4b99-a297-a2e647dbb4b6/antonio-gramscide-hegemonya-kavrami-ve-gunumuz-siyaset-felsefesine-etkisi
25. Hart, G. (2013). Gramsci, Geography, And The Languages Of Populism. Michael Ekers, Gillian Hart, Stefan Kipfer and Alex Loftus (Ed.), Gramsci: Space, Nature, Politics içinde (s. 301–320). Oxford: Wiley-Blackwell.
26. Jessop, B. (2005). Gramsci As A Spatial Theorist. Critical Review Of International Social And Political Philosophy, 8, 4, 421-437, doi: 10.1080/13698230500204931
27. Kaya, S. (2011). İdeoloji, Gündelik Yaşam Pratikleri ve Mekân Etkileşiminde Karabük Demir Çelik Fabrikaları Yerleşiminden Öğrendiklerimiz (Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Ankara
28. Kessler, A. (2009). How We Got Here: A History Of Technology And Markets. Harpercollins E-Books: New York.
29. Kevseroğlu, Ö. (2011). Endüstriyel Miras Alanlarının Kent Peyzajına Entegrasyonunun Değerlendirilmesi: Sümerbank Kayseri Bez Fabrikası Örneği (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. İstanbul https://polen.itu.edu.tr/items/b0131c30-1ea9-434d-8209-0c70f1e89deb
30. Kimyon, D. (2021). An Exploratıon On How Hegemony Exercises Through Urban Space (Doktora Tezi), Ortadoğu Teknik Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama. Ankara. https://open.metu.edu.tr/handle/11511/91689
31. Kipfer, S. (2013). City, Country And Hegemony: Antonio Gramsci’s Spatial Historicism. Michael Ekers, Gillian Hart, Stefan Kipfer and Alex Loftus (Ed.), Gramsci: Space, Nature, Politics içinde (s. 83-103). Oxford: Wiley-Blackwell.
32. Kök, B. (2023). Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı Kapsamında Yapılan Sümerbank Fabrika Yerleşkelerinin Koruma Bağlamında İncelenmesi: Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası Örneği (Yüksek Lisans Tezi). Başkent Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Ankara.
33. Kuruç, B. (1999). Cumhuriyet Döneminde İktisat Politikaları Üzerine Gözlemler. Zeynep Rona (Ed.), Bilanço 1923-1998 içinde (s. 21-32). İstanbul: Tarih Vakfı.
34. Laclau, E. & Mouff, C. (2015). Hegemonya ve Sosyalist Strateji- Radikal Bir Politikaya Doğru. (Ahmet Kardam, Çev.). İstanbul: İletişim.
35. Nartkaya, E. & Dinçer, A.E. (2024). Preservation Of 20th-Century Residential Areas and a Proposal For Karabük Yenişehir Settlement. Buildings 2024, 14, 2984. doi: 10.3390/buildings14092984
36. Öktem, S. (2004). Türkiye Cumhuriyeti'nde Modernleşme Hareketi; Karabük Demir Çelik Fabrikaları Yerleşimi Örneği. (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü. İstanbul. https://polen.itu.edu.tr/items/e298073e-bf0e-409f-9b84-5bf288177a93
37. Öktem, S. (2009). Karabük Demir Çelik Fabrikaları ve Yerleşimi. Ali Cengizkan (Ed.), Fabrikada Barınmak- Erken Cumhuriyet Döneminde İşçi Konutları: Yaşam, Mekân ve Kent içinde (s. 157-175), Ankara: Arkadaş.
38. Poulantzas, N. (2014). Kapitalist Devlette Siyasal İktidar ve Toplumsal Sınıflar (Şule Ünsaldı, Çev.). Ankara: Epos.
39. Sancaktaroğlu Bozkurt, S. (2021). Gramsci’nin Hegemonya Kavramı Bağlamında Kültürel Öğelerin Çevirisi. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, (31), 251-274. doi: 10.37599/ceviri.1020046
40. Semiz, Y., & Toplu, G. (2019). Cumhuriyet Döneminde Devlet Tarafından Kurulan İlk Sanayi Kuruluşu Kayseri Sümerbank Bez Fabrikası. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 45, 29-59. doi: 10.21563/sutad.636097
41. Sönmez, M. (1999). 75 Yılın Sanayi Politikaları. Oya Baydar (Ed.), 75 Yılda Çarklardan Çiplere içinde (s. 1-19). İstanbul: Tarih Vakfı.
42. Tazefidan, K., & Porsuk, S. (2023). Çağdaş Sosyal Teoride Antonio Gramsci. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(4), 1526-1539. doi: 10.32709/akusosbil.1116215
43. Tezel, Y.S. (2001) Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi (1923-1950). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt.
44. Thomas, P. D. (2009). The Gramscian Moment Philosophy, Hegemony And Marxism. The Historical Materialism 24. Boston: Brill.
45. Toprak, Z. (1988) Sümerbank. İstanbul: Creative.
46. URL-1: https://Www.Derwentvalleymills.Org/Discover/Derwent-Valley-Mills-History/ Erişim Tarihi: 12/08/2025, 14:30