PRİENE’Yİ PLANLAMAK: BİR “ZOON POLİTİKON” AYGITI OLARAK GRİD PLAN

Abstract

Bu çalışma, günümüzde Söke-Aydın sınırları içinde yer alan bir Antik Çağ kenti olan Priene’nin kent planını ele almaktadır. Bu bağlamda çalışma, Priene kent planını yalnızca bir mimarlık ve şehircilik pratiği olarak değil, siyasal organizasyonun mekânsal bir ifadesi olarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır. MÖ 4. yüzyıl ortalarında tasarlanan ve Grid (Hippodamik) planın en iyi örneklerinden biri olarak kabul edilen Priene, zorlu bir topoğrafyaya rağmen uygulanmış ussal bir grid sistem sunmaktadır. Çalışmada literatür taraması ve arkeolojik bulgular üzerinden yürütülen nitel analiz yöntemiyle, kent planının iklimsel-çevresel uyum, savunma organizasyonu ve toprak paylaşımı gibi önceliklerle nasıl ilişkilendiği incelenmiştir. Konut adalarının eş biçimli düzenlenişi, kamusal alanlara ayrılan yüksek oran ve prytaneion ile bouleuterion gibi siyasal kurumların mekânsal konumlanışı, kentte isonomia ve isegoria ilkelerinin somutlaşmış biçimleri olarak ele alınmaktadır. Bu bağlamda Priene, Aristoteles’in zoon politikon kavramsallaştırması çerçevesinde, yurttaşlık pratiğini destekleyen bir kamusal ekoloji üretmiştir. Sonuç olarak çalışma, antik kent planlamasının yalnızca teknik bir düzenleme değil, siyasal ussallaşma ve kamusal-siyasal katılımın kurumsal zeminini oluşturan bir toplumsal sözleşme pratiği olduğunu ileri sürmektedir.

Keywords

• Priene
• Kent Planlaması
• Kamusal Alan
• Siyasal Mekân
• Antik Çağ

PLANNING PRIENE: THE GRID PLAN AS AN INSTRUMENT OF THE “ZOON POLITIKON”

Abstract

This study examines the urban plan of Priene, an ancient city located within the present-day borders of Söke–Aydın, Türkiye. In this context, the study aims to evaluate the city plan of Priene not merely as an architectural and urbanistic practice, but as a spatial expression of political organization. Designed in the mid-4th century BCE and regarded as one of the best examples of the Hippodamian plan, Priene presents a rational grid system implemented despite challenging topographical conditions. Using a qualitative methodology based on literature review and archaeological evidence, the study analyzes how the urban plan was shaped by priorities such as climatic and environmental adaptation, defensive organization, and land distribution. The uniform arrangement of residential insulae, the high proportion of space allocated to public areas, and the spatial positioning of political institutions such as the prytaneion and the bouleuterion are interpreted as concrete manifestations of the principles of isonomia and isegoria within the city. Within the framework of Aristotle’s conceptualization of the zoon politikon, Priene is understood as having produced a civic ecology that supported the practice of citizenship. Consequently, the study argues that ancient urban planning was not merely a technical arrangement, but a practice of political rationalization that constituted the institutional foundation of public and political participation as a form of social contract.

Keywords

• Priene
• Urban Planning
• Public Space
• political space
• Antiquity

References

1. Ager, S. L. (1997). Interstate arbitrations in the Greek world, 337–90 B.C. Berkeley: University of California Press.
2. Akarca, A. (1972). Şehir ve savunması. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
3. Akurgal, E. (1978). Ancient civilizations and ruins of Turkey. İstanbul: Haşet Kitabevi.
4. Akurgal, E. (1993). Eski Çağ’da Ege ve İzmir. İzmir: Yaşar Eğitim ve Kültür Vakfı.
5. Aristoteles. (1975). Politika (Çev. M. Tuncay). İstanbul: Remzi Kitabevi.
6. Aylward, W. (2005). Security, synoikismos, and koinon as determinants for Troad housing in Classical and Hellenistic times. B. A. Ault & L. C. Nevett (Eds.). Housing and society in the ancient Greek world (s. 37–53). Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
7. Bean, G. E., & Cook, J. M. (1957). The Carian Coast III. The Annual of the British School at Athens, 52, 58–146. Chaniotis, A. (2005). War in the Hellenistic world: A social and cultural history. Oxford: Blackwell Publishing.
8. Ehrenberg, V. (1937). When did the polis rise?. Journal of Hellenic Studies. 57, 147-159.

9. Gates, C. (2011). Ancient cities: The archaeology of urban life in the Ancient Near East and Egypt, Greece and Rome. London & New York: Routledge.
10. Hansen, M. H. (1991).The Athenian Democracy in the age of Demosthenes: Structure, principles and ideology. Oxford: Blackwell Publishing.
11. Hansen, M. H. (2006). Polis: An introduction to the ancient Greek city-state. New York: Oxford University Press. Haverfield, F. (1913). Ancient town planning. Oxford: Clarendon Press.
12. Hiller von Gaertringen, F. (Ed.). (1906). Inschriften von Priene. Berlin: Georg Reimer.
13. Hoepfner, W., & Schwandner, E. L. (1986). Haus und Stadt im klassischen Griechenland. München: Deutscher Kunstverlag.
14. Holton, R. J. (1999). Kentler, kapitalizm, uygarlık. (Çev. R. Keleş). Ankara: İmge Yayınevi.
15. Kolb, F. (1996). Antik Çağ’ın büyük Anadolu yerleşmelerinde konutun rolü. Tarihten günümüze Anadolu’da konut ve yerleşme (s. 146–154). İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
16. Kulözü, N., & Açmaz Özden, M. (2006). Transformation of house typology in the ancient Priene city. 1st International CIB Endorsed METU Postgraduate Conference (s. 643–653). Ankara.
17. Lattimore, S. (2006). From classical to Hellenistic art. K. H. Kinzl (Ed.). A companion to the classical Greek world (s. 456–479). Oxford: Blackwell Publishing.
18. Leutner, W. (1911). Die Wohnhäuser von Priene. Berlin.
19. Mansel, A. M. (1984). Ege ve Yunan tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
20. Mert, İ. H. (2016). Priene’deki gıda pazarı. OLBA, 24, 365–418.
21. Miller, S. G. (2020). The prytaneion: Its function and architectural form. Berkeley: University of California Press.
22. Nevett, L. C. (1999). House and society in the ancient Greek world. Cambridge: Cambridge University Press.
23. Raaflaub, K. A., & Wallace, R. W. (2007). People’s power and egalitarian trends in Archaic Greece. K. A. Raaflaub, J. Ober, R. Wallace, P. Cartledge, & C. Farrar (Eds.). Origins of democracy in ancient Greece (s. 22–48). Berkeley: University of California Press.
24. Rumscheid, F., & Koenigs, W. (2000). Küçük Asya’nın Pompeisi: Priene rehberi. İstanbul: Ege Yayınları. Schede, M. (1964). Die Ruinen von Priene. Berlin: Walter de Gruyter.
25. Sherwin-White, S. M. (1985). The edict of Alexander to Priene: A reappraisal. The Journal of Hellenic Studies, 105, 69–89.
26. Thonemann, P. (2013). Alexander, Priene and Naulochon. P. Martzavou & N. Papazarkadas (Eds.). Epigraphical approaches to the post-classical polis (s. 23–36). Oxford: Oxford University Press.
27. Vernant, J. P. (2017). Yunan düşüncesinin kaynakları. (Çev. H. Portakal). İstanbul: Cem Yayınevi.
28. Vitruvius. (1914). The ten books on architecture (M. H. Morgan, Trans.). Cambridge, MA: Harvard University Press.
29. Wiegand, T., & Schrader, H. (1904). Priene: Ergebnisse der Ausgrabungen und Untersuchungen in den Jahren 1895–1898. Berlin: Georg Reimer.
30. Wycherley, R. E. (1945). Priene and modern planning. Greece and Rome, 14(45), 12–16.
31. Wycherley, R. E. (1993). Antik Çağ’da kentler nasıl kuruldu? (Çev. N. Başgelen & N. Nirven). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.