Hikayeleştirilen koreografiler: 1960’ların Türk sinemasında Çingene filmleri

Abstract

1960’lı yılların Yeşilçam melodram repertuarındaki -ana karakterlerin ve konunun Çingene ve Çingenelikle ilgili olduğu- Çingene filmlerinde, Çingene ve Çingene kadın imgeleri kurgusu dans ve müziğin görsel anlatılarıyla güçlenmiştir. Bu imgeler çoğunlukla Çingene “tavrıyla” dans eden dansözler olarak kurgulanmıştır. O dönemde imparatorluktan miras göbek dansının devam eden olumsuz anlamları Çingene filmlerine eklendiğinde üçlü bir tehlikeyi de yaratır: göbek dansı, Çingene kadın olmak ve Çingene kadını olarak dans etmek. Bu çalışmanın temel amacı Çingene tavrında dansın görsel anlatılarla nasıl kurulduğu, bu filmlerde hangi dinamiklerin kullanılarak Çingene dansçı kadının diğer popüler kültür özneleri üzerinden tarihsel ve güncel anlamlarıyla oluşturulduğu, filmlerdeki bedensel anlatıların toplumsal belleğe yansımasının izleri ve bu temsili sürecin içeriğini tartışmaktır. Bu tartışmanın temel kaynağını 1960’lı yıllarda üretilen Çingene filmlerinin özellikle ana karakterler, hikaye kurgulanışı ve temalar üzerinden incelemesi oluşturuyor. Çalışmada, filmlerde Çingene ile -Çingenelik bilgisi ve Çingene olmayanla-ilişkilendirilerek elde edilen “tavır” meselesini besleyen kaynaklara yönelerek, bu kaynaklardan en popüler olanlarından birinin Sulukule Eğlence Evleri olduğu savunulmuş ve filmlerdeki kavramsal yorum ve taklit unsurların nasıl içselleştirildiği anlamaya çalışılmıştır. Bu sebeple, dönemin eğlence endüstrisinde özellikle müzik ve dans alanında popüler bir yere oturan eğlence evlerinden bahsedilmiştir. Öte yandan sinema sektörü, müzik piyasası, eğlence ortamları gibi alanların arasındaki örtük ilişkinin senkronize anlarını yakalamanın, hem dönemin sosyo-kültürel yapısını ve politik ajandasını anlamak hem de eğlence endüstrisinde genişleyen üretimlerin niteliğini yorumlamak açısından kritik önemi bu çalışmanın temel deneyimini oluşturmaktadır.

Keywords

• Türk sineması
• melodram
• çingene filmleri
• Sulukule eğlence evleri
• çingene kadın

Narrated choreographies: Gypsy films in 1960s Turkish cinema

Abstract

In the Gypsy films of the 1960s, the Yeşilçam melodrama repertoire—in which the main characters and themes relate to Gypsies and Gypsy culture—reinforces the imagery of Gypsies and Gypsy women through the visual narrative of dance and music. These images are primarily constructed as dancers performing in a Gypsy “style.” The continuing negative connotations of belly dancing, inherited from the empire, add to Gypsy films, creating a triple threat: belly dancing, being a Gypsy woman, and dancing as a Gypsy woman. This study aims to discuss how dance in the Gypsy style is constructed through visual narratives, what dynamics are employed in these films to portray the Gypsy female dancer alongside other elements of popular culture with their historical and contemporary meanings, the traces of bodily narratives reflected in the movie on social memory, and the content of this representation process. The primary source for this discussion is the analysis of Gypsy films produced in the 1960s, specifically focusing on their main characters, storylines, and themes. This study also examines the sources that contribute to the issue of “attitude” related to associating Gypsies with “Gypsy knowledge” and non-Gypsies in films, arguing that one of the most prominent sources is the Sulukule Entertainment Houses, and attempting to understand how conceptual interpretations and elements of imitation are internalized in films. Therefore, the study discusses entertainment houses, which occupied a significant position in the entertainment industry of the period, especially in music and dance. Furthermore, capturing the synchronized moments of the implicit relationship between fields such as the cinema industry, the music market, and entertainment environments is critical for understanding both the socio-cultural structure and political agenda of the time, as well as for interpreting the nature of the expanding productions in the entertainment industry, which forms the core experience of this study.

Keywords

• Turkish cinema
• melodram
• gypsy movies
• Sulukule entertainment houses
• gyspy woman

References

1. And, M. (1976). A pictorial history of Turkish dancing. Ankara: Dost Yayınları.
2. Arwin, Alan, Lawrence Mayer (2013). The changing basis of political conflict in advanced western democracies. NY: Palgrave Pivot.
3. Balcı, D. (2013). Yeşilçam’da öteki olmak. İstanbul: Kolektif Kitap.
4. Baykurt, Ş. (1995). Anadolu kültürleri ve Türk halk dansları. Ankara: Yeni Doğuş Matbaası.
5. Belge, M. (1984). Tarihten güncelliğe. İstanbul: İletişim Yayınları.
6. Buchanan, D. (2007). Bulgarian ethnopop along the old via militaris. Donna Buchanan (Ed.), Balkan popular culture and the Ottoman Ecumene (s.225-269) içinde. İngiltere: Scarecrow Press.
7. Çapın, H. (1965). Artık Sulukule yok, Milliyet Magazin, 10 Mart.
8. Çupi, İ. (1994). Sulukule, Milliyet Fiesta, 70, 22.

9. Dakovic, N. (2003). Shadows of the ancestors. Framework, 44, 103-154.
10. Değirmenci, K. (2009). Dünya müziği söylemlerinde Romanlık ve Roman müziği icrası, Toplum ve Bilim, 114, 159-187.
11. Esen, Ş. (2010). Türk Sineması’nın kilometre taşları. İstanbul: Agora Kitaplığı.
12. Feld, S. (2000). A sweet lullaby for world music. Public Culture, 12(1), 145-171.
13. Girgin, G. (2011). Sulukule Romanlarında toplumsal cinsiyet ilişkileri: Erkek/kadın roman dansı. Porte Akademik, 2(3), 13-22.
14. Girgin, G. (2015). 9/8 Roman dansı. Kültür, kimlik, dönüşüm ve yeniden inşa. İstanbul: Kolektif Kitap.
15. Kaygılı, O.C. (1939). Çingeneler. Ankara: Bilgi Yayınevi.
16. Kırel, S. (2010). Kültürel çalışmalar ve sinema. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi.
17. McDowell, B. (1970). Gypsies: Wonderers of the world. National Geographic Society.
18. Seeman, S. (2002). You’re Roman: Music and identity in Turkish Roman communities (Yayımlanmamış doktora tezi) University of California, CA.
19. Hall, S. (1997). Old and new identities. Anthony D. King (Ed.), Culture, globalization and the world system (s. 41-68) içinde. MN: University of Minnesota Press.
20. Hayat (1970). Türkiye’nin en pahalı eğlence Yeri Sulukule, 14 Mayıs.
21. Lüleci, Y. (2020). 1960’lı yıllarda Türkiye’de iktidar ve sinema ilişkileri. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 8(2), 1200-1233.
22. Moerman, M. (1965). Who are the Lue? Ethnic identification in a complex civilization. American Antropologist, 67, 1212-29.
23. Moerman, Michael, P. Miller. (1989). Cahnges in a village’s relations with its environment. Culture and Environment in Thailand. A Symposium of the Siam Society, Bankok.
24. Mulvey, L. (1993). Some thoughts on theory of fetishsim in the context of contemporary culture, October, 65, 3-20
25. Popescu-Judetz, E. (1982). Köçek and çengi in Turkish culture, Dance Studies, 6, 46-69.
26. Filmografi
27. Akıncı, N. (Yönetmen). (1966). Çingene [Film].
28. Aksoy, O. (Yönetmen). (1966). Altın Küpeler [Film].
29. Alpan, Z. (Yönetmen). (1952). Arşak Sulukule’de [Film].
30. Çakuş, K. (Yönetmen). (1961). Çadır Gülü [Film].
31. Dinler, M. (Yönetmen). (1969). Çingene Aşkı Paprika [Film].
32. Duru, S. (Yönetmen). (1962). Ateşli Kan [Film].
33. Eğilmez, E. (Yönetmen). (1965). Sürtük [Film].
34. Evgin, S. (Yönetmen). (1952). Şaban Çingeneler Arasında [Film].
35. Erksan, M. (Yönetmen). (1969). Ateşli Çingene [Film].
36. İnanoğlu, T. (Yönetmen). (1964). Yankesizi Kız [Film].
37. İnanoğlu, T. (Yönetmen). (1965). Yankesici Kızın Aşkı [Film].
38. Kan, K. (Yönetmen). (1968). Azize [Film].
39. Pekmezoğlu, O. (Yönetmen). (1968). Çingene Güzeli [Film].
40. Petrovic, A. (Yönetmen). (1967). I Have Even Met Happy Gypsies [Film].
41. Yener, M. (Yönetmen). (1956). Papatya [Film].