Son Osmanlılarda İlerlemeci/Müterakki Eğitim Felsefesinin Kuluçka Dönemi (1908-1920)

Öz

1908-1920 yılları arasındaki Osmanlı’nın son dönemi, eğitim anlayışında geleneksel yaklaşımların sorgulanarak ilerlemeci (müterakki) düşüncelerin filizlendiği kritik bir geçiş sürecidir. II. Meşrutiyet’in sağladığı özgürlük ortamı, bireyi merkeze alan, deneyim ve etkileşim temelli bir eğitim anlayışının gelişmesine zemin hazırlamıştır. Bu kapsamda, 1908 ve 1920 yılları arasında yayımlanan süreli yayınlar, eğitimle ilgili makaleler, kitaplar ve tercümeler incelenmiştir. Veriler, ilerlemeci eğitim felsefesine ilişkin kavramlar doğrultusunda dokuman analize ek olarak tematik kodlama yöntemiyle çözümlenmiştir. Kod, kategori ve temaların geçerliği alan uzmanları tarafından değerlendirilmiş; tarihsel bağlam ile analitik tutarlılık bu şekilde pekiştirilmiştir. Bu dönemde okul, yalnızca bilgi aktaran bir kurum olmaktan çıkarak bireyin zihinsel, bedensel ve duygusal gelişimini bütüncül biçimde destekleyen bir yaşam alanı olarak yeniden tanımlanmıştır. Yaparak-yaşayarak öğrenme, rehber öğretmen rolü, doğa temelli eğitim, hayata hazırlık ve iş birliği gibi ilerlemeci eğitimin temel ilkeleri yazılı kaynaklarda belirgin biçimde yer almıştır. Eğitim, edilgen öğrenci anlayışı yerine aktif, sorumluluk alan ve eleştirel düşünebilen bireyler yetiştirmeyi hedeflemiştir. Böylece okul, bireysel gelişimin yanı sıra toplumsal dönüşümün de anahtarı olarak görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• İlerlemeci (Müterakki) Eğitim
• II. Meşrutiyet Dönemi
• Birey Merkezli Eğitim Anlayışı
• Eğitimde Toplumsal Dönüşüm

The Incubation of Progressive (Müterakki) Educational Philosophy in the Late Ottoman Period (1908–1920)

Öz

The period between 1908 and 1920, marking the final phase of the Ottoman Empire, represents a critical transitional era in which traditional educational approaches were increasingly questioned and progressive (müterakki) educational ideas began to emerge. The atmosphere of freedom fostered by the Second Constitutional Era created a fertile ground for the development of an educational philosophy centered on the individual, emphasizing experience and interaction. Within this scope, periodicals, articles on education, books and translations published between 1908 and 1920 were examined. The validity of the codes, categories, and themes was reviewed by academic experts, thereby ensuring the analytical consistency and historical contextualization. During this period, the school was redefined not merely as an institution for the transmission of knowledge, but as a living environment that holistically supported the intellectual, physical, and emotional development of the individual. Core principles of progressive education such as learning by doing and experiencing, the teacher’s role as a guide, nature-based education, preparation for real life, and cooperation were prominently reflected in contemporary educational writings. Education aimed to cultivate active, responsible, and critically thinking individuals, replacing the passive student model. Consequently, the school came to be regarded not only as a means of individual development but also as a key instrument of social transformation.

Anahtar Kelimeler

• Progressive (Müterakki) Education
• Second Constitutional Era
• Child-/Learner-Centered Education
• Social Transformation in Education

Kaynakça

1. Kaynakça Ahmad, Feroz: The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908-1914, Oxford: Clarendon Press 1969.
2. Ahmed Şakir: “Tedrisâtta Sinematograf”, Muallim, 1/1 (1332/1914), s. 13-17.
3. Ali Canip [Yöntem]: “Türk Çocuğuna Nasıl Terbiye Vermeli?”, Tedrisat Mecmuası [Tedrisat-ı İbtidaiyye Mecmuası], 10/51 (1919), s. 465-468.
4. Ata, Bahri: “II. Meşrutiyet Dönemi’nin Değerli Bir Maârifçisi: Fuad Şemsi İnan”, Türk Yurdu, XXVIII/251 (2008), s. 98-101.
5. Ayşe Sıdıka: Usul-i Talim ve Terbiye Dersleri, İstanbul: Âlim Matbaası 1313/1897.
6. Berkes, Niyazi: Türkiye’de Çağdaşlaşma, haz. Ahmet Kuyaş, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları 2002.
7. ——: The Development of Secularism in Turkey, London: Hurst & Company 1998.
8. Boyd, William ve Wyatt Rawson: The Story of the New Education, Londra: Heinemann 1965.

9. Childs, John L.: Education and Morals, New York: Appleton-Century-Crofts 1950.
10. Cremin, L. A.: The Transformation of the School: Progressivism in American Education, 1876-1957, New York: Vintage Books 1964.
11. Dewey, John: Democracy and Education: An Introduction to the Philosophy of Education, New York: Macmillan 1916.
12. Edhem Nejad: “Terbiye-i Fikriyye”, Sırat-ı Müstakim [Sebilü’r-Reşad], 5/126 (1326/1910), s. 359-360.
13. ——: “Neden Muallime Yetiştirilmiyor?”, Sırat-ı Müstakim [Sebilü’r-Reşad], 6/155 (1327/1911), s. 390-391.
14. Erenköy Kız Lisesi: “Dünden Bugüne Erenköy Kız Lisesi”, https://ekl.meb.k12.tr/icerikler/dunden-bugune-erenkoy-kiz-lisesi_5411117.html. Erişim tarihi: 03.08.2025.
15. Erenköy Kız Liseliler Derneği: Genç Fidanlar Bahçesi: Erenköy İnas Sultanisi’nden Erenköy Kız Lisesi’ne, 1916–2016, ed. E. Sungur & H. Aytekin, İstanbul: İtalik Matbaası 2017.
16. Ergin, Osman: Türk Maarif Tarihi, c. V, İstanbul: Eser Yayınları 1977.
17. Ergün, Mustafa: II. Meşrutiyet Devrinde Eğitim Hareketleri (1908-1914), Ankara: Ocak Yayınları 1996.
18. Ethem Necdet: “Tetebbu Hakkında Mütâlaa”, Terbiye ve Oyun, 3 (1327/1911), s. 40-42.
19. Falih Rıfkı [Atay]: “Mektebim 1 ve 2”, Muallim, 1/6 (1916), s. 165-170.
20. Feyziye Mektebleri: “Işık Marşı”, https://www.fmv.edu.tr/tr-TR/isik-marsi/25. Erişim tarihi: 03.08.2025.
21. ——: “Feyziye Mektepleri Tarihçe”, https://www.fmv.edu.tr/tr-TR/fmv-tarihce/9. Erişim tarihi: 03.08.2025.
22. Fortna, Benjamin C.: Mekteb-i Humayun: Osmanlı İmparatorluğunun Son Döneminde İslam, Devlet ve Eğitim, İstanbul: İletişim Yayınları 2005.
23. Hanioğlu, M. Şükrü: The Young Turks in Opposition: A Study of the Committee of Union and Progress, New York: Oxford University Press 1995.
24. ——: “Meşrûtiyet”, TDV İslam Ansiklopedisi (DİA), 29, 2004, s. 388-393.
25. Hasan Âlî [Yücel]: “Yalnız Zekâ Kâfî Mi?”, Milli Mecmua, 5/50 (1925), s. 805.
26. Horne, H. H.: Talim ve Terbiy, çev. Halide Edip [Adıvar], İstanbul: Tanin Matbaası 1909.
27. Hulusi: “Çocukların Ruhuna Nüfûz Çareleri”, Muallim, 2/20 (1334/1918), s. 722-726.
28. Hüseyin Ragıp [Baydur]: “Mekteplerde Sanat ve Zevk – I”, Muallim, 1/5 (1332/1916), s. 148-150.
29. İbrahim Alâeddin [Gövsa]: “‘Beyyine’den: İyi Bir Tahsilin Mîyarı”, Tedrisat Mecmuası [Tedrisat-ı İbtidaiyye Mecmuası], 9/43 (1333).
30. Irmak, Saadet: 100 Yıllık Eğitim Çınarı: Kabataş Erkek Lisesi 1908–2008 – Bahçesinde Deniz Olan Okul, ed. M. Altun, İstanbul: Kabataş Erkek Lisesi Eğitim Vakfı Yayınları 2009.
31. İsmail Hakkı [Baltacıoğlu]: “Resmin Talim ve Terbiye ile Münâsebeti I (Darülfünûn Konferans Salonunda Verilen Bir Konferans, 24 Mayıs 1329)”, Terbiye Mecmuası, 1 (1330/1914), s. 18-23.
32. ——: “Resmin Talim ve Terbiye ile Münâsebeti II”, Terbiye Mecmuası, 2 (1330/1914), s. 66-73.
33. ——: “Resmin Talim ve Terbiye ile Münâsebeti III”, Terbiye Mecmuası, 3 (1330/1914), s. 109-117.
34. ——: “Resmin Talim ve Terbiye ile Münâsebeti IV”, Terbiye Mecmuası, 4 (1330/1914), s. 167-173.
35. ——: “Asrımızın Terbiye Gâyeleri”, Muallim, 1/1 (1332/1916), s. 10-12.
36. Kâzım Nâmi [Duru]: “İctimaiyat: Kadının Haklarına, Vazifelerine Dair”, Türk Kadını, 1/2 (1334/1918), s. 18-19.
37. Kenan, Seyfi: “Türk Eğitimi ve Deneyiminin Dönüm Noktaları Üzerine Bir Çözümleme”, Osmanlı Araştırmaları, 41 (2013), s. 1-31.
38. ——: “Modern Üniversitenin Oluşum Süreci”, Osmanlı Araştırmaları, 45 (2015), s. 333-367.
39. ——: “Tevfik Fikret’in Eğitim Felsefesi: Fikri Hür, Vicdanı Hür Birey Yetiştirmek”, Ölümünün 100. Yılında Tevfik Fikret Sempozyumu, İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü 2016, s. 49-76.
40. Kenan, Seyfi ve Selçuk A. Somel: “Introduction: The Issue of Transformation within the Ottoman Empire”, Dimensions of Transformation in the Ottoman Empire from the Late Medieval Age to Modernity, ed. Seyfi Kenan & Selçuk A. Somel, Leiden: Brill 2021, s. 1-36.
41. Kilpatrick, William Heard: Foundations of Method: Informal Talks on Teaching, New York: The Macmillan Company 1926.
42. Kocamanoğlu, Emine: “Eğitim Hakkında Görüşleri ve Ayşe Sıdıka Hanım”, Tarih ve Toplum, 32/189 (1999), s. 179-183.
43. Macdonald, J. B.: “Introduction: Purposes of Progressive Education”, A New Look at Progressive Education, ed. J. R. Squire, Washington, D.C.: ASCD 1972, s. 1-12.
44. M. Tevfik Fikret: “Maârif”, Maarif, 14/1 (1309/1891), s. 211-212.
45. ——: Şermin, İstanbul: Kanâat Matbaası ve Kütüphânesi 1330.
46. Mehmet Hüsnü: “İmtihan”, Gülzar, 1/2 (1325/1909), s. 18-19.
47. Mehmet Şemseddin [Günaltay]: “Talim ve Terbiye Meselesi”, Sebilü’r-Reşad [Sırat-ı Müstakim], 1-8/20-202 (1328/1912), s. 379-380.
48. Mehmet Zekeriya [Sertel]: “Yarınki Talim ve Terbiye Meseleleri I”, Tedrisat Mecmuası [Tedrisat-ı İbtidaiyye Mecmuası], 12/56 (1920), s. 794-795.
49. Muallim Feyzi: “Bizde İbtidâi Tahsili”, Itisam, 1/4 (1334/1918), s. 10-12.
50. ——: “Bizde İbtidâi Tahsili”, Itisam, 1/5 (1334/1918), s. 9-11.
51. ——: “Bizde İbtidâi Tahsili”, Itisam, 1/6 (1334/1918), s. 8-10.
52. Mustafa Rahmi [Balaban]: “İstiklâl Terbiyesi”, Terbiye Mecmuası, 1/5 (1334/1918), s. 29-32.
53. Mustafa Şekip [Tunç]: “Terbiye ve Ruh-i Beşer”, Muallim, 7 (1332/1914), s. 207-212.
54. ——: “Mefkûre ve Darülfünûn”, Milli Talim ve Terbiye Mecmuası, 4 (1918), s. 17-20.
55. ——: “Terbiyede Kadın”, Muallim, 1/10 (1333/1917), s. 289-296.
56. ——: “Hayatta Mektep”, Muallim, 2/24 (1334/1918), s. 831-835.
57. Namık Kemâl: “Ve şâvirhüm fi’l-emr”, Hürriyet, 4 (30 Rebîülevvel 1285/20 Temmuz 1868), s. 1.
58. Necmeddin Sadık [Sadak]: “Terbiyede Mefkûrenin Tayini”, Muallim, 1/3 (1332/1916), s. 81-84.
59. ——: “İctimaiyat: Kadınlığın Terakki Yolları”, Türk Kadını, 1/4 (1334/1918), s. 50-52.
60. Ömer Adil: “Terbiye Meselesi I”, İstişare, 25 (1324/1908), s. 1175-1178.
61. ——: “Terbiye Meselesi II”, İstişare, 26 (1324/1908), s. 21-24.
62. Reese, William J.: “The Origins of Progressive Education”, History of Education Quarterly, 41/1 (2001), s. 1-24.
63. Reşid Galip: “Sıhha-i Mektep: Mektep Binaları”, Muallim, 2/17 (1333/1917), s. 610-615.
64. Sadrettin Celal [Antel]: “Asrî Terbiye”, Muallim Mecmuası, 4 (1916), s. 115-122.
65. Satı [El-Husrî]: “Ne İçin Geri Kaldık - Darülmuallimin Müdavimlerine Verilen Bir Konferansından”, Tedrisat-ı İbtidaiyye Mecmuası, 1 (1326/1910), s. 37-46.
66. ——: “El İşleri Dersleri”, Tedrisat-ı İbtidaiyye Mecmuası, 1/7 (1326/1910), s. 43-47.
67. ——: “Ressamın Tahassürü”, Terbiye Mecmuası, 2 (1330/1914), s. 49-50.
68. ——: “Kiraz Ağacı”, Terbiye Mecmuası, 4 (1330/1914), s. 145-146.
69. ——: “Aile Kucağında Vatan Terbiyesi (Düşman Orduları İstanbul Kapısında İken) Hanımlara Verilen Bir Konferans”, Terbiye Mecmuası, 1 (1330/1914), s. 30-36.
70. ——: “Terbiye ve Telkin-1”, Muallim, 1/3 (1332/1916), s. 71-74.
71. Selim Sırrı [Tarcan]: “Hakikate Doğru”, Musavver Muhit, 1/18 (1324/1908), s. 286-287.
72. ——: “Çocuk Terbiyesi”, Terbiye ve Oyun, 4 (1327/1911), s. 58-60.
73. Selim Sâbit: Rehnuma-yı Muallimin, Dersaâdet: Matba’a-i Osmâniye 1299.
74. Somel, Selçuk Akşin: The Modernization of Public Education in the Ottoman Empire 1839-1908: Islamization, Autocracy and Discipline, Leiden: Brill 2001.
75. ——: Historical Dictionary of the Ottoman Empire, Lanham, MD: Scarecrow Press 2003.
76. ——: “Private Muslim Schools in Istanbul During the Age of Abdülhamid II”, Abdulhamid II: Istanbul During the Age of Modernization, ed. Coşkun Yılmaz, Istanbul: ATM Production 2010.
77. Şevket [Dağ]: “Resmin Lüzum ve Ehemmiyeti”, Tedrisat Mecmuası [Tedrisat-ı İbtidaiyye Mecmuası], 6/36-4 (1332/1916), s. 210–212.
78. Şişman, Adnan: “Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi”, TDV İslam Ansiklopedisi (DİA), 13, 1996, s. 323-326.
79. Temizyürek, Fatih: Selim Sabit Efendi ve Usul-i Cedid Hareketi İçerisindeki Yeri (Doktora Tezi), Ankara: Gazi Üniversitesi, 1999.
80. Tunaya, Tarık Zafer: Turkiye’de Siyasal Partiler: Cilt 1, İkinci Meşrutiyet Donemi, İstanbul: İletişim Yayınları 1998.
81. Vedat Nedim [Tör]: “Almanlar Tetkik ve Tetebbua Nasıl Hazırlanıyorlar?”, Muallim Mecmuası, 2/23 (1334/1918a), s. 820-822.
82. ——: “Medeni Terbiyeye Doğru: Mekteplerde Cinslerin Birleştirilmesi”, Muallim Mecmuası, 2/24 (1334/1918b), s. 839-841.
83. Weber, E.: “Conceptions of Child Growth and Learning”, A New Look at Progressive Education, ed. James R. Squire, Washington, D. C.: ASCD 1972, s. 16-43.
84. Ziyâ Gökalp: “Millî Terbiye – 1”, Muallim, 1/1 (1332/1916), s. 3-9.
85. ——: “Millî Terbiye – 3”, Muallim, 1/3 (1332/1916), s. 65-71.
86. Zürcher, Erik Jan: Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, çev. Yasemin Saner Gönen, 7. Baskı, İstanbul: İletişim Yayınları 2000.