Uygur Dönemine Ait Por-Bajin Bölgesinin Dinler Tarihi ve Sanat Tarihi Açısından İncelenmesi

Considering that ancient historiography is often shaped by ideologies and prevailing assumptions, which impose rigid frameworks on historical understanding, the role of archaeology in revealing genuine historical data and transforming these entrenched perceptions is pivotal. The widespread notion that early Turkish history was marked by a “perpetually nomadic society incapable of creating civilizations” has been fundamentally challenged with the discovery of fortified settlements. These findings, which necessitate the study of Turkish urban culture, form the central focus of this article. This study aims to assess the religious and cultural history of the Por-Bajin region, rich in early Turkish cultural data, through archaeological discoveries, particularly in architectural and artistic terms. Despite having distinct belief systems, the Turks' dynamic lifestyles across vast geographical areas led to interactions with missionary religions such as Manichaeism, Buddhism, and Christianity. Notably, with the Uighurs’ settlement in the 8th century, significant urban centers were established. Manichaeism, which emerged in 3rd-century Persia, spread to Uighur lands in the 8th century through priests brought by Eltutmuş (Bögü) Khagan after his return from China. By 762, it had become the state religion. The spread of Manichaeism and the anti-Manichaean uprisings of 779 are crucial for understanding the function and construction of Por-Bajin. Por-Bajin, located on islands in Lake Tere-khöl in the Republic of Tuva (Russian Federation), still has an uncertain function. Two main hypotheses exist: that it was either the summer palace of the khagan or a Manichaean temple. However, existing studies have not provided definitive information regarding its purpose. Cultural interactions, such as the local "donkey-eared khan" legend and the Midas myth, further complicate the region's historical layers. Radiocarbon dating tests conducted in 2020 have established the construction date of AD 777, directly linking it to the reign of Eltutmush Khagan and the acceptance of Manichaeism as the state religion. The lack of heating systems and limited signs of habitation support the theory that the structure may have been an unfinished Manichaean temple or a summer palace abandoned due to anti-Manichaean uprisings. The artistic elements uncovered in excavations highlight intense Uighur and Chinese cultural interactions, revealing their aesthetic values. This interdisciplinary study positions Por-Bajin not only as a structural remnant but also as a tangible manifestation of a civilization’s mental transformation. The research aims to establish a conceptual and methodological foundation for future studies on transitional period structures like Por-Bajin.

Antik tarih yazıcılığının bazen ideolojiler ve genel kabullerle şekillendiği, bu durumun zihinlerde değiştirilmesi güç kodlar dayattığı göz önüne alındığında, arkeoloji biliminin gerçek tarihsel verileri ortaya çıkararak bu yerleşik algıları dönüştürmedeki kritik rolü büyüktür. Türk tarihinin erken dönemlerine dair yaygın olan “sürekli konargöçer ve medeniyet oluşturamamış” olduğu yönündeki iddialar müstahkem yerleşim yerlerinin keşfedilmesiyle temelden sorgulanmaya başlanmıştır. Türk topluluklarının kentsel kültürünü incelemeyi zorunlu kılan bu bulgular, makalenin ana odak noktasını oluşturmaktadır. Bu çalışma, erken dönem Türk kültürüne ait önemli veriler barındıran Por-Bajin bölgesinin dinî ve kültürel tarihini, arkeolojik keşifler doğrultusunda ortaya çıkarılan buluntular üzerinden mimari ve sanatsal açıdan değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Türkler kendilerine özgü inanç sistemlerine sahip olmalarına rağmen, geniş coğrafyalardaki dinamik yaşam tarzları onların Maniheizm, Budizm ve Hıristiyanlık gibi yayılmacı dinlerle temas etmelerine sebep olmuştur. Özellikle Uygurlar’ın 8. yüzyılda yerleşik hayata geçmeye başlamasıyla birlikte önemli şehir merkezleri kurulmuştur. Pers topraklarında 3. yüzyılda ortaya çıkan Maniheizm, 8. yüzyılda Eltutmuş (Bögü) Kağan’ın Çin’den dönüşünde beraberinde getirdiği rahiplerle Uygur topraklarına yayılmış ve 762 yılında devlet dini statüsünü kazanmıştır. Maniheizm’in yayılımı ve bunun yol açtığı 779’daki Maniheizm karşıtı isyanlar, Por-Bajin’in potansiyel işlevi ve inşası üzerinde önemli bir bağlama sahiptir. Tuva Türkçesinde “kil ev” veya “kerpiç ev” anlamına gelen ve günümüzde Rusya Federasyonu’na bağlı Tuva Cumhuriyeti sınırlarında, Tere-khöl gölü üzerindeki adalarda yer alan Por-Bajin’in işlevi hala kesinlik kazanmamıştır. Yapının, kağanın yazlık sarayı olduğu veya Maniheist bir tapınak olduğu yönünde iki ana varsayım bulunmaktadır. Ancak şimdiye kadar yapılan çalışmalar Por-Bajin bölgesindeki yapılar topluluğunun hangi amaçla inşa edildiğini anlamak açısından net bilgiler sunmamaktadır. Halk arasında anlatılan eşekkulaklı han efsanesi ve Midas hikâyesiyle şaşırtıcı benzerlikler gösteren kültürel etkileşimler, bölgenin tarihsel katmanlarını daha da derinleştirmektedir. 2020 yılında yapılan radyokarbon testleri, yapının inşa tarihini MS 777 yılına sabitleyerek, Eltutmuş (Bögü) Kağan’ın hükümranlık dönemi ve Maniheizm’in devlet dini olarak kabulüyle doğrudan bir ilişki kurmuştur. Yapının içinde ısınma tertibatının bulunmaması ve yaşam belirtilerinin azlığı, yapının yazlık saray veya Maniheist karşıtı isyanlar nedeniyle tamamlanamayan bir tapınak olduğu yönündeki güçlü iddiaları desteklemektedir. Kazılarda gün yüzüne çıkarılan sanatsal öğeler, hem Uygur hem de Çin kültürünün yoğun etkileşimini ve estetik anlayışını gözler önüne sermektedir. Bu disiplinler arası çalışma, Por-Bajin’i sadece bir yapısal kalıntı olarak değil, aynı zamanda bir medeniyetin zihinsel dönüşüm sürecinin somutlaşmış ifadesi olarak değerlendirerek, dinler tarihinin inanç değişimlerine, sanat tarihinin biçimsel ve teknik tartışmalarına ve Türk Kültür Tarihi’nin kimliksel sürekliliklerine yeni bir perspektif sunmaktadır. Araştırma, Por-Bajin gibi geçiş dönemi yapılarına odaklanan gelecekteki çalışmalar için hem kavramsal hem de metodolojik anlamda önemli bir temel oluşturmayı hedeflemektedir.