Bulla Cypria (1260) Bağlamında Kıbrıs'ta Latin ve Ortodoks Kiliseler Arasındaki Dinî Hegemonya Mücadelesi

This study centers on the papal bull Bulla Cypria, issued by Pope Alexander IV in 1260, and examines the struggle for religious hegemony between the Latin Catholic and Greek Orthodox Churches in Cyprus during the thirteenth century. Existing scholarship on the Bulla Cypria has focused mainly on comparing its Latin and Greek textual versions, without systematically examining its effects from a comparative denominational perspective. The research moves beyond a textual or semantic analysis of the decree to examine the historical process leading up to its proclamation, the political background created by Lusignan rule following the Third Crusade, and the decree’s long-term effects on Cyprus’s socio-religious structure. In doing so, the study discusses the politicization of spiritual authority in the medieval Christian world and how institutional arrangements and religious impositions reshaped the balance of power between denominations, using Cyprus as a case study. Methodologically, the research employs historical contextual analysis and a comparative historical perspective. The practices of Pope Alexander IV are evaluated against those of his predecessor, Innocent IV, and his successor, Urban IV, to trace the paradigm shift in papal policy and the transformation of Cyprus’s religious structure during the second half of the thirteenth century. Drawing on academic literature representing both Catholic and Orthodox historiography, along with primary sources in Latin and Greek, the study argues that the Bulla Cypria aimed to end the autocephalous structure and autonomy of the Greek Orthodox Church and to establish the absolute hegemonic authority of the Latin Catholic Church. The findings reveal that, with the Bulla Cypria, the Greek archbishopric was effectively abolished and Orthodox bishoprics were reduced from fourteen to four, confined to remote areas and rendered largely ineffective. The Greek clergy was required to participate in Latin synods and comply with their decisions, and tithes and judicial restrictions established a structural mechanism of domination. Denominational affiliation is also shown to have shaped historiography on this episode. The study concludes that, although these regulations were intended to establish absolute Latin supremacy on paper, they did not fully succeed, owing to the passive resistance of the local population and the Orthodox clergy. The Bulla Cypria thus functioned more as a strategic tool for papal expansion in the Eastern Mediterranean than as a theological text; the Greek community’s determination to preserve its religious identity largely thwarted Latin assimilation efforts, and Orthodox identity was consolidated as a focus of resistance until the Ottoman conquest of 1571.

Bu çalışma, Papa IV. Alexander tarafından 1260 yılında ilan edilen Bulla Cypria fermanını merkeze almakta ve 13. yüzyılda Kıbrıs’ta Latin Katolik ve Rum Ortodoks Kiliseleri arasındaki dinî hegemonya mücadelesini incelemektedir. Bulla Cypria üzerine yapılan mevcut araştırmalar büyük ölçüde belgenin Latince ve Yunanca metin nüshalarının karşılaştırılmasına odaklanmış, fermanın etkilerini mezhepler arası karşılaştırmalı bir perspektiften sistematik biçimde incelememiştir. Araştırma, fermanın metinsel veya semantik çözümlemesinin ötesine geçerek, belgenin ilanına giden tarihsel süreci, Üçüncü Haçlı Seferi sonrası kurulan Lüzinyan egemenliğinin yarattığı siyasi arka planı ve fermanın Kıbrıs’ın toplumsal-dinî yapısı üzerindeki uzun vadeli etkilerini incelemektedir. Bu doğrultuda çalışma, Orta Çağ Hıristiyan dünyasında ruhani otoritenin siyasallaşmasını ve mezhepler arası güç dengesinin kurumsal düzenlemeler ile dinî dayatmalar yoluyla nasıl yeniden şekillendirildiğini Kıbrıs örneği üzerinden tartışmaktadır. Araştırmada yöntem olarak tarihsel bağlam analizi ve karşılaştırmalı tarih perspektifi benimsenmektedir. Papa IV. Alexander’ın uygulamaları, 13. yüzyılın ikinci yarısında Kıbrıs’taki dinî yapının dönüşümünü ve papalık politikalarındaki paradigma değişimini ortaya koymak amacıyla, selefi IV. Innocent ile halefi IV. Urban’ın politikalarıyla karşılaştırılmaktadır. Katolik ve Ortodoks tarih yazımını temsil eden akademik literatürün yanı sıra Latince ve Yunanca birincil kaynaklara dayanan çalışma, Bulla Cypria’nın Rum Ortodoks Kilisesi’nin otosefal yapısını ve özerkliğini sona erdirmeyi, Latin Katolik Kilisesi’nin mutlak hegemonik otoritesini tesis etmeyi hedeflediğini ileri sürmektedir. Bulgular, Bulla Cypria ile Rum başpiskoposluk makamının fiilen lağvedildiğini ve Ortodoks piskoposluklarının on dörtten dörde indirilerek merkeze uzak bölgelere hapsedilip büyük ölçüde işlevsiz kılındığını göstermektedir. Rum din adamlarının Latin sinodlarına katılması ve bu meclislerin kararlarına uyması zorunlu kılınmış, ondalık vergiler ve yargısal kısıtlamalarla yapısal bir tahakküm mekanizması inşa edilmiştir. Mezhepsel aidiyetin de bu sürecin tarih yazımını şekillendirdiği ortaya konmaktadır. Çalışmanın ulaştığı temel sonuç, kâğıt üzerinde mutlak bir Latin üstünlüğü kurmayı hedefleyen bu hukuki düzenlemelerin, yerel halkın ve Ortodoks ruhban sınıfının sergilediği pasif direniş nedeniyle tam anlamıyla başarıya ulaşamadığıdır. Bulla Cypria, böylece teolojik bir metinden ziyade papalığın Doğu Akdeniz’deki yayılmacılığı için stratejik bir araç olarak işlev görmüştür; Rum toplumunun dinî kimliğini koruma iradesi Latin asimilasyon çabalarını büyük ölçüde sonuçsuz bırakmış ve Ortodoks kimliği 1571’deki Osmanlı fethine kadar bir direniş odağı haline gelmiştir.