Fatma Aliye’nin Oryantalizme Reddiyesi ve Avrupa’daki Yankısı: Marie Dronsart’ın Nisvân-ı İslam Kritiği

Genel kanının aksine, Sultan II. Abdülhamid döneminde Osmanlı matbuatı, gazete ve dergilerin çoğalması ve yeni matbaaların açılmasıyla önemli bir gelişim göstermiş, bu gelişimde sarayın doğrudan sağladığı maddi ve kurumsal destek belirleyici olmuştur. Bu çerçevede Sultan, Osmanlı kadınlarını gazetecilik ve edebî üretime de yönlendirmiştir. Devlet adamı Ahmed Cevdet Paşa’nın kızı Fatma Aliye Hanım’ın kaleme aldığı Nisvân-ı İslâm (1892), Fransızcaya çevrilerek 1893 yılında Şikago Dünya Fuarı’na gönderilmiş ve uluslararası bir okuyucu kitlesine ulaşmıştır. Müslüman kadınları ve İslam inancını hedef alan oryantalist söyleme kapsamlı bir cevap ve müdafaa olarak tasarlanan eser, harem, cariyelik, çok eşlilik ve miras gibi konuları İslam hukuku ve Şark medeniyeti perspektifinden ele almaktadır. Eser, Batılı entelektüeller arasında büyük ilgi görmüş, kimi yazarlar Fatma Aliye ile bizzat görüşmek için İstanbul’a gelmiştir; esere yönelik en kapsamlı eleştirilerden biri, yayımlanmasından birkaç yıl sonra Fransa’da kaleme alınmış olmakla birlikte bugüne kadar literatürde yeterince ele alınmamıştır. Yöntem bakımından bu makale, Edward Said’in oryantalizm kavramsallaştırmasına dayanan bir söylem analizi yürüterek, Fransız oryantalist Marie Dronsart’ın Nisvân-ı İslam’ı eleştirdiği 1898 tarihli “Les Musulmanes Contemporaines” başlıklı makaleyi incelemektedir. Analiz, tarihsel bağlamı dikkate alan eleştiri ile bu bağlamı göz ardı eden oryantalist söylem arasında bir ayrım yapmakta ve bu ayrımı Dronsart’ın metnine uygulamaktadır. Makale, bugüne kadar dikkatlerden kaçan bu metinde Dronsart’ın, Fatma Aliye’nin argümanlarını Avrupa merkezci bir çerçeveden yorumladığını; kimi güçlü yanları kabul etmekle birlikte Doğulu ve Müslüman kadınlara ilişkin on dokuzuncu yüzyıl oryantalist ön kabullerinin sınırları içinde kaldığını, böylece Doğu ile Batı arasındaki gerilim ve örtüşme noktalarını normatif bir hüküm vermeden açığa çıkardığını ileri sürmektedir. Bulgular, Dronsart’ın eğitim, mülk edinme ve boşanma konularında Fatma Aliye ile büyük ölçüde örtüştüğünü, hatta haremi bir kapatılma mekânı değil kadının özerklik alanı olarak yeniden tanımladığını göstermektedir. Buna karşılık çok eşlilik ve cariyelik konularında Dronsart, Fatma Aliye’nin hukuki ve toplumsal argümanı yerine bireysel ve duygusal bir oryantalist-feminist çerçeveyi öncelemekte ve bu noktada ondan ayrışmaktadır. Çalışma, Dronsart’ın feminist duyarlılığının samimi olmakla birlikte, Avrupa’yı normatif referans noktası olarak konumlandıran oryantalist bir söylemsel çerçeve içinden üretildiği sonucuna ulaşmaktadır. Bu ihmal edilmiş kaynağı öne çıkararak çalışma, Fatma Aliye’nin Avrupa’daki alımlanışına ve on dokuzuncu yüzyıl sonu kültürler arası etkileşimde oryantalizm ile feminist söylemin kesişimine ilişkin literatüre katkı sunmaktadır.

Contrary to widespread assumptions, the Ottoman press experienced significant development during the reign of Sultan Abdülhamid II, evidenced by the proliferation of newspapers and journals and the establishment of new printing houses, with the palace providing direct financial and institutional support. Within this framework, the Sultan also encouraged Ottoman women to engage in journalism and literary production. Nisvân-ı İslâm (1892), authored by Fatma Aliye Hanım, daughter of the statesman Ahmed Cevdet Paşa, was translated into French and sent to the Chicago World’s Fair in 1893, reaching an international readership. Conceived as a comprehensive response and apologetic defense against Orientalist discourses targeting Muslim women and Islamic belief, the work addresses issues such as harem, concubinage, polygamy, and inheritance from the perspective of Islamic law and Eastern civilization. It attracted considerable attention among Western intellectuals, some of whom traveled to Istanbul to meet Fatma Aliye in person; one of its most extensive critiques was composed in France several years after its publication, yet has received limited scholarly attention to date. Methodologically, this article employs discourse analysis grounded in Edward Said’s conceptualization of Orientalism to examine the 1898 article "Les Musulmanes Contemporaines," in which the French Orientalist Marie Dronsart critically engaged with Nisvân-ı İslâm. The analysis distinguishes critique that engages historical context from Orientalist discourse that flattens it, and applies this distinction to Dronsart’s text. The article argues that, in this largely overlooked text, Dronsart interpreted Fatma Aliye’s arguments through a Eurocentric framework, acknowledging certain strengths while remaining constrained by nineteenth-century Orientalist assumptions regarding Eastern and Muslim women, thereby exposing tensions and convergences between East and West without advancing a normative judgment. The findings show that Dronsart largely converges with Fatma Aliye on questions of education, property rights, and divorce, and even reframes the harem as a space of female agency rather than confinement. On polygamy and concubinage, however, Dronsart diverges from Fatma Aliye, privileging an individual, sentimental Orientalist-feminist framing over the legal and social argument Fatma Aliye advances. The study concludes that Dronsart’s feminist sensibility, however genuine, remains produced from within an Orientalist discursive framework that positions Europe as the normative reference point. By foregrounding this neglected source, the study contributes to the literature on Fatma Aliye’s reception in Europe and on the intersection of Orientalism and feminist discourse in late nineteenth-century cross-cultural exchange.