Darağacında Bir Serdengeçti Davası: Medeniyet ve Mekân Bağlamında Ayasofya

Place is one of the factors that effects the structure of the societies, characteristics of their members and the understandings of civilization, which represent the accumulation within the historical process. The view of civilization of a society has been effective on the generation of the places and obtaining unique meanings of places beyond their initial function. The situation that the place harbors civilizational relationships and struggles causes some of the historical places to be open to interventions by power cyclically. The most obvious one among these places is Hagia Sophia. In this study, Osman Yüksel Serdengeçti, who is one of the most important figures among Turkish world of thought and literature, and his article titled “Hagia Sophia” have been discussed in terms of the relationship between civilization and place. The purpose of the study is to show within the relationship between civilization and place that Hagia Sophia keeps religious, historical and cultural meanings and becomes a field of struggle for both civilizations due to these meanings in line with the analysis of O. Y. Serdengeçti’s article titled “Hagia Sophia”. The method of the study is based on the model developed by Dey (1993) and identified as “qualitative analysis”. According to findings of the study, we can assert that Serdengeçti deals with Hagia Sophia in his article on the basis of relationship between place-human and civilization, due to opening Hagia Sophia as a mosque after being structured as a Byzantine museum, traces and meanings belong and applied to Byzantine/Western Christian civilization have been reversed, so the place was given the identity of Islamic-Turkish civilization, and Hagia Sophia is evaluated as a resurrection place of a civilization and society.

Mekân, toplumların yapısına, üyelerinin karakterlerine ve tarihsel süreçte edinilen birikimlerini temsil eden medeniyet anlayışlarına etki eden faktörlerden biridir. Bir toplumun medeniyet anlayışı da mekânların oluşmasında, mekânların birincil fonksiyonlarının öte-sinde müstesna anlamlar kazanmasında etkilidir. Mekânın doğasında medeniyet ilişkilerini ve mücadelelerini barındırması özellikle bazı tarihi mekânların dönemsel olarak iktidar müdahalelerine açık olmasına neden olmuştur. Bu mekânlardan en bariz olanı Ayasofya’dır. Bu çalışmada Türk düşün ve edebiyat dünyasının önemli isimlerinden biri olan Osman Yüksel Serdengeçti ve onun Ayasofya başlıklı yazısı, medeniyet ve mekân ilişkisi açısından ele alınmıştır. Bu çalışmanın amacı O. Y. Serdengeçti’nin “Ayasofya” adlı yazısının analizi doğrultusunda Ayasofya’nın her iki medeniyet içinde dini, siyasi, tarihsel, kültürel anlamlara sahip ve bu anlamlar sebebiyle mücadele alanı olduğunu medeniyet ve mekân ilişkisi içinde göstermektir. Çalışmanın yöntemi, Dey tarafından geliştirilen ve “nitel analiz” olarak adlandırılan modele dayanmaktadır. Çalışma sonuçlarına göre Serdengeçti’nin yazısında Ayasofya’yı mekân-insan ve medeniyet ilişkisi noktasında ele aldığını, Ayasofya’nın bir Bizans müzesi olacak şekilde yapılandırılmasının ardından cami olarak açılması ile mekânda tezahür eden Bizans/Batı Hristiyan medeniyetine ait izleri ve anlamları ters düz ederek mekâna İslam- Türk medeniyeti kimliğini yeniden kazandırmak istediğini, Ayasofya’yı bir medeniyetin ve toplumun diriliş mekânı olarak değerlendirdiğini ifade edebiliriz.