Peygamber Elçisinden Yankesicilerin Pirine: Osmanlı Geleneğinde Bir Oyunbaz [Trickster] Olarak Amr-ı Ayyâr

Öz

Bu makale, İslam coğrafyasının edebî-folklorik anlatılarında yer alan oyunbaz (trickster) figürü Amr-ı Ayyâr’ı, Osmanlı edebiyat geleneğinin cenkname ve Hamzanâme türleri üzerinden analiz etmektedir. Sahabe Amr b. Ümeyye’den esinlenerek kurgulanmış karakterin kurnazlık, çeviklik ve sınır tanımazlık gibi evrensel trickster özellikleri, metinlerden alınan örneklerle karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Amr-ı Ayyâr’ın fiziksel tasviri (kısa boy, köselik) Osmanlı kıyafet ilmi bağlamında değerlendirilerek, bu özelliklerin hilekârlıkla ilişkilendirilişi ve Türk kültüründeki Köse/Aldar Köse gibi tiplerle benzeşen yönleri ortaya konulmuştur. Ayrıca, karakterin kılık değiştirme yeteneğinin düşmanı küçük düşürme işlevi ve metinlere kattığı mizahî boyut vurgulanmış; hırsızlık eylemi ise tüm becerilerini sergilediği bir performans olarak yorumlanmıştır. Çalışmada, Amr-ı Ayyâr’ın deyimleşmiş olağanüstü dağarcığı, Alevi-Bektaşi ritüellerindeki varlığı ve çeşitli zümrelerce pir kabul edilişi gibi çok katmanlı kültürel izler, Osmanlı toplumsal hafızasındaki sürekliliği göstermek amacıyla ele alınmıştır. Çalışmada yöntem olarak metin analizi yöntemi kullanılmıştır. Sonuç olarak, Amr-ı Ayyâr’ın kutsal ile sınır tanımazlık arasındaki ikili yapısıyla Osmanlı edebiyatının dikkat çekici bir oyunbaz figürü olduğu savunulmuştur. Evrensel bir figürün Osmanlı bağlamında yeniden üretimini inceleyen bu çalışma, kültür tarihi ve edebiyat incelemeleri kesişiminde özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• oyunbaz
• Amr-ı Ayyâr
• Hamzaname
• cenkname
• pîr

From the Prophet’s Messenger to the Master of Pickpockets: Amr-i Ayyar as a Trickster in the Ottoman Tradition

Abstract

This article analyzes the trickster figure Amr-i Ayyar, found in literary and folkloric narratives of the Islamic world, through the genres of cenkname and Hamzaname within the Ottoman literary tradition, and inspired by the historical companion Amr b. Umayya’s universal trickster traits—such as cunning, agility, and boundary-defying behavior—are examined through comparative textual examples. Amr-i Ayyar’s physical description (short stature, beardlessness) is discussed within the framework of Ottoman physiognomy (kıyafet ilmi), revealing how these features were linked to deceitfulness and how they echo familiar types in Turkic-Islamic culture, such as Köse or Aldar Köse. His ability to disguise himself is highlighted as a means to ridicule enemies and introduce humor into the texts. At the same time, thievery is interpreted not merely as theft but as a performative act. The study also explores his proverbial repertoire, his presence in Alevi-Bektashi rituals, and his veneration as a pir (spiritual guide) by various groups, illustrating his layered cultural significance and continuity within Ottoman collective memory. Text analysis method was used as the method in the study. Ultimately, the article argues that with his dual nature—both sacred and transgressive—Amr-i Ayyar stands out as a notable trickster figure in Ottoman literature. By examining the localized reproduction of a universal archetype, the study makes an original contribution at the intersection of cultural history and literary analysis.

Keywords

• trickster
• Amr-i Ayyar
• Hamzanama
• janknama
• pir

References

1. Abdülmecîd bin Şeyh Nasûh. Abdülmecîd bin Şeyh Nasûh’un Manzum Kıyafetnâmesi İnceleme Metin Dizin. Haz. H. İbrahim Demirkazık. İstanbul: Asmaaltı Yayınevi, 2015.
2. Akalın, Şükrü Halûk. Seyyah-ı Âlem Evliya Çelebi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
3. Akın, Nurhayat Şimşek. “Hamzanâme (8. Cilt, Yapı Kredi Sermet Çifter Ar. Kütüphanesi) Metin-İnceleme.” Yüksek lisans tezi, Çukurova Üniversitesi, 2006.
4. Aktürk, Büşra. “Hamzanâme (56. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük).” Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2022.
5. Alabaşoğlu, Merve. “Hamza-nâme (48. Cilt) İnceleme-Metin-Sözlük”. Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2022.
6. And, Metin. 16. Yüzyılda İstanbul Kent Saray Günlük Yaşam. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2015.
7. Arpaguş, Sâfî. “Pîr”. TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXVII (İstanbul 2007), ss. 272-73.
8. Aslanoğlu, İbrahim. Şah İsmail Hatâyî (Divan, Dehnâme, Nasihatname ve Anadolu Hatayîleri). İstanbul: Der Yayınları, 1992.

9. Baker, Margaret P. “The Rabbit as Trickster”. The Journal of Popular Culture 28:2 (Eylül 1994): 149-58.(erişim 04.05.2025)
10. Batur, Nazlı Hatun. “Hamza-nâme (54. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük)”. Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2022.
11. Beyzadeoğlu, Süreyya Ali, Müberra Gürgendereli, ve Fatih Günay. Edirneli Ahmed Badi Efendi: Armağan. (Divan şiirinde atasözleri ve deyimler = Proverbs and idioms in the classical Ottoman poetry). ed.Şinasi Tekin ve Gönül Alpay Tekin. Cambridge: Harvard University The Department of Near Eastern Languages and Civilizations, 2004.
12. Calasso, Giovanna. “Il Xāvar-nāmè di Ibn Ḥosām: Note Introduttive”. Rivista Degli Studi Orientali, 48 (1974 1973): 153-73. (erişim 04.05.2025)
13. Çakmak, Yasin. “Hamzanâme (17. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük)”. Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2018.
14. Çelebioğlu, Âmil. “Kıyafet İlmi ve Akşemseddinzade Hamdullah Hamdi ile Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Kıyafetnameleri”. Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi Ahmet Caferoğlu Özel Sayısı 11:2 (1979): 305-48.
15. Çetin, İsmet. Türk Edebiyatında Hz. Ali Cenknâmeleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1997.
16. Çorak, Reyhan ve Feyza Başgöze. Hamzanâme: Hamzazâde Rüstem’in Cenk ü Cidali. İstanbul: Ketebe, 2021.
17. Çorak, Reyhan ve Saime Çakmak, Hamzanâme: Hamzazâde Rüstem ile Said-i Nebire’nin Maceraları. İstanbul: Ketebe, 2018.
18. Dankoff, R. Evliya Çelebi Seyahatnamesi Okuma Sözlüğü Seyahatnamedeki Eskicil, Yöresel, Yabancı Kelimeler, Deyimler. Katkılarla Çev. Semih Tezcan. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2004.
19. Deniz, Tuğba. “Hamza-nâme (14. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük)”. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Arel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
20. Doty, William G. “A Lifetime of Trouble-making: Hermes as Trickster”. Mythical Trickster Figures: Contours, Contexts, and Criticisms, ed. ed. William J. Hynes ve William G. Doty, 46-65. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 1997.
21. Ertuğ, Zeynep Tarım. “Peyk”, TDV İslâm Ansiklopedisi, XXXIV (İstanbul: 2007), ss. 263-64.
22. Fayda, Mustafa. “Amr b. Ümeyye”, TDV İslâm Ansiklopedisi, III (İstanbul 1991), ss. 94-95.
23. Frontain, Raymond-Jean. “The Trickster Tricked: Strategies of Deception and Survival in the David Narrative”. Mappings of the Biblical Terrain The Bible As Text, ed. Vincent L. Tollers ve John R. Maier, 170-92. Lewisburg: Bucknell University Press, 1990.
24. Gökbel, Ahmet. Ansiklopedik Alevi Bektaşi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2019.
25. Darîr. Kitab-ı Siyer-i Nebi. Haz. M. Faruk Gürtunca. İstanbul: Sağlam Kitabevi, 1986.
26. Güvenç, Ahmet Özgür. “Dede Korkut Kitabı’nda Mizah”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 46 (2011): 157-80. (erişim: 04.05.2025)
27. Hançer, Feral. “Hamzanâme (11. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük).” Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2018.
28. Harman, Ömer Faruk. “Dâvûd”, TDV İslâm Ansiklopedisi, IX (İstanbul:1994), ss. 24-25.
29. Hynes, William J. “Mapping The Characteristics of Mythic Tricksters: A Heuristic Guide”. Mythical Trickster Figures: Contours, Contexts, and Criticisms, ed. William J. Hynes ve William G. Doty, 34-42. Tuscaloosa: University of Alabama Press, 1997.
30. Kahraman, Seyit Ali ve Yücel Dağlı. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi: Konya-Kayseri-Antakya-Şam-Urfa-Maraş-Sivas-Gazze-Sofya-Edirne (3. Cilt 1. Kitap). İstanbul: YKY, 2006.
31. Kahraman, Seyit Ali ve Yücel Dağlı. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi: İstanbul (1. Cilt 1. Kitap). İstanbul: YKY, 2003.
32. Kahraman, Seyit Ali ve Yücel Dağlı. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi: İstanbul (1. Cilt 2. Kitap).İstanbul: YKY, 2003.
33. Kapar, Mehmet Ali. “İlk İslam Diplomatı Amr b. Ümeyye ed-Damrî”. İSTEM, 30 (2017 Ar.): 271-85. (erişim: 04.05.2025)
34. Kaplan, Serhat. “Hamzanâme (6. cilt 2. kısım) (İnceleme-Metin-Sözlük)”. Yüksek isans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2019.
35. Kara Tekgül, Işılay ve Aynur Koçak. “Hilebaz Anlatı Kahramanlarına Türkçede Bütüncül Bir Adlandırma Önerisi: Oyunbaz”. Folklor/Edebiyat 30:119 (2024 Ağ.): 575-88. (erişim: 04.05.2025)
36. Kaya, Abdullah. “Hamzanâme (5. Cild II. Kısım) (İnceleme-Metin-Sözlük)”. Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2018.
37. Kayaokay, İlyas. Hz. Ali Cenk-nâmeleri: Yeni Bir Nüsha Işığında Eski Anadolu Türkçesi Devri Manzum: Beypazarılı Maʻâzoğlu Hasan, Selâsil Kalesi Cengi Cenâdil Kalesi Cengi Nakîboğlu Taceddin, Aden Kalesi Cengi Şeyyâd İsâ, Salsâl-nâme. İstanbul: DBY, 2021.
38. Kayaokay, İlyas. Türk Edebiyatında Manzum Hz. Ali Cenk-nameleri ve Diyarbakırlı İbrahim Şükrî’nin Kıssa-i Kan Kal‘ası ile Hikaye-i Haver-Zemîn Adlı Mesnevileri. İstanbul: DBY, 2022.
39. Kaymaz, Zeki ve İbrahim Şahin. Türk Yurtlarında (Aldar) Köse. Ankara: Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı [TÜRKSOY], 2022.
40. Koçak, Aynur ve Fatma Zehra Uğurcan. “Pir Sultan’ın Şiirlerinde Kültürel Belleğin İzleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 106 (2023 Tem.): 27-41. (erişim: 04.05.2025)
41. Kont, Mehmet. “Hamza-nâme’nin 12. Cildinin Halk Bilimsel İncelemesi (Metin-Sözlük)”. Yüksek lisans tezi, İnönü Üniversitesi, 2019.
42. Korkmaz, Abdulkadir. “Hamzanâme (20. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük).” Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2017.
43. Latîfî, Evsâf-ı İstanbul. Haz., Nermin Suna [Pekin] İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti, 1977.
44. Leeming, David A. “Trickster”. Encyclopedia of Psychology and Religion. New York: Springer, 2010.
45. Muhammed Efendi, Sîretü’n-Nebî: (inceleme - tenkitli metin), Haz., Bayram Özfırat. C. II İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
46. Onay, Ahmet Talat. Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
47. Özal, Kübra Ece. “Hamzanâme (25. Cilt) İnceleme-Metin-Sözlük.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2023.
48. Özdemir, Mustafa. “Amr b. Ümeyye ed-Damrî’nin Hayatı ve Rivayetleri.” Yüksek lisans tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, 2022.
49. Özkat, Mustafa. “Münîrî (öl. 1521?)’nin Manzum Siyer-i Nebî’si Cilt: IV V (İnceleme Metin).” Doktora tezi, Marmara Üniversitesi, 2011.
50. Radin, Paul. The Trickster: A Study in American Indian Mythology. New York: Philosofical Library, 1956.
51. Redhouse, J. W. A Turkish and English Lexicon: Shewing in English the Significations of the Turkish Terms. C. II İstanbul: Çağrı Yayıncılık, 1987.
52. Scheub, Harold. Trickster and Hero: Two Characters in the Oral And Written Traditions of The World. Madison: The University of Wisconsin Press, 2012.
53. Soyal, Tuğçe. “Hamzanâme’nin Birinci Cildi (İnceleme-Metin).” Yüksek lisans tezi, Cumhuriyet Üniversitesi, 2018.
54. Şen, Mesut. “Tarihî Metinlerde Saç ve Sakal Kültürü”. İçinde Saç Kitabı, editör Emine Gürsoy Naskali, 12-44. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2004.
55. Şentürk, Ahmet Atillâ. Osmanlı Şiiri Kılavuzu. C. 1. İstanbul: OSEDAM, 2016.
56. Tatlı, Yavuz. “Hamzanâme (9. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük).” Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2017.
57. Tezcan, Semih ve Hendrik Boeschoten. Dede Korkut Oğuznameleri. İstanbul: YKY, 2006.
58. Thévenot, Jean. Thévenot Seyahatnamesi. Ed., Stefanos Yerasimos. Çev., Ali Berktay. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2009.
59. Top, Yılmaz. “Münîrî (öl. H. 927/M. 1521)’nin Manzum Siyer-i Nebî’si (6-7. cilt): İnceleme-Metin”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2011.
60. Toprak, İsmail. Hazreti Ali Cenkleri. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2014.
61. Tuncer, Mustafa. Gülbanglar: Alevi-Bektaşi gülbangları. İstanbul: Cevahir, 2009.
62. Vâkidî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer. Fütûhu’ş-Şâm. Haz. Abdullatîf Abdurrahman. C. II Beyrut: Dârü’l-Kutubu’l-'İlmiyye, 1997.
63. Yeşiloğlu, Nurcem. “Hamza-Nāme (46. Cilt) Metin-Sözlük-İnceleme.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2021.
64. Yılmaz, Yaşar. “Hamza-nâme (6. Cilt 1. Kısım) İnceleme-Metin-Sözlük.” Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2018.
65. Yücel, Ceren. “Hamzanâme (12. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük).” Yüksek lisans tezi, İstanbul Arel Üniversitesi, 2021.