Peygamber Elçisinden Yankesicilerin Pirine: Osmanlı Geleneğinde Bir Oyunbaz [Trickster] Olarak Amr-ı Ayyâr
Abstract
Bu makale, İslam coğrafyasının edebî-folklorik anlatılarında yer alan oyunbaz (trickster) figürü Amr-ı Ayyâr’ı, Osmanlı edebiyat geleneğinin cenkname ve Hamzanâme türleri üzerinden analiz etmektedir. Sahabe Amr b. Ümeyye’den esinlenerek kurgulanmış karakterin kurnazlık, çeviklik ve sınır tanımazlık gibi evrensel trickster özellikleri, metinlerden alınan örneklerle karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Amr-ı Ayyâr’ın fiziksel tasviri (kısa boy, köselik) Osmanlı kıyafet ilmi bağlamında değerlendirilerek, bu özelliklerin hilekârlıkla ilişkilendirilişi ve Türk kültüründeki Köse/Aldar Köse gibi tiplerle benzeşen yönleri ortaya konulmuştur. Ayrıca, karakterin kılık değiştirme yeteneğinin düşmanı küçük düşürme işlevi ve metinlere kattığı mizahî boyut vurgulanmış; hırsızlık eylemi ise tüm becerilerini sergilediği bir performans olarak yorumlanmıştır.
Çalışmada, Amr-ı Ayyâr’ın deyimleşmiş olağanüstü dağarcığı, Alevi-Bektaşi ritüellerindeki varlığı ve çeşitli zümrelerce pir kabul edilişi gibi çok katmanlı kültürel izler, Osmanlı toplumsal hafızasındaki sürekliliği göstermek amacıyla ele alınmıştır. Çalışmada yöntem olarak metin analizi yöntemi kullanılmıştır. Sonuç olarak, Amr-ı Ayyâr’ın kutsal ile sınır tanımazlık arasındaki ikili yapısıyla Osmanlı edebiyatının dikkat çekici bir oyunbaz figürü olduğu savunulmuştur. Evrensel bir figürün Osmanlı bağlamında yeniden üretimini inceleyen bu çalışma, kültür tarihi ve edebiyat incelemeleri kesişiminde özgün bir katkı sunmaktadır.
Keywords
Ethical Statement
Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.
From the Prophet’s Messenger to the Master of Pickpockets: Amr-i Ayyar as a Trickster in the Ottoman Tradition
Abstract
This article analyzes the trickster figure Amr-i Ayyar, found in literary and folkloric narratives of the Islamic world, through the genres of cenkname and Hamzaname within the Ottoman literary tradition, and inspired by the historical companion Amr b. Umayya’s universal trickster traits—such as cunning, agility, and boundary-defying behavior—are examined through comparative textual examples. Amr-i Ayyar’s physical description (short stature, beardlessness) is discussed within the framework of Ottoman physiognomy (kıyafet ilmi), revealing how these features were linked to deceitfulness and how they echo familiar types in Turkic-Islamic culture, such as Köse or Aldar Köse. His ability to disguise himself is highlighted as a means to ridicule enemies and introduce humor into the texts. At the same time, thievery is interpreted not merely as theft but as a performative act.
The study also explores his proverbial repertoire, his presence in Alevi-Bektashi rituals, and his veneration as a pir (spiritual guide) by various groups, illustrating his layered cultural significance and continuity within Ottoman collective memory. Text analysis method was used as the method in the study. Ultimately, the article argues that with his dual nature—both sacred and transgressive—Amr-i Ayyar stands out as a notable trickster figure in Ottoman literature. By examining the localized reproduction of a universal archetype, the study makes an original contribution at the intersection of cultural history and literary analysis.
Keywords
Ethical Statement
I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.
