İRAN'DA YAŞANAN 1953 DARBESİ VE TÜRKİYE'DEKİ YANSIMASI

Abstract

Bu çalışmada, 20. Yüzyılda İran tarihinde bir dönüm noktası olan 1953 darbesi incelenmiştir. 1953 darbesine giderken İran’da Kaçar Hanedanlığı’ndan Pehlevi Hanedanlığı’na geçen dönem ve toplumsal dinamikler ele alınmıştır. İran’da petrolün bulunması Ortadoğu coğrafyasında İran’ın önemini bir kat daha attırdı. İngiltere ve Rusya, I. ve II. Dünya Savaşları sırasında ülke üzerinde egemenlik kurdu. Şah’ın İngilizler ile yakın ilişki içinde bulunması bir kesim tarafından tepki ile karşılandı. 1950’li yıllarda bu tepki toplumsal muhalefete dönüştü. Muhalefetin başında ise Dr. Muhammet Musaddık yer aldı. Musaddık’ın petrolü millileştirme kararını uygulaması İngiltere’nin tepkisine neden oldu. İngilizler tarafından İran’a uygulanan petrol ambargosu ise İran halkının ekonomik olarak yaşadığı zorlukları arttırdı. Daha sonra ortaya çıkan belgelerde dış destekli olduğu görülen, bir saray darbesi yapıldı. Bu darbe ile Musaddık’ın iktidardan uzaklaştırılması girişimine karşı önce karşı darbe yapılsa da sonuçta Musaddık başbakanlıktan uzaklaştırıldı. Musaddık’ın iktidardan uzaklaştırılması aynı zamanda ülkede yarım yüzyıldır devam eden meşrutiyetçi anayasal geleneğe de bir darbedir. Nitekim, Musaddık meşrutiyetçi çizgisini her zaman korumuştur. Uluslararası arenada ise dönemin en sık dillendirilen kavramı komünizm İran darbesinde de konuşulmuştur. İran’ın komşusu Sovyetler Birliği’nin etki alanına girme ihtimali endişe ile karşılanmıştır. Bu çalışmada İran’da yaşanan 1953 Darbesi hem tarihsel açıdan ele alınmış hem de Türkiye’deki yansımaları incelenmiştir. Bu doğrultuda Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı’nda yer alan belgeler ile dönemin Türk basınında yer alan gazeteler incelenmiştir ve 1953 Darbesi’nin Türkiye’deki yansıması ortaya konulmuştur.

Keywords

• İran
• Türkiye
• 1953 Darbesi
• Petrolün millileştirilmesi
• Musaddık

THE 1953 COUP IN IRAN AND ITS REFLECTION IN TURKIYE

Abstract

This study examines the 1953 coup, a turning point in Iranian history during the 20th century. It analyzes the period leading up to the 1953 coup, from the Qajar Dynasty to the Pahlavi Dynasty in Iran, and the social dynamics involved. The discovery of oil in Iran further increased its importance in the Middle East. Britain and Russia established dominance over the country during World War I and World War II. The Shah's close relationship with the British was met with resistance from some segments of the population. In the 1950s, this resistance transformed into social opposition, led by Dr. Mohammad Mossadegh. Mossadegh's decision to nationalize oil provoked a reaction from Britain. The oil embargo imposed on Iran by the British exacerbated the economic hardship faced by the Iranian people. Later documents revealed that a palace coup, supported by foreign powers, had taken place. Although a counter-coup was attempted against the coup that aimed to remove Mossadegh from power, Mossadegh was ultimately removed from the premiership. Mossadegh's removal was also a blow to the constitutional tradition that had lasted for half a century in the country. Indeed, Mossadegh always maintained his constitutionalist stance. On the international stage, communism, the most frequently discussed concept of the time, was also mentioned in the context of the Iranian coup. The possibility of Iran falling into the sphere of influence of its neighbor, the Soviet Union, was met with concern. This study examines the 1953 coup in Iran from both a historical perspective and its repercussions in Turkiye. To this end, documents from the Turkish Presidency State Archives and newspapers from the Turkish press of the time were examined to reveal the impact of the 1953 coup on Turkiye.

Keywords

• Iran
• Türkiye
• 1953 Coup
• Nationalization of oil
• Mossadegh

References

1. Abrahamian, E. (2009). Modern İran’ın Tarihi. (D. Şendil Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
2. Abrahamian, E. (2023). Darbe 1953. (Z. Rona Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
3. Akdevelioğlu, A. & Kürkçü Ö. (2002). Orta Doğu’yla İlişkiler. B. Oran (Ed.), Türk Dış Politikası, (4. Baskı ss. 357-369). İletişim Yayınları.
4. Amerika ve İngiltere İran’a Karşı Ortak Hareket Ediyor. (1953, Ağustos 29). Akşam.
5. Armaoğlu, F. (1989). 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
6. Atabaki, T., & Zürcher, E. J. (2004). Men of Order: Authoritarian Modernisation under Atatürk and Reza Shah. I.B. Tauris.
7. Aydın, H. (2022). Türkiye-İran İlişkilerinde Bir Dönüm Noktası: Rıza Şah Pehlevi’nin Türkiye Seyahatinin Akşam Gazetesine Yansıması. B. Karagözlüoğlu (Ed.), İslam Sonrası Türk Dünyası Doğu-Batı Eksenli Tarih-Coğrafya Çalışmaları (1. Baskı s.s. 408-445). Demavend Yayınları.
8. Aydın, H. (2023). İran’da Başbakan Musaddık Dönemi Politik Gelişmelerinin Türk Basınına Yansıması, Tarihin Peşinde, (30), 126-142.

9. Clevland, W. L. (2015). Modern Ortadoğu Tarihi, (M. Harmancı Çev.). Agora Kitaplığı.
10. Coşar, Ö.S. (1953, Ağustos 17). İran Şahının Akıbeti ve Bunu Hazırlayan Sebepler. Cumhuriyet.
11. Duman, S. (2010). Modern Ortadoğu’nun Doğuşu, Doğu Kütüphanesi.
12. Ebrahimi, M. (2016). The British Role in Iranian Domestic Polities (1951-1953). Springer (eBook). Academia.edu. https://www.academia.edu/102559965/The_British_Role_in_Iranian_Domestic_Politics_1951_1953_
13. Edi, A. & Yılmaz, U. (2021). Musaddık’ın Anglo-Iranian Oil Company’i Millileştirme Politikası Sonrasında Yaşanan İran Petrol Krizi ve Ajax Operasyonu. A. Edi (Ed.), Sosyal Bilimlerde Faklı Bakışlar, (1. Baskı s.s. 185-205). Ekin Basın Yayın.
14. Elhan, N.& Karaoğlu O. (2022). Uluslararası Dostluk Çerçevesinde Türkiye-İran İlişkileri: Mustafa Kemal Atatürk ve Rıza Şah Pehlevi, İran Çalışmaları Dergisi, 6(2), 203-226.
15. Erkan, S. (2015). Dramatik Bir Darbe Hikayesi: 1953’de İran’da Musaddık Hükümeti’nin Devrilmesi, Eurasian Academy of Science Journal, (6), 158-180.
16. Esmer, A.Ş. (1953, Ağustos 24). Musaddık’tan Zahidi’ye. Ulus.
17. Fenik, M. F. (1953, Ağustos 23). Bir Gidiş Bir Dönüş. Zafer.
18. Foltz, R. (2021). İran Tarihi, (H. Gökalp Çev.). İnkılap Kitabevi.
19. Garthwate, G. R. (2023). İran Tarihi, (F. Aytuna Çev.) İnkılap Kitabevi.
20. Gasiorowski, M. J. (Augt 1987). The 1953 Coup D’etat in İran, International Journal of Middle East Studies, 19(3), 261-286.
21. Gerger, H. (2008). ABD Ortadoğu Türkiye. Yordam Kitap.
22. Hegland, M. E. (2014). Days of Revulation. Stanford University.
23. İngiliz Dış Bakanı Morrison, İran’a İhtarda Bulundu. (1951, Mayıs 2). Vatan.
24. İngiltere, İran’ı Protesto Etti. (1951, Mayıs 3). Vatan.
25. İngiltere, İran’ın Petrolü Devletleştirmesini Tanımayacak. (1951, Mayıs 4). Vatan.
26. İran’a Amerikan Mali Yardımı. (1953, Ağustos 27). Akşam.
27. İran’da Cumhuriyetçi Temayüller Beliriyor. (1953, Ağustos 19). Zafer.
28. İran’da Heyecanlı bir Hudut Hadisesi. (1951, Mayıs 2). Vatan.
29. İran’da Kanlı Hadiseler. (1953, Temmuz 28). Zafer.
30. İran’da Yeni Hadiseler Beklenebilir Mi? (1953, Ağustos 25). Akşam.
31. İran’daki Dahili Mücadele. (1953, Ağustos 24). Cumhuriyet.
32. Karadeniz, Y. (2009). İran ve Türkistan’da İngiliz-Rus Mücadelesi (1856-1869), SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (20), 53-68. Katouzian, H. & Şahidi, H. (2008). 21. Yüzyılda İran-Siyaset, Ekonomi ve Çatışma. H. Katouzian & H. Şahidi (Ed.), 21. Yüzyılda İran (P. Güven Çev.). (1. Baskı ss. 25-39). Sitara Yayınları.
33. Kaya, M. (2017). Muhammed Musaddık’ın İran Petrollerini Millileştirme Çabaları ve Sonu, Türk Dünyası Araştırmaları, 117(231), 157-166.
34. Kılıç, A. (1953, Ağustos 23). İran’da İkinci Perde. Vatan.
35. Kılıç, A. (1953, Ağustos 27). Unutulmaması Gereken İran Vakıaları. Vatan.
36. Kılıç, A. (1953, Ağustos 18). İran Dönüm Noktasında. Vatan.
37. Kınzer, S. (2022). Şah’ın Bütün Adamları, (S. Önal Çev.). İletişim Yayınları.
38. Kuduoğlu, A. (2019). İran’da Musaddık Dönemi:1951-1953, İran Çalışmaları Dergisi, 2 (2), 37-62.
39. Kurtuluş, R. (2020). Muhammet Rıza Şah Pehlevi. TDV İslam Ansiklopedisi, 30.
40. Kurtuluş, R. (2008). Rıza Şah Pehlevi, TDV İslam Ansiklopedisi, 35.
41. Mangör, H.Z. (2021). Demokrat Parti Dönemi Türkiye-İran İlişkileri (1950-1960), [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi], Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
42. Moazami, B. (2018). İran’da Devlet, Din ve Devrim, (B. Bilgen Çev.). İletişim Yayınları.
43. Nader, S. (2024). Devrim ve Meşrutiyet, (Ü. E. Uysal Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
44. Özkaya, Ö. (2011). Darbe Nasıl Yapılır? Amerika’nın Ortadoğu’da İlk Darbesi, Çizme Operasyonu. Paradoks Kitap.
45. Pira, S. & Özgüdenli, O. G. (2020). Musaddık, Muhammed. Ankara, TDV İslam Ansiklopedisi, 31.
46. Polat, E. (2024). İran’da Muhammet Rıza Şah Karşıtı Liberal Muhalefet: Milliyetçi Cephe Hareketi, İran Çalışmaları Dergisi, 1 (1), 81-107.
47. Sarıkaya, Y. (2008). Tarihi ve Jeopolitik Boyutlarıyla İran’da Milliyetçilik. Ötüken Neşriyat.
48. Sarıkçıoğlu, M. (2018). İstanbul İran Büyükelçiliğinde Türkiye, Sosyal ve Beşeri Araştırmalar Dergisi, 19(43), 77-94.
49. Tudecilerin İstekleri. (1953, Temmuz 21). Zafer.
50. Türkay, N. (2022). İran’daki Siyasi Gelişmeler (1925-1979), [Yayınlanmamış Doktora Tezi], Fırat Üniversitesi.
51. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, DBTDA., 562/44981, 28.11.1951.
52. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, DBTDA., 37684/150187, 12.08.1952
53. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi., DBTDA., 37684/150187, 22.09.1952.
54. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, DBTDA., 37684/150187, 03.09.1952.
55. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi, DBTDA., 35723/141016, 21.02.1952.
56. Yalçın, H.C. (1953, Ağustos 25). Kore’den Sonra İran Mı?. Ulus.
57. Yalman, A. E. (1953, Ağustos 23). Değişen Manzara. Vatan.