Kur’ân Tilavetinde Kelime Sonlarına Bitişen Elif-i Lâhikanın Mushaf ve Kıraat İlmi Bağlamında Analizi

Abstract

Kur’ân-ı Kerîm, hattı ve okunuşu ile ayrılmaz bir bütündür. Nüzûlünden itibaren ilahi koruma altında yazı ile satırlarda hıfzı ile sadırlarda muhafaza edilmiş mucizevi bir kitaptır. Arap lisanı üzere vahyedilmiş olan bu son ilahi mesaj, genel itibarıyla bu dilin gramer ve imla kurallarına uygunluk arz etmekle birlikte, kendine has birtakım istisnai yazı ve tilavet hususiyetlerini de barındırmaktadır. Bu özelliklerin en dikkat çekicilerinden biri, bazı kelimelerin sonuna eklenen ve tefsir, kıraat ve dilbilim literatüründe elif-i lâhika olarak isimlendirilen fazladan elif harfleridir. Kur’ân-ı Kerîm’in farklı sûrelerine dağılmış yedi özel kelimede mevcut olan bu elifler, Hz. Osman döneminde istinsah edilen ve ümmetin icmâı ile kabul gören Resmü’l-Mushaf hattı gereği metinde sabit, meşhur kıraat imamlarının rivayetlerine ve okuyuş usullerine bağlı olarak tilavet esnasında, özellikle de vasl halinde sâkıt olurlar. Kelimenin kök yapısında bulunmadığı halde Mushaf metnine kasıtlı olarak yazılmış olmaları ve kıraat vecihleri arasında farklılıklara kaynaklık etmeleri, bu konunun akademik bir perspektifle araştırılmasını gerekli kılmıştır. Bu makalenin temel gayesi, elif-i lâhikanın Kur’ân’daki yerlerini tek tek tespit etmek, Resmü’l-Mushaf’taki yazılışları ile farklı kıraatlerdeki okunuş biçimlerini karşılaştırmalı olarak ortaya koymak ve bu okunuş farklılıklarının kelimenin veya cümlenin anlamına tesir edip etmediğini derinlemesine analiz etmektir. Çalışmada ayrıca, bu ilave harflerin Mushaf’a yazılmasının ardında yatan dilsel, estetik ve tevkîfî hikmetler de etraflıca irdelenmiştir. Konu, İslâm ilim geleneğinde enine boyuna tartışılmış olsa da, kaynakların Arapça olması ve bilgilerin ilgili eserlerin farklı bölümlerinde dağınık bir şekilde yer alması, günümüz okuyucusu ve araştırmacısı için konunun bütüncül bir çerçevede kavranmasını güçleştirmektedir. Bu çalışma, söz konusu dağınık bilgileri bir araya getirerek, aralarındaki bağlantıları kurarak ve sistematik bir biçimde sunarak literatürdeki bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Araştırmanın metodolojisi, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizine dayanmaktadır. Bu çerçevede, konunun ana kaynaklarını teşkil eden Resmü’l-Mushaf, kıraat, tefsir, tecvid ve Arap dili grameri alanlarında telif edilmiş klasik ve modern eserler titizlikle incelenmiştir. Kadim kaynaklarda dağınık halde bulunan rivayet ve analizler tespit ve tasnif edilmiş, bütüncül bir bakış açısıyla eleştirel bir senteze tabi tutulmuştur. Farklı kıraat imamlarının bu kelimeleri vakf ve vasl hallerindeki okuyuş tercihleri mukayese edilmiş, bu farklılıkların dayandığı rivayet zincirleri ve dilbilimsel gerekçeler ortaya konulmuştur. Yapılan analizler neticesinde, elif-i lâhikanın birer imla hatası veya rastlantısal bir ilave olmadığı kesin olarak anlaşılmıştır. Bu harflerin, özellikle vakf anında lafzî bir ahenk ve ritim oluşturarak Kur’ân tilavetinin estetik boyutunu zenginleştirdiği; metnin lafzî ve yazınsal i’câzına hizmet ettiği ve Resmü’l-Mushaf’ın korunmuş karakterinin somut bir yansıması olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Dolayısıyla bu elifler, Kur’ân’ın sadece manasının değil, aynı zamanda lafzının, ses yapısının ve hattının da ilahi bir tasarıma sahip olduğunun güçlü birer kanıtı olarak öne çıkmaktadır.

Keywords

• Kıraat
• Resmü'l-Mushaf
• Tecvid
• Elif-i Lâhika
• İ'câz

An Analysis of the Final Alif-Lāhiqah in Qur’anic Recitation in Light of the Muṣḥaf and the Science of Qirā’āt

Abstract

The Holy Qur'an is an inseparable whole in its script and its recitation. It is a miraculous book that, since its revelation, has been divinely protected, preserved in written lines and safeguarded in hearts through memorization. This final divine message, revealed in the Arabic language, generally conforms to the grammatical and orthographic rules of this language, yet it also contains certain unique and exceptional characteristics in its writing and recitation. One of the most notable of these features is the additional alif letters appended to the end of some words, which are termed alif al-lāḥiqa (the appended alif) in the literature of exegesis (tafsir), recitations (qira'at), and linguistics. These alifs, present in seven specific words scattered across different surahs of the Holy Qur'an, are fixed in the text according to the Rasm al-Mushaf (the Uthmanic script)—which was transcribed during the era of Caliph Uthman and accepted by the consensus (ijmā') of the community. However, they are dropped during recitation, particularly in the state of waṣl (continuation), depending on the narrations and recitation methods of the famous Imams of Qira'at. The fact that they were intentionally written into the text of the Mushaf, despite not being part of the words' root structure, and that they are a source of variation among the modes of recitation, has necessitated an academic investigation of this topic. The primary aim of this article is to identify the specific locations of the appended alifs in the Qur'an, to comparatively present their written form in the Rasm al-Muṣḥaf and their pronunciations in different recitations, and to conduct an in-depth analysis of whether these pronunciation differences affect the meaning of the word or the sentence. The study also thoroughly examines the linguistic, aesthetic, and tawqīfī (divinely instructed or revelation-based) wisdoms behind the inclusion of these extra letters in the Mushaf. Although the subject has been extensively discussed in the Islamic scholarly tradition, the fact that the sources are in Arabic and the information is scattered across different sections of relevant works makes it difficult for contemporary readers and researchers to grasp the topic within a holistic framework. This study aims to fill this gap in the literature by gathering this scattered information, establishing the connections between them, and presenting them in a systematic manner. The research methodology is based on document analysis, a qualitative research method. Within this framework, classical and modern works written in the fields of the science of Rasm al-Mushaf, the science of Tafsir, and Arabic grammar, which constitute the primary sources on the subject, have been meticulously examined.

Keywords

• Recitation
• Resmü'l-Mushaf
• Tajweed
• Alif-i Lâhika
• Miracle

References

1. Altıkulaç, Tayyar. Günümüze Ulaşan Mesâhif-i Kadîme: İlk Mushaflar Üzerine Bir İnceleme. İstanbul: IRCICA, 2015.
2. Bakıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib el-. İ’câzu’l-Kur’ân li’l-Bakillânî. thk. Seyyid Ahmed Sakr. Mısır: Dâru’l- Meârif, 1997.
3. Beyâtî, Zâhir Şevket. Edevâtü’l-i’râb. Lübnan: Mecdü’l-müesseseti’l-câmi’iyye li’d-dirâsât ve’n-neşr ve’t-tevzî’, 2005.
4. Birışık, Abdulhamit. Oryantalist misyonerler ve Kur’ân: batı etkisinde Hint Kur’ân araştırmaları. İstanbul: İnsan Yayınları, 2004.
5. Buhârî, Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail b. İbrâhîm. Sahîh-i Buhârî. thk. Muhammed Zehîr en-Nâsr. Beyrut: Dâru Tavki’n-Necât, 2001.
6. Câhız, Amr b. Bahr b. Mahbûb el-Kinânî Ebû Osmân. er-Resâilü’l-edebiyye. Beyrut: Dâru’l-Hilâl, 2003.
7. Cerîr, Ebû Hazra Cerîr b. Atıyye. Şerhu Dîvâni Cerîr. nşr. Muhammed İsmail Abdullah es-Sâvî. Mısır: Matbaatü’s-Sâvî, ts.
8. Cerrahoğlu, İsmail. “Oryantalizm ve Batıda Kur’an ve Kur’an İlimleri Üzerine Araştırmalar”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 31 (Ağustos 1989), 95-136.

9. Cevheri, İsmail b. Hammad. es-Sıhâh tâcü’l-lüğa ve sıhâhü’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdulğafur ’Atar. Beyrut: Dârü’l-’İlm li’l-Melâyîn, 1987.
10. Çetin, Abdurrahman. Kur’ân Okuma Esasları. İstanbul: Emin Yayınları, 39. Basım, 2016.
11. Çetin, Abdurrahman - Topuzoğlu, Tevfik Rüştü. “Fâsıla”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 209-210. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
12. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Said. el-Mukni’ fî resmi mesâhifi’l-emsâr. thk. Muhammed Sadık Kamhâvî. Kahire: Mektebetu’l-Kulliyâtu’l-Ezheriyye, ts.
13. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Said. et-Teysîr fi’l-kırâ’âti’s-seb’i. thk. Otto Trezel. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1984.
14. Devserî, İbrahim b. Saîd. Muhtasaru’l-’ibârât li-Mu’cemi mustalahâti’l-kırâât. Riyâd: Dâru’l-Hadâra, 2008.
15. Dimyâtî, Ahmed b. Muhammed Abdulganî. İthâfu fudalâ’i’l-beşer fi’l-kırâ’âti’l-erba’ati ’aşer. thk. Enes Mihre. Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 3. Basım., 2006.
16. Durmuş, İsmail. “İstidrâk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 329-330. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
17. Durmuş, İsmail vd. “Kafiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 149-153. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
18. Durmuş, İsmail. “Seci”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/273-275. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
19. Ebû Ali el-Fârisî, Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Hucce li’l-kurrâi’s-seb’a. thk. Bedreddin Kahveci - Beşîr Cüveycâtî. Beyrut: Dâru’l-Me’mûn li’t-Turâs, 1993.
20. Ebû Bekr el-Enbârî, Muhammed b. el-Kâsım b. Muhammed b. Beşşâr. İdâhu’l-vakf ve’l-ibtidâ’. thk. Muhyiddin Abdurrahman Ramazan. Dimaşk: Matbû’âtu Mucmei’l-Luğati’l-Arabiyye, 1971.
21. Ebû Şâme, Abdurrahman b. İsmaîl b. İbrâhîm el-Makdisî. İbrâzü’l-me’ânî min hirzi’l-emânî. thk. Muhammed Seyyid Osman. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-’İlmiyye, 1434.
22. Fahrüddîn er-Râzî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-ğayb. Beyrut: Daru İhyâi’t-Türâsi’l- Arabî, 1999.
23. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Meâni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yûsuf en-Necâtî vd. Mısır-Kahire: Dâru’l-Mısriyye li’t-Te’lîf ve’t-Tercüme, ts.
24. Halil b. Ahmed. Kitâbu’l-’ayn. thk. Mehdi el-Mahzûmî - İbrahim es-Sâmirâî. Beyrut: Dâru ve Mektebetu’l-Hilâl, ts.
25. Hamed, Ğânim Kaddûrî. ed-Dirâsâtu’s-savtiyye inde ulemâi’t-tecvîd. Amman: Dâru Ummâr, 2. Baskı., 2007.
26. Handûd, İbrahim b. Salih. ed-Darûratü’ş-şi’riyye ve mefhûmuhâ Lede’n-nahviyyîn dirâseten alâ elfiyyeti İbn-i Mâlik. Medine: el-Câmiatü’l-İslâmiyye bi’l-Medîneti’l-Münevvere, 2001.
27. Hemedânî, Müntecebüddîn. el-Kitâbü’l-ferîd fi i’râbi’l-Kur’âni’l-Mecîd. thk. Muhammed Nizâmüddin el-Füteyyih. Medine: Dâru’z-Zamân, 2006.
28. İbn Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Habîb el-Kurtubî el-Endelüsî. el-İkdü’l-ferîd. thk. Müfid Muhammed Kumayha. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1983.
29. İbn Âşûr, Muhammed Tâhîr. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyyetu li’n-Neşri, 1984.
30. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib b. Abdirramân b. Gâlib el-Muhâribî el-Gırnâtî el-Endelüsî. el- Muharrerü’l-vecîz fi tefsîri Kitâbi’l-Azîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2001.
31. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Ali. Fethu’l-bârî bi şerhi’l-Buhârî. thk. Muhibiddin el-Hatîb. Mısır: el-Mektebetü’s- Selefiyye, 1970.
32. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Ahmed. İ’râbu’l-kırâ’âti’s-seb’i ve ileluhâ. thk. Abdurrahman el-Useymin. Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, ts.
33. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Ahmed - Abdulâl Sâlim Mükrim. el-Huccetu fi’l-kırâ’âti’s-seb’. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1980.
34. İbn Manzûr, Muhammed b. Mukrîm b. Ali. Lisânü’l-’Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1994.
35. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. el-Abbâs et-Temîmî. Kitâbü’s-seb‘a fi’l-kırâ’ât. thk. Şevkî Dayf. Mısır: Dâru’l-Me’ârif, 1972.
36. İbn Zencele, Abdurrahman b. Muhammed Ebû Zer’â. Huccetu’l-kırâât. thk. Sa’îd el-Afğânî. Beyrut: Dâru’r-Risâle, 1997.
37. İbnü’l-Bennâ el-Merâkişî, Ahmed b. Muhammed b. Osmân. Ünvânu’d-delîl min mersûmi hatti’t-tenzîl. thk. Hind Şelebî. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1990.
38. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l- aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ’. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, ts.
39. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Şerhu tayyibeti’n- neşr fi’l-kırâât. thk. Enes Mihre. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2000.
40. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Tahbîru’t-teysîr fi’l- kırââti’l ‘aşr. thk. Ahmed Muhammed Müflih el-Kudât. Ürdün: Dârü’l-Furkân, 2000.
41. İbnü’l-Vecîh el-Vâsıtî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdülmümin. el-Kenz fî’l-kırâ’âti’l-aşr. thk. Halid Meşhedânî. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfe ed-Diniyye, 2004.
42. İmruülkays, Ebû Vehb Hunduc b. Hucr b. el-Hâris Âkilü’l-Mürâr. Dîvânu İmrii’l-Kays. thk. Abdurrahman el-Mustâvî. Beyrut: Dârü’l-Ma’rife, 2004.
43. İşbîlî, İbnü’t-Tehhân Ebü’l-Asbâğ Abdulazîz b. Ali b. Muhammed. Mürşidü’l-kârî’ ilâ tahkîki me’âlimi’l-mekâri. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Kahire: Mektebetü’t-Tâbiîn, 2007.
44. Jeffery, Arthur. The Foreign Vocabulary of the Quran. Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2009. https://doi.org/10.31826/9781463213664
45. Kâdî, Abdulfettah. el-Büdûrü’z-zâhira fi’l-kırâ’âti’l-’aşri’l-mütevâtire min tarîki’ş-Şâtibiye ve’d-Durre. Beyrut: Dâru’l- Kitâbi’l-Arabî, 1981.
46. Karaçam, İsmail. Kur’ân’ı Kerim’in Faziletleri ve Okunma Kaideleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1984.
47. Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı kerîm’in nüzûlü ve kiraati. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 4. baskı., 2012.
48. Kârî, Abdulazîz b. Abdulfettâh. Kavâidu’t-tecvîd alâ rivâyet-i Hafs an Âsım b. Ebi’n-Necûd. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle, ts.
49. Kınnûcî, Ebû Tayyib Muhammed Sıddık Hân. Fethu’l-beyân fî mekâsidi’l-Kur’ân. Beyrut: Mektebetu’l-Asriyye, 1992.
50. Koyuncu, Recep. Kıraat İlmi Takrîb Usûlü. İstanbul: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2021.
51. Kurtubî, Ebu Abdullah Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmiu li ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîn Atfeyş. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
52. Muhammed Şemlûl. İ’câzu resmi’l-Kur’ân ve i’câzu’t-tilâveh. thk. Ali Cuma Muhammed. Mısır-Kahire: Dâru’s- Selâm, 2006.
53. Muhaysin, Muhammed b. Muhammed b. Muhammed Sâlim. el-Kırâ’âtu ve eseruhâ fi’l-’ulûmi’l-’Arabiyye. Kahire: Mektebetu’l-Kulliyâtu’l-Ezheriyye, 1984.
54. Mustafa Derviş, Muhyiddin b. Ahmed. İ’râbu’l-Kur’ân ve beyânuhû. Dimaşk: Dâru İbn-i Kesîr, 1994.
55. Rızâ, Ahmed. Mu’cemü mutuni’l-luğa (Mevsû’atun luğaviyyetun hadîsetun). Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Heyât, 1958.
56. Sehâvî, Ebü’l-Hasan Alemüddin Ali b. Muhammed b. Abdüsselâm. Fethü’l-vasîd fî şerhi’l-Kasîd. thk. Ahmed Adnân ez-Ze’bî. Kuveyt: Mektebetü Dârü’l-Beyân, 2002.
57. Suyûtî, Abdurrahman b. Ebi Bekr Celâluddîn. el-İtkân fî ’ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. Kahire: el-Hey’etu’l-Mısriyyetu’l-’Âmmetu li’l-Kitâb, 1974.
58. Şelebî, Abdulfettâh İsmâil. Resmü’l-Mushafi’l-Osmânî ve evhâmu’l-Musteşrikîn fî kıraâti’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Mektebetü Vehbe, ts.
59. Şelebî, Abdulfettâh İsmâil. Resmü’l-Mushafi’l-Usmânî ve evhâmu’l-müsteşrikîne fî kırââti’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Mektebetu Vehbe, 1983.
60. Taberânî, Ebü’l-Kāsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdulmecîd es-Selefî. Kahire: Mektebetü İbn-i Teymiye, 1994.
61. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Câmi’u’l-beyân ’an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Mahmud Muhammed Şâkir. Mekke: Dâru’t-Terbiyyeti ve’t-Turâs, ts.
62. Temel, Nihat. Kıraat ve Tecvid Istılahları. İstanbul: MÜ İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1997.
63. Tuncel, Emrullah. “Kur’an Tilavetinde ve Kıraat İlminde İşbâ‘”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2023), 848-872.
64. Zebîdî, Muhammed Murtezâ el-Hüseyni. Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-kâmûs. thk. Cemâ’etu’n-Mine’l-Muhtassîn. Kuveyt: Vezaretü’l-İrşad ve’l-Enbâi fi’l-Kuveyt, 2001.
65. Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl el-Bağdâdî. Meâni’l-Kur’ân ve irâbuhû. thk. Abdulcelil Abduhu Şelebî. Beyrut: Âlimu’l-Kutub, 1988.
66. Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Ömer b. Ahmed. Esâsü’l-belâga. thk. Muhammed Basıl ’Eyven es-Sûdi. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1998.
67. Zemahşeri, Ebu’l-Kâsım Muhammed b. Ömer b. Ahmed. Tefsîrü’l-keşşâf. thk. Muhammed Mursî Âmir. Kahire: Daru’I-Mushaf, 1977.
68. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-ʿirfân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. Kahire: Matbaatu İsâ el-Bâbî el-Helebî, ts.