Kitle Fonlamasında Şer‘î Uyumlu Nitelemesi Üzerine Fıkhî Bir Tahlil: Malezya Örneği

Abstract

Kitle fonlaması, girişimcilerin, kitle fonlamasına aracılık eden bir platform aracılığıyla yatırımcılardan fon talep etmelerine olanak sağlayan yenilikçi bir finansman modelidir. Finansal hizmetlerin sunulmasında teknolojinin kullanılması şeklinde tanımlanan fintek kuruluşları arasında yer alan kitle fonlaması finansman sistemi işlemlerin sadeliği, teknolojik altyapı ile hızlı iletişimin sağlanması, çok sayıda yatırımcının yapacağı küçük yatırımlarla büyük fonların toplanabilmesine olanak sağlaması gibi imkânlarla temayüz etmektedir. Özellikle 2008 küresel ekonomik krizinden sonra bankaların kredi şartlarını sıkılaştırmasının da bir neticesi olarak finansman arayışındaki insanların kendisine başvurduğu alternatif bir finans kuruluşu olmuştur. Bağış, ödül, borçlanma ve paya dayalı olmak üzere dört farklı tarzda icra edilebilen kitle fonlamasının konvansiyonel ve şer‘î uyumlu uygulama biçimleri mevcuttur. Konvansiyonel platformlar kitle fonlaması sürecini şer‘î bir referansla yürütmemektedir. Şer‘î uyumlu platformlar ise kendilerini konvansiyonel platformlardan ayırmak üzere bu isimlendirmeyi kullanmakta ve kitle fonlaması faaliyetlerini şer‘î uyum içerisinde yürüttüklerini ifade etmektedir. Hâlihazırda ülkemizde şer‘î uyumlu platform bulunmamakla birlikte birçok Müslüman ülkede aktif bir şekilde faaliyet yürüten şer‘î uyumlu platformlar bulunmaktadır. Bu platformlar incelendiğinde kitle fonlamasının “şer‘î uyumlu” yürütülmesinde esas alınan birtakım şer‘î uyum standartlarının var olduğu saptanmıştır. Bu bağlamda şer‘î uyumlu tamlamasının karşılık geldiği mana ve şer‘î standartlarının hangi fıkhî temeller üzerine bina edildiğinin tespiti önem arz etmektedir. Çalışmada Malezya merkezli paya ve borçlanmaya dayalı şer‘î uyumlu kitle fonlaması platformlarının faydalanması için oluşturulmuş şer‘î tarama formu örnek seçilerek içerisinde kıstas kabul edilen oranlar ve bu oranların gerekçeleri fıkhî açıdan derinlemesine tahlil edilmiştir. Şer‘î tarama formunda ifade edilen şer‘î uyum standartlarının, hisse senetlerinin şer‘î olarak izlenmesinde esas kabul edilen İslâmî endekslerdeki şer‘î standartlar ile benzer fıkhî öncüller üzerine bina edildiği tespit edilmiştir. Ana faaliyet alanı meşrû olmakla birlikte birtakım yan faaliyetlerinde gayri meşrû faaliyeti bulunan şirketlerin karma şirket(mixed company) olarak adlandırıldığı ve söz konusu standartların karma şirketlerin şer‘î uyumlu nitelenip nitelenmemesinde belirleyici olduğu anlaşılmıştır. Şirketlerin iş ve faaliyetlerindeki gayri meşrû gelirler ve faizli işlemlere zaruret kapsamında değerlendirdikleri eşik değerler koyulduğu ve bu eşik değerlerin altında kalan şirketlerin şer‘î uyumlu kabul edildiği anlaşılmıştır. Bu uygulamanın ortaya çıkmasında şirketlerin günümüz piyasa koşulları ve değişen dünya düzeni sebebi ile birtakım gayri meşrû faaliyetlere zaruret derecesinde başvurmak durumunda kaldığı tezinin bulunduğu fark edilmiştir. Çalışma kapsamında yapılan fıkhî tahlilde gayri meşrû faaliyetlere ruhsat tanınacak hakikî bir zaruret halinin olmadığı ve belirlenen eşik değerlerin sağlam fıkhî delillere dayanmadığı kanaati hâsıl olmuştur. Ayrıca standartlarda belirlenen eşik değerlerin altında kalan gayri meşrû gelir ve faizli işlemlere sahip karma şirketlerin şer‘î uyumlu olarak kabul edilmesinin doğru olmayacağı belirtilmiştir. Oranı az da olsa faizli işlem ve haram ticaretin olmadığı bir kitle fonlaması sistemi oluşturulması için çaba gösterilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Keywords

• İslam Hukuku
• İslâmî Fintek
• Şer‘î Uyumlu Kitle Fonlaması
• Şer‘î Standartlar
• İslâmî İndeks

A Fiqh Based Analysis of the Shariah-Compliant Qualification in Crowdfunding: The Case of Malaysia

Abstract

The provision of financial services through technology is defined as fintech. In this respect, there are many fintech institutions. One of these fintech institutions is crowdfunding. This model has become especially widespread worldwide since the 2008 global economic crisis. The basic idea behind crowdfunding is that entrepreneurs who cannot access large credit facilities and their innovative ideas can be funded by investments made by a small but large group of investors. Crowdfunding is an innovative financial model that enables entrepreneurs to request funds from investors through a platform that facilitates crowdfunding. Crowdfunding is primarily implemented in four different styles worldwide: donation-based, reward-based, debt-based, and equity-based. In donation-based crowdfunding, investors fund entrepreneurs' projects without expecting financial returns. In the reward-based model, entrepreneurs promise investors various rewards in exchange for their investments. In the debt-based model, investors fund entrepreneurs with the aim of earning interest income and in the equity-based model, investors get stock from the startup company in exchange for funding the entrepreneurs' projects. In addition to its conventional application, similar to the banking sector, there is an alternative model that claims to operate in accordance with Islamic finance and describes itself as shariah-compliant. It has been determined that there are some standards that are based on the “shariah-compliant” application of crowdfunding. Accordingly, it is important to determine what is meant by the term “shariah-compliant” and on which fiqh principles shariah standards are based. In our research, a sample shariah screening form designed for use by shariah-compliant crowdfunding platforms based in Malaysia was selected, and the ratios accepted as criteria therein were compared with shariah standards in other Islamic indices. It has been found that these criteria, referred to as shariah screening standards, were constructed with a similar perspective to the shariah standards in Islamic indices, which are considered fundamental in the shariah screening of stocks. It has been realized that companies set threshold values for non-shariah compliant income and interest-bearing transactions in their business and activities based on necessity(zarurah), and companies below these threshold values are considered shariah-compliant. The fiqh analysis conducted in the context of this study determined that there is no real necessity that would justify permitting non-shariah compliant activities and that the determined threshold values are not based on strong fiqh evidence. Besides, it has been also emphasized that it would not be correct to consider these companies, named mixed companies, as shariah-compliant and that efforts should be made to develop a system free from interest and haram trade in this area.

Keywords

• Islamic Law
• Islamic Fintech
• Shariah Compliant Crowdfunding
• Shariah Standards
• Islamic Indice

References

1. AAOIFI, Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions. “el-Meâyirü’ş-şer’iyye: en-nassü’l- kâmil li’l-meâyiri’ş-şer’iyye”. Bahreyn: Daru’l-meymân li’n-neşri ve’t-tevzi’, 2017.
2. AAOIFI, Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions. “Islamic Crowdfunding Governance Standard 14”. Bahreyn: Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions, Kabul 6-7 Eylül 2022.
3. Adeyemi, Idris Babatunde - Tekdoğan, Ömer Faruk. “Understanding the Screening Criteria for Shariah-Compliant Stocks”. Adam Academy Journal of Social Sciences 14/2 (Aralık 2024), 371-395. https://doi.org/10.31679/adamakademi.1415744
4. Akartepe, Batuhan Buğra. “Hisse Senedi Şer‘i İzleme Faaliyetlerinde Kullanılan Eşik Değerlere Dair Eleştirel Bir İnceleme”. Uluslararası İslam Ekonomisi ve Finansı Araştırmaları Dergisi 8/2 (Temmuz 2022), 123-151. https://doi.org/10.54427/ijisef.1129328
5. Akartepe, Batuhan Buğra. Hisse Senedi Şer’i İzleme Kriterlerinin Analizi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
6. Akay, İhsan. “Kavâid-i Fıkhiyyenin Müstakil Delil Olma Problemi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 31 (Nisan 2018), 89-120.
7. Akgündüz, Ahmed (ed.). Karşılaştırmalı Mecelle-i Ahkam-ı Adliye (Mecelle Ta’dilleri ve Gerekçeleriyle Birlikte). İstanbul: Osav, 2. Basım, 2017.
8. Alam, Nafis vd. Fintech ve İslami Finans Dijitalleşme, Kalkınma ve Yenilikçi Yıkım. çev. Melih Turan. İstanbul: alBaraka Yayınları, 2021.

9. Ali Haydar Efendi, Hocaeminefendizâde. Dürerü’l-Hükkâm şerhü Mecelleti’l- Ahkâm. 4 Cilt. İstanbul: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2020.
10. Ali, Wajeeha vd. “Adoption of ‘Shariah’ Compliant Financing Based Crowdfunding Platform by SMEs: A Case Study on Beehive”. TEST Engineering& Management 82 (Şubat 2020), 533-545.
11. Alonso, Inmaculada Macias. “Crowdfunding in Islamic Finance and Microfinance - A Case Study of Egypt”. Access to Finance and Human Development — Essays on Zakah, Awqaf and Microinance. ed. Hatem A. El-Karanshawy vd. 85-94. Bloomsbury Qatar Foundation Journals, 2015.
12. Ayedh, Abdullah Mohammed Ahmed vd. “Shariah Screening Methodology: Does It ‘Really’ Shariah Compliance?” Journal of Islamic Economics and Business 12/2 (2019), 144-172. https://doi.org/10.21043/iqtishadia.v12i2.5573
13. Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed. el-Binâye şerhu’l-Hidâye. 13 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
14. Baktır, Mustafa. “İslam Hukukunda Zaruret Hali ve Faiz İlişkisi”. ed. Mehmet Bayyiğit. 741-759. Konya: Kombat Yayınları, 1997.
15. Bardakoğlu, Ali. “Gabn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/268-273. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
16. Baştuğ, Serdar. “Katılım Esaslı Paya Dayalı Kitle Fonlama Model Önerisi”. İslam Ekonomisi ve Finansı Dergisi 10/1 (Haziran 2024), 141-174. https://doi.org/10.54863/jief.1373668
17. Bayram, Kamola - Karaçam, Zeynep Sümeyye. “Kitlesel Fonlamanın Tarihsel Gelişimi ve İslami Finansta Başarılı Kitlesel Fonlama Platformları: ETHIS Örneği”. Karatay İslam İktisadı ve Finans Dergisi 1/1 (Şubat 2022), 57-76.
18. Calder, Ryan. “Shariah-Compliant or Shariah-Based? The Changing Ethical Discourse of Islamic Finance”. Arab Law Quarterly 34 (2020), 1-24. https://doi.org/10.30497/ifr.2024.246174.1887
19. Canbaz, Muhammet Fatih - Çonkar, M.Kemalettin. “Girişimcilere Faizle Borçlanmaya Alternatif İslami Bir Yöntem: Kitle Fonlaması”. Finansal Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi 10/18 (Ocak 2018), 37-55. https://doi.org/10.14784/marufacd.460651
20. Cavga, Mehmed Zahid. İslam İktisadında Karz-ı Hasen Müessesesinin Gelişimi, İşlevleri ve Bir Model Önerisi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
21. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî. Şerhu Muhtasari’t-Tahâvî fi’l-fıkhi’l-Hanefî. thk. İsmetullah İnayetullah Muhammed, Said Bektaş. 8 Cilt. Beyrut, Medine: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, Dârü’s-Sirâc, 2010.
22. Çalış, Halit. “Zarûret”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/141-144. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
23. Çalışkan, M.Beşir. “Kitle Fonlaması ve İslami Finans İçin Sunduğu İmkanlar”. ed. Salih Ülev - M.Beşir Çalışkan. 221- 237. Ankara: Orion Akademi, 2022.
24. Çonkar, Mehmet Kemalettin - Canbaz, Muhammet Fatih. “Kitle Fonlaması Finansman Yöntemi: Türkiye’de Sistemin Geliştirilmesine Yönelik Öneriler”. Optimum Ekonomi ve Yönetim Bilimleri Dergisi 5/2 (Temmuz 2018), 119-132. https://doi.org/10.17541/optimum.359492
25. Demir, Abdullah. “Fıkıh Usulü Kaideleri”. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 12/1-2 (Haziran 2008), 17-30.
26. Doğan, Burhan - Bozkurt, Öznur. “Girişimciler İçin Yeni Bir Fon Kaynağı Olarak Kitlesel Fonlama ve Kitlesel Fonlama Platformlarının Kategori Bazlı İncelenmesine Yönelik Bir Araştırma”. Ekonomi İşletme ve Maliye Araştırmaları Dergisi 6/1 (Nisan 2024), 22-41. https://doi.org/10.38009/ekimad.1399770
27. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşʿas es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Adil Muhammed - Ammar Abbas. Kahire: Dâru’t-Teʾṡîl, 1436.
28. EM, Ethis Malaysia. “Ethis Malaysia Signs Memorandum of Understanding with Adl Advisory, Supported by MDEC”. Erişim 30 Ocak 2026. https://ethis.co/blog/ethis-malaysia-signs-mou-adl-advisory/
29. EM, Ethis Malaysia. “Shariah Page”. Erişim 26 Aralık 2023. https://myethis.com/shariah-page
30. Gazzali, Ebû Hâmid Muhammed. el-Mustasfa. 2 Cilt. Beyrut-Lübnan: Müʾessesetü’r-Risâle, 1997.
31. Güçlü, Fatih - Yazici, Baki Tuna. “Katılım Kitle Fonlaması: AAOIFI İslami Kitle Fonlaması Standardı Bağlamında Bir Değerlendirme ve Öneri”. International Journal of Applied Economic and Finance Studies 8/2 (Ekim 2023), 41-50.
32. Güney, Necmeddin. “Osmanlı’da Para Vakfı Uygulamasına Güçlü Bir İtiraz: İmam Birgivî’nin Para Vakfı Aleyhindeki Görüşleri”. Mütefekkir 6/11 (Haziran 2019), 13-32. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.584338
33. IFN, Islamic Finance News. “IFN Fintech Landscape”. Erişim 30 Temmuz 2025. https://www.islamicfinancenews.com/fintech
34. IFSB, Islamic Financial Services Board. Islamic Financial Services Industry Stability Report 2017. Kuala Lumpur: Islamic Financial Services Board, 2017. https://www.ifsb.org/wp-content/uploads/2023/10/Islamic-Financial- Services-Industry-Stability-Report-2017_En.pdf
35. İbn Abdüsselâm, Ebû Muhammed İzzüddîn Abdülazîz. Kavâʿidu’l-ʾahkâm fî mesâlihi’l-ʾenâm. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-ʾEzheriyye, 1991.
36. İbn Nüceym, Zeynuddîn b. İbrahîm b. Muḥammed el-Mısrî. el-Eşbâh ve’n-nezâîr. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l- ʿİlmiyye, 1999.
37. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. 7 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1986.
38. KFT, Kitle Fonlaması Tebliği (III – 35/A.2). Resmî Gazete 31641 (27 Ekim 2021).
39. Kumaş, Ali. İslâm Borçlar Hukukunda Gabin. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
40. MUI, Majelis Ulama Indonesia. “Islamic Securities Crowdfunding”. Endonezya: Majelis Ulama Indonesia, “Kabul 24 Ağustos 2021” 140/DSN-MUI/VIII/2021.
41. MUI, Majelis Ulama Indonesia. “Saham”. Endonezya: Majelis Ulama Indonesia, 135–135 Mayıs 2020.
42. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’s-sahîh. 7 Cilt. Kâhire: Dâru’t-Teʾṡîl, 2014. Parlıyan, Naime. Kitle Fonlaması ve İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
43. Purwatiningsih, Aris vd. “Bibliometric Analysis of Islamic Crowdfunding: A Literature Review of Its Journey”. F1000 Research 13/531 (Eylül 2024), 1-32. https://doi.org/10.12688/f1000research.146797.2
44. Ramli, Habibah Solehah vd. “Islamic Crowdfunding Practices in Malaysia: a Case Study on Nusa Kapital”. Asian Journal of Accounting Research 8/2 (Ocak 2022), 145-156. https://doi.org/10.1108/AJAR-11-2021-0248
45. Resolutions of the Securities Commission Shariah Advisory Council. Kuala Lumpur, 2. Basım, 2007.
46. SAC, Securities Commission Malaysia Shariah Advisory Council. “Extension of the Applicability of the Debt Ratio in the Resolution on Shariah Screening Methodology for Unlisted Micro, Small and Medium Enterprises (Msmes)”. Malezya: Securities Commission Malaysia Shariah Advisory Council, Kabul 11 Mayıs 2023.
47. Sahillioğlu, Halil. “Avârız”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 4/108-109. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
48. SCM, Securities Commission Malaysia. “Publications and Research”. Erişim 17 Ağustos 2025. https://www.sc.com.my/resources/publications-and-research
49. SCM, Securities Commission Malaysia. “Shariah Screening Assessment Toolkit for Unlisted Micro, Small and Medium Enterprises (Toolkit)”. Malezya, Kabul Ağustos 2021.
50. Serahsî, Muḥammed b. Aḥmed b. Ebû Sehl. Usûlü’s-Serahsî. 2 Cilt. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1993.
51. SPK, Sermaye Piyasası Kanunu (Kanun No. 6362). Resmi Gazete 28513 (30 Aralık 2012). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=6362&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
52. SPK, Sermaye Piyasası Kurulu. “Listeye Alınan Platformlar”. Erişim 26 Haziran 2025. https://spk.gov.tr/sirketler/kitle-fonlama-platformlari/listeye-alinan-platformlar
53. SRB, Shariyah Review Bureau. “20 Years of Global Sharia Assurance”. Erişim 12 Eylül 2025. https://shariyah.net/ Sudarwanto, Al Sentot vd. “Islamic Crowdfunding and Shariah Compliance Regulation: Problems and Oversight”. Journal of Financial Crime 31/4 (Haziran 2024), 1022-1036. https://doi.org/10.1108/JFC-01-2023-0003
54. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. el-Eşbâh ve’n-nezâir. Beyrut-Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1990.
55. Syafieq Ahmad, Muhammad Hamdan vd. “The Shariah Advisory Council of Securities Commission Malaysia Resolution on Mixed Companies: A Juristic Appraisal”. Journal of Islamic, Social, Economics and Development 7/47 (Eylül 2022), 513-523. https://doi.org/10.55573/JISED.074745
56. TKBB, Türkiye Katılım Bankaları Birliği. Pay Senedi İhracı ve Alım-Satımı Standardı. Türkiye: Türkiye Katılım Bankaları Birliği, Kabul 18 Temmuz 2024.
57. Yelek, Kamil. “Bir Finansman Yöntemi Olarak Kullanılan Bey‘ bi’l-Vefânın İslam Hukuku Açısından Değerlendirilmesi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 27 (Nisan 2016), 257-286.
58. Yılmaz, Fetullah. Fıkhî Açıdan Fiyatı Etkileyen Faktörler. Ankara: İlâhiyât,2016.
59. Zuhaylî, Vehbe. Nazariyyetü’z- zarureti’ş-şer‘iyye. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 4. Basım, 1405.