Şihâbüddin el-Kirmânî’nin Me‘ârikü’l-Fuhûl Adlı Eseri ve Münâzara Geleneğindeki Yeri

Abstract

Bu çalışma, İslam düşünce geleneğinde bilimsel tartışma metodolojisini ve mantık yürütme disiplinini konu alan Âdâbu’l-bahs ve’l-münâzara ilmine dair teknik bir risalenin tahkik, tahlil ve tercümesini merkeze almaktadır. Çalışmanın temel amacını, literatürde seçkin bir konuma sahip olan ancak hakkındaki biyografik veriler mahdut kalan Muhammed b. Seyyid Hüsâm b. Şihâbüddîn Celâlü’l-mülk el-Kirmânî’ye (ö.?) ait Me‘ârikü’l-fuhûl adlı eser teşkil etmektedir. Münazara geleneğinin şerh ve haşiye yoğunluklu literatürü içerisinde müstakil bir telif olarak öne çıkan bu eser, klasik diyalektik yöntemini sistematik bir formda sunması bakımından büyük önem arz etmektedir. Eserin yapısı, disiplinin teorik ve pratik veçhelerini kuşatacak şekilde bir mukaddime ve üç ana bölüm üzerine inşa edilmiştir. Mukaddime bölümünde münazara sanatının epistemolojik ve metodolojik ilkelerine yer verilmekte, ilmin temel taşlarını oluşturan men‘, münakâza, mu‘âraza, delil ve gasb gibi kavramlar teknik tanımlarla izah edilmektedir. Kirmânî, bu kavramsal çerçeveyi salt soyut tanımlarla bırakmamış çeşitli örneklemler üzerinden gerçekleştirdiği analizlerle hem disiplinin mantıksal tutarlılığını sağlamlaştırmış hem de okuyucunun zihninde somut bir yöntem bilinci oluşturmayı hedeflemiştir. Bu safhada ayrıca münazara sürecinin başlangıç aşamaları, muallilin kuramsal zemini inşa eden ilk hamleleri ve bu hamlelere karşılık sâilin yöneltebileceği muhtemel stratejiler metodolojik bir disiplinle ele alınmaktadır. Ana bölümlerde ise yazar, telâzüm, tenâfî ve deverân ilişkileri üzerinden münazara metodunun uygulamalı bir örneğini sunmaktadır. Teorik zemini dil bilimsel bahislerle ve mantıksal çıkarımlarla tahkim edilen bu hacimli risale, çalışmamız kapsamında hem biçimsel hem de muhteva yönünden titizlikle incelenmiştir. Netice itibarıyla eser, mevcut nüshalar ışığında gerçekleştirilen tenkitli neşri ve aslına sadık kalınarak yapılan tercümesiyle birlikte ilim dünyasının istifadesine sunularak literatüre özgün bir katkı sağlanması amaçlanmıştır.

Keywords

• Mantık
• Âdâbu’l-bahs ve’l-münâzara
• Me‘ârikü’l-fuhûl
• Kirmânî
• Men‘
• Nakz
• Mu‘âraza.

Shihāb al-Dīn al-Kirmānī’s Work Ma‘ārik al-Fuhūl and Its Place in the Tradition of Munāẓara

Abstract

This study focuses on the critical edition (tahqiq), analysis, and translation of a technical treatise on Adab al-Bahth wa al-Munadhara, a discipline governing the methodology of scientific debate and logical reasoning in the Islamic intellectual tradition. The primary subject of this research is the work titled Ma‘arik al-Fuhul by Muhammad b. Sayyid Husam b. Shihabuddin Jalal al-Mulk al-Kirmani, a figure of distinguished standing in the literature despite limited biographical data. Standing out as an original composition within the predominantly commentary and gloss oriented tradition of Adab, this work holds significant importance for presenting the classical dialectical method in a systematic form. The architecture of the work is structured around an introduction and three main chapters, encompassing both the theoretical and practical aspects of the discipline. The introduction addresses the epistemological and methodological axioms of the art of disputation, providing technical definitions of core concepts such as man‘ (objection), naqd (refutation), mu‘arada (counter-argument), and gasb (usurpation of authority). Kirmani does not leave this conceptual framework on a purely abstract level; through analyses performed over various examples, he aims to both solidify the logical consistency of the discipline and establish a concrete methodological consciousness in the mind of the reader. Furthermore, the initial dynamics of the disputation process, the foundational moves of the proponent (muallil), and the potential strategies of objection by the opponent (sa'il) are examined within a methodological framework. In the main chapters, the author presents a practical application of the disputation method through the relations of talazum (implication), tanafi (incompatibility), and dawaran (concomitance/causality). This voluminous treatise, whose theoretical basis is fortified with linguistic discussions and logical inferences, has been meticulously examined in terms of both form and content. Ultimately, this study aims to contribute uniquely to the literature by presenting the critical edition of the work based on extant manuscripts, alongside a faithful translation for the benefit of the scholarly world.

Keywords

• Logic
• Adab al-Bahth wa al-Munadhara
• Ma‘arik al-Fuhul
• al-Kirmani
• Man‘
• Naqd
• Mu‘arada.

References

1. Aristoteles. Organon VI: Sofistik Delillerin Çürütülmesi. çev. Saffet Babür. Ankara: BilgeSu Yayıncılık, 2011.
2. Bağdâdî, Ebû Mansur Abdülkâhir b. Tâhir el-. ‘İyâru’n-nazar fî ‘ilmi’l-cedel. haz. Ahmed Muhammed Arrûbî. Kuveyt: Esfâr, 2019.
3. Ceylan, Hadi Ensar. “Erken Dönem Osmanlı’da Burhâneddin en-Nesefî İzinde Bir Âdâbü’l-Bahs Şârihi: Muhsin b. İdrîs el-Beypazarî”. Osmanlı’da İlm-i Mantık ve Münâzara. ed. Mehmet Özturan – Yusuf Daşdemir – Furkan Kayacan. İstanbul: İSAR Yayınları, 2022.
4. Çelik, Muhammet. “Âdâbu’l-Baĥs̱ ve’l-Munâžaranın Kaynağı ve Eserleri (14-20. yy.)”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 5/2 (Aralık 2022), 207-249.
5. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Abdurrahman. Mukaddimetü İbn Haldûn. haz. Abdullah Muhammed ed-Derviş. Dımaşk: Dâru Ya‘reb, 2004.
6. Karabela, Mehmet Kadri. The Development of Dialectic and Argumentation Theory in Post-Classical Islamic Intellectual History. Doktora Tezi, Institute of İslamic Studies McGill University, 2010.
7. Kirmânî, Muhammed b. Seyyid Hüsâm b. Şihâbüddîn. Me‘ârikü’l-fuhûl. Süleymaniye Kütüphanesi, Damad İbrahim Paşa, nr. 1049.
8. Özen, Şükrü. “İlm-i Hilâf Yahut Fukaha Metoduna Göre Cedel Hakkında Klasik Bir Metin: Menşe'n-Nazar”. Makâlât 1999/2 (1999), 171-198.

9. Özturan, Mehmet. “Neyi, Nasıl Tartışabilirim? Îcî’de Tartışma Mantığı”. İslâm İlim ve Düşünce Geleneğinde Adudüddin el-Îcî. ed. Eşref Altaş. İstanbul: İSAM Yayınları, 2022.
10. Pehlivan, Necmettin - Ceylan, Hadi Ensar. “Ādābu’l-Baḥs̱ Devrimine Doğru Son Evrim: Burhānuddīn en-Nesefī’nin el-Fuṣūl’ü”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 56/2 (2015), 1-75.
11. Pehlivan, Necmettin. “Saçaklızâde’de Mu‘allil”. Felsefe Dünyası 57 (2013/1), 185-198.
12. Saçaklızâde, Mehmet Efendi. Tertîbü’l-‘ulûm. thk. Muhammed b. İsmail es-Seyyid Ahmed. Beyrut: Dârü’l-beşâiri’l-İslâmiyye, 1988.
13. Semerkandî, Şemsüddin es-. Kıstâsu’l-efkâr: Düşüncenin Kıstası. çev. Necmettin Pehlivan. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014.
14. Semerkandî, Şemsüddin es-. Risâle fî âdâbi’l-bahs: Münâzara Dersleri. çev. Muhammed Yazıcı. İstanbul: Tin Yayınları, 2024.
15. Şaban, Hüseyin Abdullah b. Muhammed b. Hâşiye ‘alâ şerhi âdâbi’l-bahs. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi, nr. 37338.
16. Taşköprizâde, Ahmed Efendi. Risâle fî ilmi’l-âdâb. Süleymaniye Kütüphanesi, Aşir Efendi, nr. 467.
17. Türker, Ömer. “Telâzüm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/394-396. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
18. Wisnovsky, Robert. “The Nature and Scope of Arabic Philosophical Commentary in Post-Classical (ca. 1100-1900 AD) Islamic Intellectual History: Some Preliminary Observations”. Bulletin of the Institute of Classical Studies 47 (2004), 149-191.Soyad, Ad. Eser Adı. Basım Yeri: Yayınevi, Yıl.