Content Transformation in Early Islamic Historiography: The Case of the Battle of the Camel

Abstract

This study examines content-level transformations in early Islamic historiography through a case study of the Battle of the Camel (36/656), one of the defining turning points in early Islamic history. The battle occupies a prominent place in early Islamic historical writing, where it is preserved through a substantial body of transmitted reports and subsequently reconfigured within distinct narrative frameworks by successive historians. Although the general outline of the event remains largely consistent across the historical tradition, significant differences emerge in the selection of transmitted reports (riwāyāt), the organization of events, the narrative positioning of historical actors, and the construction of causal relationships. These variations raise important questions regarding the ways in which a single historical event was reshaped across different historical works and the forms of content-level differentiation that characterize these narratives. Despite the centrality of the Battle of the Camel in Islamic history, existing scholarship has predominantly approached the event from the perspectives of political history and military developments. Comparative studies examining how different historians structured the same event at the textual and thematic levels remain relatively limited. Addressing this gap, the present study comparatively analyzes the accounts of al-Dīnawarī (d. 282/895), al-Ya‘qūbī (d. after 292/905), al-Ṭabarī (d. 310/923), and al-Mas‘ūdī (d. 345/956) concerning the Battle of the Camel. It investigates whether thematic and narrative differences exist among these accounts and, if so, identifies the specific narrative components in which these differences appear and the historiographical preferences through which they are articulated. Rather than treating each historian’s account as a unified narrative, the study deconstructs the Battle of the Camel into its principal narrative components and analyzes each component independently. Accordingly, the causes of the conflict, the competing claims to legitimacy advanced by the opposing parties, the roles of ‘Ā’isha bt. Abī Bakr (d. 58/678) and ‘Alī b. Abī Talib (d. 40/661), the outbreak of hostilities, the deaths of Ṭalḥa b. ‘Ubayd Allāh (d. 36/656) and al-Zubayr b. al-’Awwām (d. 36/656), the conclusion of the battle, and its aftermath are examined as discrete units of analysis. Within each narrative component, the study compares the historians’ selection of traditions, modes of narrative construction, use of descriptive detail, chronological organization, and thematic emphasis. Rather than evaluating the historical authenticity of the transmitted reports, the analysis focuses on how the available traditional material was selected, organized, and integrated into different historical narratives, thereby identifying the precise points at which these narratives diverge. The findings indicate that, while the four historians largely agree on the fundamental narrative structure of the Battle of the Camel, they differ considerably in their selection of traditions, distribution of descriptive material, representation of key historical figures, and construction of causal relationships between events. These variations demonstrate that a common corpus of transmitted material could be reorganized into distinct narrative configurations, producing different historiographical representations of the same historical event. Through the case of the Battle of the Camel, the study therefore contributes to the comparative analysis of narrative and thematic structures in early Islamic historiography. More broadly, it argues that the thematic diversity and content-level transformations evident in these accounts constitute a concrete illustration of the structural, methodological, and analytical evolution of early Islamic historical writing over time.

Keywords

• Islamic History
• Historiography
• Narrative
• Construction
• Transmission
• Battle of Camel

Erken Dönem İslam Tarih Yazımında Muhteva Değişimi: Cemel Savaşı Örneği

Abstract

Bu çalışma, erken dönem İslam tarih yazımında meydana gelen muhteva odaklı dönüşümü, İslam tarihinin kritik kırılma noktalarından biri olan Cemel Savaşı (36/656) örneği üzerinden incelemektedir. Cemel Savaşı (36/656), erken dönem İslam tarih yazıcılığında ayrıntılı biçimde aktarılan ve farklı tarih yazarları tarafından çeşitli anlatı kurguları içerisinde yeniden ele alınan hadiselerden biridir. Her ne kadar savaşın temel olay örgüsü genel hatlarıyla ortak bir çerçeve sergilese de rivayetlerin seçimi, olayların sunuluş biçimi, şahısların anlatı içerisindeki konumları ve neden-sonuç ilişkilerinin kuruluşu bakımından müellifler arasında dikkat çekici farklılıklar bulunmaktadır. Bu durum, aynı tarihî hadisenin farklı eserlerde nasıl yapılandırıldığı ve anlatılar arasında muhteva bakımından ne tür farklılaşmaların ortaya çıktığı sorularını gündeme getirmektedir. Buna rağmen mevcut literatürde Cemel Savaşı çoğunlukla siyasî ve askerî gelişmeler çerçevesinde ele alınmış, farklı tarih yazarlarının anlatılarını metinsel ve muhteva yapısı bakımından karşılaştıran çalışmalar sınırlı kalmıştır. Bu çalışma, Dîneverî (ö. 282/895), Ya‘kûbî (ö. 292/905’ten sonra), Taberî (ö. 310/923) ve Mes‘ûdî’nin (ö. 345/956) Cemel Savaşı’na dair anlatılarını karşılaştırmalı olarak inceleyerek, bu aktarımlar arasında içerik bakımından farklılaşmaların bulunup bulunmadığını ve tespit edilmesi hâlinde ise bu farklılıkların anlatının hangi bileşenlerinde ve hangi anlatı tercihleri üzerinden ortaya çıktığını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada tarih yazarlarının anlatıları doğrudan bir bütün olarak karşılaştırılmamış, Cemel Savaşı’nın olay örgüsünü oluşturan temel anlatı, kısımlara ayrılarak incelenmiştir. Bu kapsamda savaşın sebepleri, tarafların meşruiyet söylemleri, Hz. Âişe (ö. 58/678) ve Hz. Ali’nin (ö. 40/661) konumları, savaşın başlaması, Talha b. Ubeydullah (ö. 36/656) ve Zübeyr b. Avvâm’ın (ö. 36/656) öldürülmesi, savaşın sona ermesi ve sonrasında yaşanan gelişmeler müstakil anlatı birimleri olarak ele alınmıştır. Her anlatı unsuru çerçevesinde müelliflerin rivayet tercihleri, olay örgüsünü kurma biçimleri, anlatıyı destekleyen ayrıntılar, kronolojik düzenlemeleri ve metin içerisindeki muhteva yapısı karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Böylece araştırma, rivayetlerin tarihî doğruluğunu tartışmaktan ziyade, mevcut rivayet malzemesinin farklı tarih metinlerinde nasıl düzenlendiğini ve anlatıların hangi noktalarda birbirinden ayrıldığını incelemektedir. Elde edilen veriler sonucunda dört tarih yazarının Cemel Savaşı’nın temel olay örgüsünde büyük ölçüde mutabık kaldıkları, buna karşılık anlatının çeşitli ögelerinin rivayet seçimi, ayrıntıların dağılımı, şahısların işlevleri ve olaylar arasındaki ilişkilerin kurulması bakımından belirgin farklılıklar sergiledikleri tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, aynı tarihî hadisenin farklı eserlerde mevcut rivayet malzemesinin farklı anlatı kurguları içerisinde yeniden düzenlenebildiğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, Cemel Savaşı örneğinden hareketle erken dönem İslam tarih yazıcılığında anlatı ve muhteva yapılarının karşılaştırmalı olarak incelenmesine yönelik bir değerlendirme sunmaktadır. Sonuç olarak, Cemel Savaşı örneğinde görülen muhteva çeşitliliğinin ve değişiminin, erken dönem İslâm tarih yazımında aynı olayın farklı yöntem ve anlatı tercihleriyle nasıl şekillendiğini anlamak için verimli bir örnek olduğunu ortaya koymaktadır.

Keywords

• İslam Tarihi
• Tarihyazımı
• Kurgu
• Anlatı
• Rivayet
• Cemel Savaşı

References

1. Abbott, Nabia. Aishah: The Beloved of Mohammed. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
2. Akarsu, Murat. Kabile Bürokrasisi ve Hz. Osman – Katline Sessiz Kalınan Halife. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
3. Akbulut, Ahmet. Sahabe Dönemi İktidar Kavgası & Alevî-Sünnî Ayrışmasının Arka Planı. Ankara: OTTO Yayınları, 2017.
4. Apak, Adem. “Hz. Ali’nin İlk Dönem Siyasî Hadiselerdeki Rolü”. marife 5/1 (2005): 121-143.
5. Dîneverî, Ebû Hanîfe Ahmed b. Dâvûd b. Venend. Ahbâru’t-tıvâl. Beyrut: Daru’l-Kalem, 1995.
6. Donner, Fred McGraw. Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing. Princeton: The Darwin Press, 1998.
7. Dûrî, Abdülaziz. The Rise of History Among the Arabs. Princeton: Princeton University Press, 1983.
8. Erkocaaslan, Recep. Hz. Aişe’nin Hayatı, Şahsiyeti ve Hz. Peygamber Sonrası İslâm Tarihindeki Rolü. İstanbul: Beyan Yayınları, 2017.

9. Erul, Bünyamin. “Talha b. Ubeydullah”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 39/504-505. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
10. Fayda, Mustafa. “Âişe”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 2/201-205.İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
11. Fığlalı, Ethem Ruhi. İbâdiyye’nin Doğuşu ve Görüşleri. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1983.
12. Hatipoğlu, Mehmed Said. İslami Tenkid ve Hadis Tenkidinin Doğuşu. Ankara: OTTO Yayınları, 2016.
13. Hizmetli, Sabri. “Tarihi Rivayetlere Göre Hz. Osman’ın Öldürülmesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27 (1985): 149-176.
14. Hizmetli, Sabri. İslam Tarihçiliği Üzerine. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1991.
15. Hoyland, Robert G. “History, Fiction and Authorship in the First Centuries of Islam”. Writing and Representation in Medieval Islam. ed. Julia Bray. Londra: Routledge, 2006: 16-47.
16. Humphreys, R. Stephen. İslam Tarih Metodolojisi: Bir Sosyal Tarih Uygulaması. çev. Murtaza Bedir – Fuad Aydın. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
17. Karadere, İsa. Cemel ve Sıffin Savaşlarının İslam Mezhepleri Tarihi Açısından İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, 2013.
18. Kelpetin, Mahmut. “Cemel Vak’ası’na Farklı Bir Yaklaşım: Linda D. Lau Örneği”. Tarih Dergisi 54 (Aralık 2013): 21-37.
19. Khalidi, Tarif. “The Battle of the Camel: Trauma, Reconciliation and Memory”. Crisis and Memory in Islamic Societies. ed. A. Neuwirth – A. Pflitsch. Beirut: Nomos Verlagsgesellschaft, 2001: 153-164.
20. Khalidi, Tarif. Arabic Historical Thought in the Classical Period. Cambridge: Cambridge University Press, 1994.
21. Köse, Feyza Betül. “Müslüman Tarihçilerin Kurgusal Tarih Anlatımı: Dîneverî’nin Ahbâru’t-Tıvâl Örneği”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 21/1 (Haziran 2021): 161-173. https://doi.org/10.30627/cuilah.816644
22. Lau, Linda D. “Umar and The Battle of Camel”. Encyclopedic Survey of Islamic Culture: Medieval Muslim Historiography. ed. Mohammed Taher. 126-137. 5. Cilt. New Delhi: Anmol Publications, 2003.
23. Lau, Linda D. The Battle of the Camel. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, The American University in Cairo, 1973.
24. Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Hüseyn b. Alî el-Hüzelî. Murûcu’z-Zeheb ve Me’âdinü’l-Cevher. 4 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2005.
25. Noth, Albrecht. The Early Arabic Historical Tradition. çev. Michael Bonner. Princeton: The Darwin Press, 1994.
26. Öz, Şaban. İlk Siyer Kaynakları ve Müellifleri. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültürünü Araştırma Vakfı Yayınları, 2008.
27. Öz, Şaban. “İlk Dönem İslâm Toplumunda Siyasî Algı Değişimi Üzerine”. KSÜ İlahiyat Dergisi 21 (2013), 1-29.
28. Özkan, Mustafa. “Siyasal-Sosyal Gelişmeler Karşısında Hz. Aişe’nin Duruşu Üzerine”. Diyanet İlmi Dergi 45/1 (2009), 60-61.
29. Pişkin, Ahmet. Gayb Haberlerinin Değerlendirilmesi (Cemel ve Sıffîn Bağlamında). Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, 2019.
30. Poyraz, Mevlüt. İbrâhim Rıfat’ın Üç Risâlesi (Hz. Osman’ın Şehadeti, Cemel ve Sıffîn Savaşları) ve Fitne Olaylarının Nifak Hareketleri Ekseninde Değerlendirilmesi. Ankara: Sonçağ Akademi, 2021.
31. Ricoeur, Paul. Time and Narrative. çev. Kathleen McLaughlin – David Pellauer. Chicago: University of Chicago Press, 1990.
32. Robinson, Chase F. Islamic Historiography. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
33. Rosenthal, Franz. A History of Muslim Historiography. Leiden: Brill, 1952.
34. Sansarkan, Yusuf. “Hakem Olayı Özelinde Mezhebî Kaygının Tarih Aktarım ve Yorumuna Etkisi”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 4/2 (Aralık 2019): 318-345. https://doi.org/10.26570/isad.636468
35. Şehristânî, Muhammed Abdülkerim. el-Milel ve’n-Nihâl. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2005.
36. Şeşen, Ramazan. Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı. İstanbul: İSAR Vakfı Yayınları, 1998.
37. Shaban, M. A. Islamic History: A New Interpretation; A.D. 600-750 (A.H. 132). Cambridge: Cambridge University Press, 1971.
38. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî el-Bağdâdî. Târîhu’r-Rusûl ve’l-Mulûk. 11. Cilt. Kahire: Dâru’l-Maârif, 2012.
39. Taha Hüseyin. el-Fitnetu’l-Kübrâ: Alî ve Benûh. 2 Cilt. Kahire: Dârü’l-Ma‘ârif, 1957.
40. Tosh, John. The Pursuit of History: Aims, Methods and New Directions in the Study of History. Londra: Longman, 1984.
41. Tunç, Yusuf. Cemel ve Sıffin Savaşlarında Tarafsız Kalan Sahabîler. Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2009.
42. Türkmen, Zekai. Cemel ve Sıffin Savaşlarının İslam Mezheplerinin Oluşumuna Etkisi. Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2016.
43. Watt, W. Montgomery. İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri. çev. Ethem Ruhi Fığlalı. Ankara: Ümran Yayınları, 1981.
44. Wellhausen, Julius. Arap Devleti ve Sükutu. çev. Fikret Işıltan. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1963.
45. Wellhausen, Julius. The Arab Kingdom and Its Fall. Kalküta: The University of Calcutta, 1927.
46. White, Hayden. “The Value of Narrativity in the Representation of Reality”. Critical Inquiry 7/1 (1980), 5-27.
47. White, Hayden. Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1973.
48. Ya‘kûbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya’kûb İshâk b. Ca’fer b. Vehb b. Vâzıh. Târîhu’l-Ya‘kûbî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l Sâdır, 2010.
49. Yaprakdal, Erol. Müslümanlar Arasındaki İlk İç Savaş: Cemel Vak’ası (Tarihî Seyri ve Etkileri). Ankara: İlahiyat Yayınları, 2026.
50. Yeşilmen, Abdurrahim. “Cemel Vak’ası Rivâyetlerinin Klasik Hadis Kitaplarındaki Yeri Üzerine Bir İnceleme”. Rusuh Uşak Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 5/1 (Haziran 2025), 42-65.
51. Yüksel, Mücahit. “Hav’eb Köpeklerinin Havlaması Olayıyla İlgili Rivâyetlerin Sened ve Muhteva Değerlendirmesine Dair Bazı Tespitler”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/1 (2021), 5-21. https://doi.org/10.18505/cuid.851782