Dijital Çağda Yalnızlık: Tasavvuf ve Psikoloji Açısından Bir Bakış ve Tasavvufi Perspektifin Yalnızlıkla Başa Çıkmada Katkı Potansiyeli

Abstract

Bu makale, dijital çağda giderek yaygınlaşan ve modern dönemde büyük ölçüde olumsuz bir durum olarak kodlanan yalnızlık olgusuna karşı tasavvuf geleneğinin sunabileceği teorik ve pratik katkı potansiyelini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu amaçla, sosyal medya çağı olarak da adlandırılabilecek son yirmi yılda internet ve sosyal medya teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla derinleşen yalnızlık olgusu hem Batı hem de Türkiye bağlamında karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiş, ardından tasavvufun bu konudaki perspektifi ve muhtemel katkıları teorik ve pratik düzeyde açığa çıkarılmaya çalışılmıştır. Çalışma nitel araştırma desenine dayanmaktadır. Öncelikle psikoloji ve sosyoloji alanlarında yalnızlık üzerine yürütülmüş ulusal ve uluslararası nicel ve nitel araştırmalar ile istatistiki veriler geniş kapsamlı bir literatür taraması çerçevesinde taranmış ve incelenmiştir. Yalnızlık kavramı, dijitalleşme ve toplumsal dönüşümün etkisi bağlamında kavramsal analiz yoluyla ele alınmış, tasavvuf geleneğinin klasik metinleri ve tarikatların bazı pratikleri ise kavramsal ve hermenötik yorumlama yöntemiyle incelenmiştir. Tasavvufun yalnızlığa dair kavramsallaştırmalarından halvet, uzlet, vahşet ve üns kavramları metin analizleriyle açıklanmış, bu çerçevede İbnü’l-Arabî, Kuşeyrî, Gazâlî, Tûsî ve Hücvîrî gibi klasik tasavvuf müelliflerinin temel eserlerine başvurulmuştur. Nakşibendî geleneğine özgü “halvet der encümen” ilkesi ise toplum içinde bedenen halkla, kalben Allah ile beraberliği ifade eden özgün bir model olarak ayrıca ele alınmıştır. Elde edilen bulgulara göre Batı’da yalnızlık olgusunun yükselişi, özellikle 2005 sonrası dijitalleşme süreciyle bağlantılı olarak belirgin biçimde artmıştır; Dünya Sağlık Örgütü’nün yalnızlığı küresel bir halk sağlığı sorunu ilan etmesi ve Birleşik Krallık’ın bir “Yalnızlık Bakanlığı” kurması bu eğilimin somut göstergeleridir. Putnam’ın klasik çalışmasının ortaya koyduğu gibi, Batı toplumlarında sosyal sermaye ve gönüllü katılımın azalması bu sürecin tarihsel arka planını oluşturmaktadır. Türkiye’de de dijitalleşme ve bireyselleşmeyle birlikte yalnızlık riski artmış; TÜİK verileri tek kişilik hane oranındaki belirgin yükselişi doğrulamış, özellikle gençler arasında sosyal medya kullanımı ile yalnızlık düzeyi arasında anlamlı pozitif ilişkiler tespit edilmiştir. Bununla birlikte Türkiye’de dinî-manevi yönelimin ve dayanışma kültürünün görece etkinliğini koruması, dindarlık ve tasavvufi yaklaşımların yalnızlık üzerindeki olumlu etkisini destekler niteliktedir. Bu bulgu, dindarlığın Türk toplumunda yalnızlığa karşı koruyucu bir işlev görebileceğini düşündürmektedir. Makalenin özgün katkısı, yalnızlık olgusunu Batı ve Türkiye toplumları özelinde karşılaştırmalı biçimde ele alması ve literatürde Kızılgeçit ve Uyar’ın öncü katkıları dışında sınırlı sayıda çalışmayla ele alınmış bir konuda, tasavvuf geleneğinin teorik ve pratik düzeyde sunabileceği katkıyı derinlemesine irdelemesidir. Tasavvufta yalnızlık, tek başına olumsuz bir hal olarak değil manevi tekâmül için bir fırsat ve bâtınî arınma süreci olarak da kavramsallaştırılmıştır. Sohbet, hizmet ve zikir meclisleri gibi tasavvufi uygulamalar, yalnızlığı azaltan mekanizmalar olarak analiz edilmiştir. Çalışma ayrıca “dijital uzlet” kavramını literatüre kazandırarak klasik uzlet pratiğinin dijital çağa özgü bilinçli bir uzak durma biçimi olarak yeniden yorumlanabileceğini önermekte, bu yönüyle modern psikolojideki bilişsel yeniden çerçeveleme, bilinçli farkındalık, grup terapisi ve gönüllülük gibi terapötik uygulamalarla tasavvufun manevi pratikleri arasında birtakım paralellikler kurmaktadır. Sonuç olarak makale, dijital çağda yalnızlığın küresel bir soruna dönüştüğünü teyit etmekte, psikolojik ve manevi destek unsurlarının bütünleştirilmesi için tekke ve tarikat gibi tasavvufi uygulama merkezlerinin ihyasının yalnızlıkla mücadelede kalıcı faydalar sağlayabileceğini iddia etmektedir. Böylece çalışma, yalnızlık araştırmalarına disiplinler arası bir katkı sunarken manevi boyutun göz ardı edilmemesi ve sahih bir geleneğin tecrübe edilmiş çerçevesi içinde uygulanması gerektiğini vurgulamaktadır.

Keywords

• Tasavvuf
• Psikoloji
• Yalnızlık
• Sosyal Medya
• Halvet
• Sohbet.

Ethical Statement

Bu çalışmanın yürütülmesi ve yazılması sırasında bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve kullanılan tüm kaynakların usulüne uygun olarak belirtildiği beyan edilir.

Loneliness in the Digital Age: Perspectives from Sufism and Psychology and the Potential Contribution of Sufism to Coping with Loneliness

Abstract

This article seeks to demonstrate the theoretical and practical contribution that the Sufi tradition can make to loneliness, a phenomenon that has become increasingly widespread in the digital age and is largely coded as negative in the modern period. To this end, the phenomenon of loneliness, deepened over the last two decades by the spread of internet and social media technologies, is evaluated comparatively in Western and Turkish contexts, after which Sufism’s perspective on loneliness and its possible contributions are explored at the theoretical and practical levels. The study follows a qualitative design combining a broad literature survey of national and international quantitative and qualitative research on loneliness in psychology and sociology with conceptual analysis of digitalization and social transformation, and conceptual-hermeneutic interpretation of classical Sufi texts and selected tariqa practices. Sufi conceptualizations of loneliness, namely khalwa, ʿuzla, waḥsha, and uns, were interpreted through close textual analysis, drawing primarily on classical Sufi authorities such as Ibn al-ʿArabī, al-Qushayrī, al-Ghazālī, al-Ṭūsī, and Hujwīrī. The Naqshbandī principle of khalwa dar anjuman was further examined as a distinctive model for combining outward sociability with inward companionship with God. According to the findings, loneliness in the West has risen significantly since 2005, alongside digitalization; the World Health Organization has designated loneliness a global public health concern, and the United Kingdom has established a Ministry of Loneliness in response. As Putnam’s classic study of American civic life showed, the decline of social capital and voluntary participation forms part of the historical background of this process. Similarly, in Türkiye, the risk of loneliness has increased with digitalization and individualization. TÜİK data confirm a marked rise in single-person households, and a significant positive relationship between social media use and loneliness has been observed, especially among young people. The continuing relative influence of religious-spiritual orientation and a culture of solidarity in Türkiye, however, supports the finding that religiosity and Sufi-oriented approaches have positive effects on loneliness, suggesting that religiosity may play a protective role against loneliness in Turkish society. The article’s main contribution lies in its comparative treatment of loneliness in Western and Turkish societies and its in-depth exploration, building on limited existing scholarship -most notably Kızılgeçit and Uyar-, of the theoretical and practical contribution that the Sufi tradition can offer to this problem. In Sufism, loneliness is conceptualized not only as a negative state but also as an opportunity for spiritual evolution and inner purification; practices such as ṣuḥba, khidma, and dhikr circles are analyzed as functional mechanisms that reduce loneliness. The study further introduces the concept of “digital ʿuzla” to the literature, proposing that classical voluntary withdrawal can be reinterpreted as a deliberate form of digital disengagement suited to the contemporary age, and identifies functional parallels between this and modern therapeutic practices such as cognitive reframing, mindfulness, group therapy, and volunteering. As a result, the article confirms that loneliness has become a global problem in the digital age and argues that Sufism’s theoretical approach, together with the revival of practice centers such as tekkes and tariqas, can provide important and lasting benefits for the integration of psychological and spiritual support. While making an interdisciplinary contribution to loneliness research, the study emphasizes that the spiritual dimension should not be ignored and should be applied within the framework of an experienced, authentic tradition.

Keywords

• Sufism
• Psychology
• Loneliness
• Social Media
• Khalwa
• Suhba

Ethical Statement

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

References

1. Acar, Hatice. “Manevi İyi Oluş İle Dindarlık Arasındaki İlişki Üzerine Bir Değerlendirme”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2014), 391-412.
2. Acar, Nihal. “Dijital Detoks ve Uygulama Yöntemleri Üzerine Bir Literatür Taraması”. Medya ve Kültürel Çalışmalar Dergisi 7/2 (2025), 84-99.
3. Akar, Ayşe Mi̇ne. “Kur’an ve Sünnete Bağlılığı Açısından Tasavvuf”. Diyanet İlmi Dergi 57 (2021), 1187-1216.
4. Alberti, Fay Bound. Yalnızlığın Biyografisi: Bir Duygunun Tarihi. trans. Ebru Kılıç. İstanbul: Albaraka, 2022.
5. Anlı, Gazanfer. “İnternet Bağımlılığı: Sosyal ve Duygusal Yalnızlık”. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi(IBAD) 3/2 (2018), 389-397. https://doi.org/10.21733/ibad.414862
6. Aydın, Cüneyd-Kaya, Mevlüt. “Maneviyat ve Öznel İyi Oluş Değişkenlerinin Hayatın Anlamını Yordaması”. Amasya İlahiyat Dergisi 17 (2021), 41-77. https://doi.org/10.18498/amailad.961401
7. al-Bukhārī, Abu Abd-allah Muhammad b. Ismail. al-Jāmiʿ al-sahīh. ed. Muhammad Zuhair b. Nasr. s.l.: Daru Tavki al-Najat, 1422/2001.
8. al-Bukhārī, Salah b. Mobarak. Anīs al-Tālibīn Ve Udda al-Sālikīn. trans. Süleyman İzzi Teşrifati. Simplified by Mustafa Özsaray. İstanbul: İz, 2003.

9. al-Jāmī, Abd al-Rahman. Sharh-i Rubāiyyat. Critical ed. Rıza Mayil Herevi. Kabil: Encümen-i Cami, 1343.
10. Ekti, Fatma Betül - Kızılgeçit, Muhammed. “Yalnızlık Yönelim Ölçeği: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 19 (2021), 325-342.
11. Erginli, Zafer (ed.). Metinlerle Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kalem Yayınevi, 2006.
12. Faverio, Michelle-Sidoti, Olivia. Teens, Social Media and Technology 2024. Pew Research Center, 2024. https://www.pewresearch.org/wp-content/uploads/sites/20/2024/12/PI_2024.12.12_Teens-Social-Media- Tech_REPORT.pdf
13. Fincham, Guy William et al. “Effect of Breathwork on Stress and Mental Health: A Meta-Analysis of Randomised- Controlled Trials”. Scientific Reports 13/1 (2023), 432. https://doi.org/10.1038/s41598-022-27247-y
14. Al-Ghazālī, Muhammed. İhyā ulum al-dīn. Jidda: Dar al-Minhaj, 2019.
15. Al-Ghazālī, Muhammed. Kimya-yı Saadet. trans. Mehmet Ali Özkan. İstanbul: Semerkand, 2020.
16. Gierueld, Jenrryde Jong et al. “Loneliness and Social Isolation”. The Cambridge Handbook of Personal Relationships. ed. Anita L. Vangelisti-Daniel Perlman. 485-499. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.
17. Gölpınarlı, Abdülbaki. Mevlevilik Adab ve Erkanı. İstanbul: İnkılap-Aka, 1963.
18. Gürses, İbrahim-Kılavuz, M Akif. “Erikson’un Psiko-Sosyal Gelişim Dönemleri Teorisi Açısından Kuşaklararası Din Eğitimi ve İletişiminin Önemi”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/2 (2011), 153-166.
19. al-Hānī, Muhammad b. Abd-allah. Bahjat al-thaniyya. trans. Siraceddin Önlüer. İstanbul: Semerkand, 2011.
20. HM Government. “A Connected Society: A Strategy for Tackling Loneliness”. Department for Digital, Culture, Media and Sport, 2018. Accessed April 15, 2025. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5fb66cf98fa8f54aafb3c333/6.4882_DCMS_Loneliness_Strategy_ web_Update_V2.pdf
21. Holt-Lunstad, Julianne et al. “Social Relationships and Mortality Risk: A Meta-analytic Review”. PLoS Medicine 7/7 (2010), e1000316. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1000316
22. Hu, Tingyun et al. “Absence and Presence of Human Interaction: The Relationship Between Loneliness and Empathy”. Frontiers in Psychology 11 (2020), 768. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.00768
23. al-Hujwirī, Ali b. Osman. Kashfu al-mahjoub. ed. Ahmad Rabbani. Lahor: s.n., 1967.
24. Ibn al-Arabī, Muhyi al-din. al-Futuhat al-Makkiyya. Critical ed. Osman Ismail Yahya. al-Qahire: al-Maktaba al- Arabiyya, 1985.
25. Ibn al-Arabī, Muhyi al-din. Futuhat-ı Makkiyya. trans. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera, 2008.
26. Baarck J, vd. Loneliness in the EU Insights from Surveys and Online Media Data. Luxemburg: Publications Office of the EU, 2021.
27. Kahraman, Mehmet Emi̇n-Bostancıoğlu, Burcu. “Sanat Terapisi Yönteminin ve Tekniklerinin Sağlık - İyileştirme Gücü Üzerindeki Etkisi”. Beykoz Akademi Dergisi 5/2 (2017), 150-162. https://doi.org/10.14514/BYK.m.21478082.2017.5/2.150-162
28. Kandemir, Fatih. “Tevekkülün Fonksiyonelliği Üzerine(Din Psikolojik Bir Yaklaşım)”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26/1 (2022), 121-134. https://doi.org/10.18505/cuid.1073180
29. Karakuş, Melis-Tarhan, Ahmet. “Yükseköğretim Öğrencilerinin Sosyal Medya Kullanımları ve Yalnızlık Düzeyleri Arasındaki İlişki”. İletişim ve Toplum Araştırmaları Dergisi 3/2 (2023), 209-232. https://doi.org/10.59534/jcss.1300658
30. Karnick, Paula. “Yalnızlık Hissi: Teorik Yaklaşımlar”. trans. Selçuk Zengin - Muhammed Kızılgeçit. Din Bilimleri 11/3 (2011), 217-229.
31. Karslı, Necmi. “Psikolojik İyi Oluş ve Dindarlık İlişkisi: Trabzon İlahiyat Örneği”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15 (2019), 173-205. https://doi.org/10.32950/rteuifd.549409
32. al-Kashifī, Ali Safi b. Hossain Waiz. Rashahat-ı Ayn al-hayat. Critical ed. Ali Asgar Muiniyan. Tehran: s.n., 1977.
33. Kızılgeçit, Muhammed. “Modern Psikolojide ve Tasavvufta Yalnızlık”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2012), 131-150.
34. Kızılgeçit, Muhammed. Yalnızlık, Umutsuzluk ve Dindarlık. İstanbul: Çamlıca, 2021.
35. Korkmaz, Sezai. “Olumlu ve Olumsuz Dini Başa Çıkma, Sosyal Medya Bağımlılığı ve Yalnızlık İlişkisi”. Tasavvur 7/1 (2021), 237-271. https://doi.org/10.47424/tasavvur.883693
36. al-Qushayrī, Abd al-Karim. el-Risāla al-Qushayriyya. Critical ed. Abd al-Halim Mahmoud-Mahmoud b. el-Sharif. al-Qāhira: Dar al-Sha’b, 1989.
37. al-Lārī, Abd al-Ghafour. Takmila-i Hawashi-yi Nafahat al-uns. Critical ed. Bashir-i Harawi. [Kabil]: Anjuman-i Jami, 1343.
38. Masi, Christopher M. et al. “A Meta-Analysis of Interventions to Reduce Loneliness”. Personality and social psychology review : an official journal of the Society for Personality and Social Psychology, Inc 15/3 (2011), 10.1177/1088868310377394. https://doi.org/10.1177/1088868310377394
39. al-Munāwī, Abd al-Rauf. Fayz al-Qadir sharhu al-Jāmi’ al-saghir. Bairut: Dar al-Ma’rifa, 1391/1972.
40. Nguyen, Thuy-vy T. et al. “Solitude as an Approach to Affective Self-Regulation”. Personality and Social Psychology Bulletin 44/1 (2018), 92-106. https://doi.org/10.1177/0146167217733073
41. Noorata, Metin. Khalwat Dar Anjuman (‘Solitude Within Society’): An Islamic Ethico-Mystical Response to the Dialectical Tension Between Solitary and Social Life. İstanbul: Ibn Haldun University, Doctoral, 2022.
42. O’Súilleabháin, Páraic S. et al. “Loneliness, Living Alone, and All-Cause Mortality: The Role of Emotional and Social Loneliness in the Elderly During 19 Years of Follow-Up”. Psychosomatic Medicine 81/6 (2019), 521-526. https://doi.org/10.1097/PSY.0000000000000710
43. Özsaray, Mustafa. “Sosyal Fonksiyonları Bakımından Tekkelerin Osmanlı’daki Yeri”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 17 (2021), 653-672. https://doi.org/10.16947/fsmia.957136
44. Putnam, Robert D. Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon & Schuster Paperbacks, 2000.
45. al-Rumī, Mawlānā Jalāl al-din. Mathnawi-yi Ma’nawi. ed. Tawfiq-i Subhani. Tahran: Sazman-i Chap u Intisharat, 1390.
46. Sağır, Cemile. “Tasavvuf Temelli Psikolojiye Dair Lisansüstü Tezler: Doküman Analizi”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 20 (2024), 55-76.
47. Satman, İlhan vd. Türkiye Yaşlı Sağlığı Raporu: Güncel Durum, Sorunlar ve Kısa-Orta Vadeli Çözümler. İstanbul: Türkiye Halk Sağlığı ve Kronik Hastalıklar Enstitüsü, 2021. Accessed April 10, 2025. https://hsgm.saglik.gov.tr/depo/birimler/kronik-hastaliklar-ve-yasli-sagligi- db/Dokumanlar/Raporlar/TUSEB_Turkiye_Yasli_Sagligi_Raporu_Guncel_Durum_Sorunlar_ve_Kisa- Orta_Vadeli_Cozumler_2021.pdf
48. Sayın, Esma. “Tasavvuf ve Psikoloji Açısından Duanın Terapik Etkileri”. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi 1/1 (2012), 423-431.
49. Süleymanlı, Ebulfez et al. “Türkiye’de Aile, Yalnızlık ve Mutluluk”. Aile ve Yalnızlık IV. Uluslararası Yalnızlık Sempozyumu Kitabı. 35-46. İstanbul: Üsküdar Üniversitesi Yayınları, 2024. https://uuyayinlari.com/uploads/content/files/aile-ve-yalnizlik-108.pdf
50. Taylor, Harry Owen et al. “The State of Loneliness and Social Isolation Research: Current Knowledge and Future Directions”. BMC Public Health 23/1 (2023), 1049. https://doi.org/10.1186/s12889-023-15967-3
51. Tosun, Necdet. Bahaeddin Nakşbend Hayatı, Görüşleri, Tarikati. İstanbul: İnsan, 2012.
52. Tosun, Necdet. İbn Arabi Öncesi Tasavvufta Halvet ve Uzlet. İstanbul: MÜSBE, Master Thesis, 1995.
53. Turan, Yahya. “Yalnızlıkla Başa Çıkma: Yalnızlık, Dini Başa Çıkma, Dindarlık, Hayat Memnuniyeti ve Sosyal Medya Kullanımı”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 22/1 (2018), 395-434. https://doi.org/10.18505/cuid.406750
54. al-Tusī, Abu Nasr al-Sarrāj. el-Luma’. Critical ed. Abd al-Halim Mahmoud-Taha Abd al-Baki Surur. al-Qāhira: Dar al-Kutub al-Hadisa, 1960.
55. TÜİK. “İstatistiklerle Aile, 2023”. TÜİK. 2023. Accessed April 11, 2025. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index? p=Istatistiklerle-Aile-2023-53784
56. TÜİK. “Survey on Information and Communication Technology Usage by Children, 2024” TÜİK. Accessed April 8, 2025. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Survey-on-Information-and-Communication-Technology-Usage- by-Children-2024-53638&dil=2
57. Twenge, Jean M. et al. “Worldwide Increases in Adolescent Loneliness”. Journal of Adolescence 93/1 (2021), 257- 269. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2021.06.006
58. Uludağ, Süleyman. “Abdülkādir-i Geylani”. TDV İslam Ansiklopedisi. 1/234-239. İstanbul: TDV, 1988.
59. Uyar, Mehmet. “Tasavvufta Yalnızlık ve Vahşet Kavramı”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 5/2 (2021), 477-501. https://doi.org/10.32711/tiad.999476
60. We Are Social. “Digital 2025: Türkiye”. DataReportal – Global Digital Insights. Accessed April 12, 2025. https://datareportal.com/reports/digital-2025-Türkiye
61. WHO. “Social Isolation and Loneliness”. World Health Organisation. 2023. Accessed April 10, 2025. https://www.who.int/teams/social-determinants-of-health/demographic-change-and-healthy-ageing/social- isolation-and-loneliness
62. Yıldırım, Murat et al. “Meaning in Life, Religious Coping, and Loneliness During the Coronavirus Health Crisis in Türkiye”. Journal of Religion & Health 60/4 (2021), 2371-2385.
63. Yıldırım, Murat et al. “Perceived Social Support and Psychological Flexibility Mediate the Relationship Between Positive Solitude and Psychological Wellbeing Among Turkish Adults”. Frontiers in Psychology 17 (2026), 1714036. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2026.1714036
64. Zhou, Xinyue et al. “Counteracting Loneliness: On the Restorative Function of Nostalgia”. Psychological Science 19/10 (2008), 1023-1029.
65. Hume City Council. “Neighbour Day”. March 2025. Accessed May 6, 2025. https://www.hume.vic.gov.au/Residents/Things-to-See-and-Do/Neighbour-Day
66. “The State of Loneliness 2023: Ons Data on Loneliness in Britain June 2023”. 2025. Accessed May 6, 2025. https://www.campaigntoendloneliness.org/wp-content/uploads/The-State-of-Loneliness-2023-ONS-data-on- loneliness-in-Britain.pdf