Dinî Metinlerde Mantıkî Kıyasın Uygulanması: Hâdimî Risâlesi Örneği

Abstract

Bu makale, mantıkî kıyasların kelâmî meselelerle ilgili dinî metinlere uygulanması hâlinde doğru ve güvenilir sonuçlara ulaştırmadaki geçerliliğini incelemeyi amaçlamaktadır. İslam düşünce tarihinde mantık ile kelâm arasındaki ilişki uzun süre tartışma ve gerilimlere konu olmuştur. İbnü’s-Salâh, Nevevî, İbn Teymiyye, Şâtıbî ve Suyûtî gibi isimlerin temsil ettiği bir eğilim, Aristoteles mantığının Arap dilinin üslûbuna aykırı olduğunu ve fâsit sonuçlar doğurduğunu ileri sürerek Kur’an ve Sünnet’in anlaşılmasında kullanılmasını reddetmiştir. Buna karşılık özellikle geç dönem kelâmcıları, Gazzâlî’nin Mihakkü’n-nazar, el-Kıstâsü’l-müstakîm ve Mi’yârü’l-ilm gibi eserlerinde açtığı yolu takip ederek mantığı istidlâllerinde geniş ölçüde kullanmış ve onun dinî metinlere uygulanmasını meşru görmüşlerdir. Bununla birlikte kelâmcılar, delillendirmelerinde tutarlılık, isabet ve doğruluğu korumaya, kurdukları kelâmî sistemde tenakuza düşmemeye büyük özen göstermişlerdir. Bu nedenle mantık kurallarından çıkarılan sonuçların Kur’an âyetleri ve hadislerle uyumu meselesi onların yakından ilgilendiği bir konu hâline gelmiş; mesele hem temel eserlerde hem de müstakil risâlelerde ele alınarak kayda değer bir literatür oluşmuştur. Makalede önce kıyasın temel esasları ortaya konulmakta ve kıyasın öncüllerin doğruluğuyla değil, suretin sıhhatiyle ilgilenen şeklî bir yapı olduğu vurgulanmaktadır. Bu çerçevede bir kıyasın suret ve madde bakımından sahih ya da fâsit olabileceği dört ihtimal üzerinde durulmakta, bir kıyasın burhan niteliği kazanabilmesi için hem şeklen geçerli olması hem de öncüllerinin yakînî ve nefsü’l-emre mutabık bulunması gerektiği belirtilmektedir. Buna dayanarak kelâmcılar, hatalı sonuçların ya öncüllerin yanlışlığından, ki bunun sorumluluğu mantığa yüklenemez, ya da kıyasın geçerlilik şartlarına riayet edilmemesinden kaynaklandığını savunmuşlardır. Ardından bu literatürün özellikle Osmanlı döneminde yaygınlaştığını göstermek amacıyla Beyzâvî ve Hafâcî’nin konuya dair değerlendirmeleri ve yazılan müstakil risâleler örnek olarak sunulmaktadır. Çalışmanın merkezinde iki küçük hacimli risâlenin tahlili yer almaktadır. İlki, Osmanlı kelâmcısı Ebû Saîd el-Hâdimî’nin (ö. 1176/1763) “Mâ şâ’allâhu kâne ve mâ lem yeşa’ lem yekun” hadisi ile “Ve mâ teşâûne illâ en yeşâallâh” (İnsân 76/30) âyeti hakkındaki risâlesidir. Hâdimî burada Hafâcî’nin (ö. 1069/1659) Nesîmü’r-riyâz’da naklettiği bir itirazı ele alır: âyet küçük, hadis büyük öncül yapılarak birinci şekilden bir kıyas kurulduğunda “insanların dilediği her şey mutlaka gerçekleşir” sonucu çıkmaktadır ki bu açıkça bâtıldır. Hâdimî, Hafâcî’nin cevabını yeterli bulmayarak iki çözüm önerir: âyette mevcudun, hadiste ise ma’dûmun kastedildiği ve dolayısıyla orta terimin tekrar etmediği; ya da insan iradesinin fiille birlikte bulunan istitâat, yani fiilin illet-i tâmmesi olarak anlaşılması gerektiği öne sürmüştür. İkinci risâle, onun küçük kardeşi Ebû Naîm el-Hâdimî (ö. 1160/1747) tarafından tenkit ve tamamlama amacıyla yazılmıştır. Ebû Naîm, Hanefîlerin istisnâ anlayışı, küçük öncülün olumsuz oluşu ve Eş’arîlerin kesb kavramı gibi gerekçelere dayanarak iki metinden geçerli bir kıyasın oluşmadığını ve problemin baştan itibaren mevcut olmadığını savunur. Ayrıca Şâfiî mezhebinin istisnâ anlayışından hareketle yöneltilebilecek itiraza “mefhumun umumu yoktur” ilkesiyle cevap verir. Makale, bu literatürün geç dönem kelâmcılarının metodolojik titizliğini yansıttığı sonucuna varmakta ve her iki risâlenin yazma ve Osmanlı dönemi matbu nüshalarına dayanan tahkikli metnini ekte sunmaktadır. Çalışma, son olarak kelâmî istidlâllerdeki hata sebeplerini konu alan yeni araştırmalara duyulan ihtiyaca dikkat çekmektedir.

Keywords

• Kelâm
• Mantık
• Mantıkî Kıyas
• Ebû Saîd el-Hâdimî
• Ebû Naîm el-Hâdimî

The Application of Logical Syllogism to Religious Texts: The Case of Al-Khādimī’s Treatise

Abstract

This article examines the validity and reliability of logical syllogisms in yielding sound conclusions when applied to religious texts pertaining to theological (kalām) questions. The relationship between logic and kalām has a long history of debate and tension in Islamic thought. One current, represented by Ibn Taymiyya and al-Suyūṭī among others, rejected the use of Aristotelian logic in understanding the Qur’ān and the Sunna, arguing that it conflicts with the conventions of the Arabic language and leads to corrupt conclusions. Later theologians, by contrast, following the path opened by al-Ghazālī, adopted logic extensively in their argumentation and considered its application to scriptural texts legitimate. Nevertheless, they sought coherence and precision in their inferences and avoided contradiction in their theological system. For this reason, they paid particular attention to whether the conclusions derived from logical rules conformed to Qur’ānic verses and Prophetic traditions, a concern that produced a distinct body of literature in major works and independent treatises. The article first sets out the fundamentals of the syllogism, emphasizing that the syllogism is a formal structure concerned with the correctness of form rather than the truth of premises. On this basis, the theologians argued that false conclusions stem either from false premises, for which logic cannot be held responsible, or from the failure to observe the conditions of a valid syllogism. The article then presents examples from exegetical literature, notably al-Bayḍāwī’s and al-Khafājī’s discussions in order to demonstrate the prevalence of this literature, particularly in the Ottoman period. The core of the study is an analysis of two concise treatises. The first is by the Ottoman theologian Abū Saʿīd al-Khādimī (d. 1176/1763), concerning the hadith “What Allah wills happens, and what He does not will does not happen” and the verse “You will nothing except that Allah wills” (al-Insān 76:30). Al-Khādimī transmits a problem cited by al-Khafājī (d. 1069/1659) in Nasīm al-riyāḍ: when the verse is taken as the minor premise and the hadith as the major premise in a first-figure syllogism, the conclusion is that whatever people will must come to be, which is clearly false. Al-Khādimī rejects al-Khafājī’s answer and proposes two solutions: either the middle term is not repeated, since the verse refers to the existent and the hadith to the non-existent, or human will is understood as capacity concomitant with the act (al-istiṭāʿa maʿa al-fiʿl). The second treatise, by his younger brother Abū Naʿīm al-Khādimī (d. 1160/1747), serves as a commentary and correction. Drawing on the Ḥanafī theory of exception, the negative quality of the minor premise and the Ashʿarī notion of acquisition (kasb), he denies that any valid syllogism arises from the two texts and argues that the problem does not exist in the first place. The article concludes that this literature reflects the methodological rigor of later theologians, and it includes a critical edition of both treatises based on their manuscripts and Ottoman printed copies.

Keywords

• Kalam
• Logic
• Syllogism
• Abū Saʿīd al-Khādimī
• Abū Naʿīm al-Khādimī.

تطبيقات القياس المنطقي على النصوص الدينية: رسالة الخادمي نموذجًا

Abstract

تحاول هذه المقالة الكشف عن مدى صحة وموثوقية الأقيسة المنطقية في الوصول لنتائج سليمة عند حملها على النصوص الدينية المتعلقة بالمسائل الكلامية؛ إذ في سياق العلاقة بين المنطق والكلام نجد العديد من النقاشات والتجاذبات، إلى أن استقر المتكلمون سيما المتأخرون منهم على اعتماد المنطق واستعماله في استدلالاتهم بشكلٍ كبير. ومع ذلك كانوا حريصين على الانسجام والدقة والصواب في استدلالاتهم الكلامية، وعدم الوقوع في التناقض في إنشائهم للبنيان الكلامي. من هنا جاء اهتمامهم بالكشف عن صحة النتائج المترتبة على القواعد المنطقية ومدى توافقها وتطابقها مع الآيات القرآنية والأحاديث النبوية. حيث تناولها العلماء في مصنفاتهم وفي رسائل مستقلة إلى أن تشكلت أدبيات في هذا السياق، الأمر الذي يعكس اهتمامهم بها. في هذه المقالة سندرس مدى صحة القياس المنطقي عند تطبيقه على النصوص الشرعية التي لها صلة بالمسائل الكلامية، وهل ينتج هذا القياس لا سيما الشكل الأول منه نتائج سليمة لا إشكال فيها؟ وذلك في ضوء تحليل رسالتين صغيرتي الحجم تعكسان هذا الإشكال بشكل دقيق، وفيهما محاولة جادَّة للجواب عليها. الرسالة الأولى هي للمُتكلِّم العثماني أبي سعيد الخادمي (ت. 1176/1763) بعنوان: رسالة في حديث النبي «ما شاء الله كان وما لم يشأ لم يكن» والآية «وما تشاؤون إلا أن يشاء الله»؛ والأخرى هي لأخيه الأصغر أبي نعيم الخادمي (ت. 1160/1747) وهي بمثابة تعقيب واستدراك على الرسالة الأولى. ينقل الخادمي في هذه الرسالة إشكالًا أورده الخفاجي (ت. 1069/1659) مفاده أنه عند إقامة قياس منطقي بين الحديث والآية فالنتيجة تُفضي إلى القول بأن كل ما يشاؤه الناس لا بد أن يكون، وهو قولٌ باطل ظاهر البطلان. يحاول الخادمي تحليل الآية والحديث المتعلِّقتان بمسألة القضاء والقدر والمشيئة الإلهية تحليلًا منطقيًّا وكلاميًّا ويقدِّم جوابه عليها؛ بينما يرفض أبو نعيم الخادمي وجود الإشكال من أصله ويقدم الجواب عن الإشكال من وجهة أخرى.

Keywords

• علم الكلام
• المنطق
• القياس المنطقي
• أبو سعيد الخادمي
• أبو نعيم الخادمي

References

1. Abd, Osmân ʿAvîd Fâḍil. “Risâle li-Ebî Sâʿîd el-Hâdımî”. Mecelletu Tesnîm ed-Düveliyye li’l-Ulûm el-İnsâniyye ve’l-İctimâiyye ve’l-Kanûniyye, 9/2 (2024) 42-51.
2. Aydın, Ömer. “Kelam Mantık İlişkisi”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi VII (2003), 1-14.
3. Bedevî, Abdurrahmân. el-Mantık es-Sûrî ve’r-Riyâdî. Kahire: Mektebetü’n-Nahda el-Mısriyye, 1963.
4. Bekiroğlu, Harun, “Mantığın Bir Tefsir Yöntemi Olarak Kullanılması: Muhammed Hâdimî’nin Enfâl Sûresinin 23. Âyetini Tefsiri”, Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14/27 (Haziran 2015), 51-81.
5. Borsbuğa, Mustafa - Coşkun Borsbuğa. “Ebû Naîm Ahmed el-Hâdimî’in Risâle fî ef’âli’l-ibâd Adlı Risâlesinin İnceleme, Tahkik ve Tercümesi”. Trabzon İlahiyat Dergisi 8/2 (2021), 45-47.
6. Çelik, Ahmet. “Hadimî Ebu Naim Ahmet”. Konya Ansiklopedisi. ed. Muhammet Ali Orak, Konya: Konya Kültür A.Ş, 2012, 134-135.
7. Durusoy, Ali. “Kıyas”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/524-528. İstanbul: TDV Yayınları, 2022.
8. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşʿath b. İshâk el-Ezdî es-Secestânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Muhammed ʿAvvame. Beyrut: Dârü’l-Kıble, 2009.

9. el-Âlûsî, Şihâbuddîn Mahmûd b. Abdullâh el-Hüseynî. Rûhu’l-Meânî fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-ʿAzîm ve’s-Sebʿi’l-Mesânî. thk. Mâhir Ḥabbûş ve diğerleri. Beyrut: Dârü’r-Risâle, 2010.
10. el-Beydâvî, Nâsırüddîn Ebû Sâʿîd Abdullâh b. Ömer b. Muhammed eş-Şîrâzî. Tefsîru’l-Beydâvî = Envâru’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Teʾvîl. thk. Muhammed Abdürrahmân el-Merʿaşlî. Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1997.
11. el-Elmaî, Zâhir b. Avâd, Menâhicü'l-cedel fi'l-Kur'ani'l-Kerim, Beyrut: Darü'l-Kitabi'l-Arabi, 1435.
12. el-Gelenbevî, İsmâʿîl b. Mustafa. Risâle fî Dafʿi’l-İşkâl ʿalâ Tefsîri Kavlillâhi Taʿâlâ: “Ve Lev alimallâhu Fîhim Hayran Laʾesmeʿahum”; ve: el-Kôcevî, Muṣliḥüddîn Muhammed b. Mustafa (Şeyhzâde). Risâle fî Dafʿi’l-İşkâl ʿalâ Tefsîri Kavlillâhi Taʿâlâ: “Ve Lev alimallâhu Fîhim Hayran Laʾesmeʿahum”. thk. Muhammed Tehâ Ḥamdûn. Irak: Müʾessetü Nâşirûn, 2023.
13. el-Hafâcî, Şihâbuddîn Ahmed b. Muhammed b. Ömer el-Mısrî el-Hanefî. Ḥâşiyetü’ş-Şihâb ʿalâ Tefsîri’l-Beydâvî = ʿInâyetu’l-Kâdî ve Kifâyetu’r-Râdî. Beyrut: Dâr Sâdir, ty.
14. el-Konevî, İsâmüddîn İsmâʿîl b. Muhammed el-Hanefî. Ḥâşiyetü’l-Konevî ʿalâ Tefsîri’l-Beydâvî. ve Muṣliḥüddîn Mustafa b. İbrâhîm el-Hanefî. Ḥâşiyetü İbni’t-Temcîd. thk. Abdullah Mahmûd Muhammed ʿUmar. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2001.
15. Emiroğlu, İbrahim, Klasik mantığa giriş, Ankara: Elis Yayınları, 2. Basım, 2004.
16. Emiroğlu, İbrahim. “Mantık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 28/18-28. İstanbul: TDV Yayınları, 2003.
17. es-Suhrevardî, Şihâbuddîn Yahyâ b. Ḥabş b. Emirak el-Suhrevardî el-Mektûl. Ḥikmetü’l-İşrâk; şerh: Kutbüddîn Şîrâzî ve taʿlîk: Sadrü’l-Müteallihîn Mevlâ Sadrâ. thk. Necfekolî Ḥabîbî; denetleyen: Âyetullâh Seyyid Muhammed Hâmeneî; ed.: Dr. Maksûd Muhammedî. Tahran: Enteşârâtü Bunyâd Ḥikmeti İslâmî-i Sedrâ, 2013.
18. Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed. el-Manṭıḳ ʿinde’l-Fârâbî. thk. Refîḳ el-Acem. Beyrut: Dârü’l-Meşriḳ, 1986.
19. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed et-Tûsî. el-Mustasfâ fî ʿIlmi’l-Usûl. thk. Muhammed b. Süleymân el- Eşkar. Beyrut: Müʾessetü’r-Risâle, 1417/1997.
20. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-Kıstâsü’l-müstaḳīm. thk. Mahmûd Bîcô. Şam: el-Matbaʿatü’l-ʿİlmiyye, 1413/1993.
21. Gazzâlî, Ebû Hâmid. Miḥakku’n-naẓar. thk. el-Lecnetü’l-ʿİlmiyye bi-Merkez Dâri’l-Minhâc. Cidde: Dârü’l-Minhâc, 1437/2016.
22. Gazzâlî, Ebû Hâmid. Miʿyârü’l-ʿilm. thk. Salahuddîn el-Havvârî. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 1433/2012.
23. Hadimioğlu, Numan. Hadim ve Hadimliler Bibliyografyası. Ankara: Ayyıldız Matbaası, 1983.
24. Hafâcî, Şihâbuddîn Ahmed b. Muhammed el-Mısrî. Nasîmü’r-Riyâz fî Şerhi’ş-Şifâi’l-Kâdî ‘Iyâz. Kahire: el- Matbaʿatü’l-Ezheriyye el-Mısriyye, 1327.
25. İbn Arafe, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed el-Mâlikî. Tefsîru İbn Arafe. thk. Celâl Es-Suyûtî. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2008.
26. İbn Sînâ, Ebû Ali el-Hüseyin b. Abdullâh b. Ali, eş-Şeyh er-Reis. el-İşârât ve’t-Tenbihât. thk. Mahmûd Şihâbî. Tahran: İntİşârâti Dâneşgâh-i Tehrân, 1960.
27. İbn Sînâ, Ebû Ali el-Hüseyin b. Abdullâh b. Ali, eş-Şeyh er-Reis. eş-Şifâʾ. thk. el-Ab Kanvâtî ve Saʿîd Zâyid; takdim. İbrâhîm Medkûr. Kahire: el-Heyʾa’l-ʿÂmme li-Şu’ûni’l-Matâbi’l-Emîriyye, 1960; Kum: Mektabetü Âyetullâh el-ʿUzma el-Merʿaşî en-Necfî, 1985.
28. İbn Teymiyye, Ebü'l-Abbas Takıyyüddin Ahmed b. Abdülhalim, er-Red ale'l-mantıkiyyin; tah. Abdü’s-samed Şerafuddin el-Kutbî, Beyrut: Müessesetü’r-reyyan, 1426/2005.
29. İsâm, İbrâhîm b. Muhammed b. ʿArab Şâh el-İsfaraînî. Ḥâşiyetü İsâm ʿalâ Tefsîri’l-Beydâvî. Kütahya Ktp, Vahîdüddîn Paşa, 22.
30. Kāsımî, Cemâlüddîn. Meḥâsinü’t-Teʾvîl. thk. Muhammed Bâsil ʿUyûnü’s-Sûd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418.
31. Kırca, Celal. “Kur’ân’ı Anlamada Mantık Sorunsalı”. Usûl İslâm Araştırmaları 28 (2017), 7-42.
32. Kırca, Celal. “Mûsâ Cârullâh’a Göre Kur’ân’ın Doğru Anlaşılmasındaki Mantık Sorunu Üzerine Bazı Düşünceler”. Kur’an Mesajı: İlmi Araştırmalar Dergisi, 2/2, (1999) 113-118.
33. Koca, Ferhat. “Hâdimî, Abdullah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15/24, İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
34. Köksal, Asım Cüneyd, “Osmanlılarda Mukaddimat-ı Erbaa Literatürü”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 14/27, (Şubat 2018), 101–132.
35. Neşşâr, Ali Sâmî. el-Mantık es-Sûrî Munzu Aristû hattâ ʿUsûrinâ’l-Hâdıra. Kahire: Dârü’l-Maʿârif, 1966.
36. Sak, İzzet. “Hadimî Ebû Saîd Muhammed bin Mustafa el-Hadimi”. Konya Ansiklopedisi. ed. Muhammet Ali Orak, Konya: Konya Kültür A.Ş, 2012, 135-139.
37. Sarıkaya, Yaşar. Ebu Said el-Hadimi: Merkez ile Taşra Arasında Bir Osmanlı Alimi. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2008.
38. Seber, Abdulkerim, “Mantık İlminin Kur’ân’ı Anlamadaki Önemi ve Klasik Tefsirlerdeki Tezahürü,” SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Dergisi, 27 (2012), 109-126.
39. Şeyhzâde, Muhyîddîn b. Muṣliḥüddîn Mustafa el-Kôcevî el-Hanefî. Ḥâşiyetü Şeyhzâde ʿalâ Tefsîri’l-Beydâvî = Ḥâşiyet İbnü’ş-Şeyh. thk: Muhammed Abdulkâdir Şâhîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1999.
40. Şimşek, Halil İbrahim. Muhammed Hadimi: Hayatı, Eserleri ve Tasavvufi Görüşleri. Konya: Olgun çelik Matbaa, 2010.
41. Şirvânî, Sadrüddîn Zâde. Risâle fî Tefsîri Kavlillâhi Taʿâlâ: “Ve Lev alimallâhu Fîhim Hayran Laʾesmeʿahum”. Süleymâniye Ktp, Lâleli, 252, 31a-33a; Köprülü Ktp, Muhammed Âsım Bey, 724, 122b-123a.
42. Teftazânî, Saʿdüddîn Mesʿûd b. Fahreddîn ʿUmar. et-Telvîh ilâ Keşfi Ḥakâʾiḳi’t-Tenkîḥ. thk. Muhammed Adnân Derviş. Beyrut: Dârü’l-Arkam, 1998.
43. Tilimsânî, Ebû Abdullah eş-Şerîf Muhammed b. Ahmed b. Ali. Meŝârâtü’l-ġalaṭ fi’l-edille. thk. Muhammed Ali Ferkûs. Mekke: el-Mektebetü’l-Mekkiyye; Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân, 1998.
44. Tilimsânî, Ebû Abdullah eş-Şerîf Muhammed b. Ahmed b. Ali. Miftâhu’l-Vusûl ilâ Binâʾi’l-Furûʿ ʿalâ’l-Usûl. thk. Muhammed Ali Ferkûs. Mekke: el-Mektebetü’l-Mekkiyye; Beyrut: Müessetü’r-Rayyân, 1998.
45. Turgut, Hasan, “İbn Teymiyye’nin Mantik Eleştirilerinin Kelâm İlmi Açisindan Değerlendirilmesi”, Kocaeli İlahiyat Dergisi, 5/1 (Haziran/June 2021), 187-208.
46. Yayla, Mustafa. “Hâdimî, Ebû Saîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 15/24-26, İstanbul: TDV Yayınları, 1997.