İstircânın Teolojik Temelleri Ve Hadis Edebiyatındaki Kullanımı

Öz

Bu çalışmada, istircâ terimi hadis rivayetleri temel alınarak disiplinler arası bir yön-temle analiz edilmiş; araştırmanın ilk bulgusu olarak kavramın Câhiliye döneminde bir kar-şılığının olmadığı tespit edilmiştir. Çalışma ayrıca, Hz. Peygamber ve ashabının istircâyı yalnızca büyük felaketler karşısında değil; aynı zamanda pişmanlık, sünnete aykırı uygula-malar ve din istismarı gibi durumlarda da manevî ve ahlakî bir duruş olarak benimsediğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda terim; teolojik açıdan tevhidin doğal bir sonucu olarak itikadî bir duruşa tekabül etmekte; fıkhî açıdan, kalbî bir teslimiyet (farz) ve bunun dille ikrarı (nafile) olmak üzere iki yönlü bir sorumluluk içermekte; tasavvufî perspektifte ise fânilikten mutlak Varlık’a dönüşü simgeleyen derin bir ontolojik şuura dönüşmektedir. So-nuç olarak, istircânın bu çok yönlü yapısı, onun felaket anlarıyla sınırlandırılmış dar algısını aşarak, müminin krizler karşısındaki bütüncül imanî duruşunu ifade eden kapsamlı bir terim olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Tevhid
• İstircâ
• Musibet
• Teslimiyet

The Theological Foundations Of Istirja' And Its Use in Hadith Literature

Öz

In this study, the concept of istirja’ is analyzed using an interdisciplinary method based on hadith narratives; the research’s initial finding is that the concept had no equivalent in the Jahiliyyah period. The study also reveals that the Prophet and his companions adopted istirja’ not only in the face of great calamities but also as a spiritual and moral stance in sit-uations such as regret, practices contrary to the Sunnah, and the exploitation of religion. In this context, the term corresponds to a creedal stance as a natural result of tawhid (oneness of God) from a theological perspective; from a fiqhi (jurisprudential) perspective, it in-volves a two-fold responsibility comprising submission of the heart (fard) and its verbal affirmation (nafilah); and from a Sufi perspective, it transforms into a deep ontological con-sciousness symbolizing the return from transience to the absolute Being. Consequently, this multifaceted nature of istirja’ transcends its narrow perception limited to moments of ca-lamity, demonstrating that it is a comprehensive concept expressing the believer’s holistic stance of faith in the face of crises.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Tawhid
• Istirja’
• Calamity
• Submission

Kaynakça

1. Abdürrezzâk, Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi‘ es-San‘ânî el-Himyerî. el-Kitâbü’l-musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr. Takdim: Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Medine: Mektebetü’l-‘Ulûm ve’l-Hikem, 1989.
2. Ahmed b. Hanbel, el-Müsned. thk. Şuayb Arnaût - Adil Mürşid v. dğr. 50 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
3. Ahmed Muhtar, Abdülhümeyd Ömer. Mu‘cemü’l-lügati’l-Arabiyyeti’l-muâsıra. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 2008.
4. Ali, Cevâd. el-Mufassal fî târîhi’l -ʿArab ḳable’l-İslâm. 20 Cilt. Bağdat: 1993.
5. Ateş, Süleyman. İslam Tasavvufu. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, ts.
6. Bezzâr, Ebû Bekr Ahmed b. Amr b. Abdilhâliḳ el-Basrî. el-Müsned. thk. Mahfûzurrahman Zeynullah v. dğr. 18 Cilt. Medine: Mektebetü’l-‘Ulûm ve’l-Hikem, 2009.
7. Buhârî, Ebû Abdillâh. el-Câmiʿu’s sahih. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
8. Cürcânî, Ebû Ahmed. el-Kâmil fî duʿafâʾi’r-ricâl. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Ali Muhammed Muavviz. Beyrut: el-Kütübü’l-İlmiyye, 1997.

9. Çağrıcı, “Musibet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 31/255-256. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
10. Çağrıcı, Mustafa. Kur’an’ın Geliş Ortamında Ahlak ve İnsan İlişkileri. İstanbul: Kuramer, 2017.
11. Çakmak, Fikrullah. “Câhiliye Şiirinde Ahiret İnancı”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (Aralık 2021), 119-146.
12. Asri Çubukçu, “Ebû Lübâbe el-Ensârî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/179. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
13. Demirli, Ekrem. “Vahdet-i vücûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/431. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
14. Ebû Dâvûd, es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Şuayb Arnaût - Muhammed Kâmil. 7 cilt. Beyrut: Dârü’r-Risâle el-Âlemiyye, 2009.
15. Ebû Dâvûd es-Sicistânî. el-Merâsîl, thk. Şuayb Arnaût. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1988.
16. Halîl b. Ahmed, el-Ferâhîdî. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Mehdi el-Mahzûmî - İbrahim es-Samerrâî. Bağdat: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 1985.
17. Hökelekli, Hayati. “İstircâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/374-375. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
18. İbn Abdülber, en-Nemerî. el-İstizkâr. thk. Sâlim Muhammed Atâ - Muhammed Ali Muavvız. 9 cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
19. İbn Hacer el-Askalânî. el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd -Ali Muhammed Muavvız. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
20. İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-bârî bi-Şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî & Muhibüddin el-Hatîb. 13 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1970.
21. İbn Mâce, es-Sünen. thk. Şuayb Arnaût - Adil Mürşid v. dğr. 5 cilt. Beyrut: Dârü’r-Risâle el-Âlemiyye, 2009.
22. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl er-Rüveyfiî. Lisânü’l-‘Arab. 15 cilt. Beyrut: Dâru Sâder,1994.
23. İbn Sa‘d, Ebû Abdullâh el-Bağdâdî. et-Tabakâtü’l-kebîr. thk. Ali Muhammed Ömer. 11 cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 2001.
24. İsmail Yiğit, “Kınnesrîn”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/419. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
25. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-aḥkâmi’l-Ḳurʾân. thk. Ahmed el-Berdûnî & İbrahim Ettefeyyiş. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
26. Mâlik b. Enes, el-Muvatta’. thk. Abdülvahhab Abdüllatîf. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, ts.
27. Müslim, Ebü’l-Hüseyn el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’s-ṣahîh. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1992.
28. Müttakī el-Hindî, Alî b. Hüsâmiddîn. Kenzü’l-ʿummâl fî süneni’l-aḳvâl ve’l-efʿâl. 18 18 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
29. Nahcuvânî, Ni‘metullâh. el-Fevâtîhu’l-ilâhiyye ve’l-mefâtîhu’l-gaybiyye. İstanbul: Dârü’l-hilâfeti’l-aliyye Matbaa-i Osmaniye, 1325.
30. Necmüddîn-i Dâye, et-Te’vîlâtü’n-necmiyye. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
31. Nesâî, Ebû Abdirrahmân. Sünenü’n-Nesâî. thk. Muhammed Rıdvan - Muhammed Enes v. dğr. 8 cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâletü’l-Âlemiyye, 2018.
32. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ. el-Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. 18 cilt. Beyrut: Dâru İhyâ-i Türâsi’l-Arabî, 1972.
33. Öngören, Reşat. “Zikir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/412-413. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
34. Özler, Mevlüt. “Tevhid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 41/22-24. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
35. Râzî, Fahreddîn. Mefâtîhu’l-ğayb. 32 cilt. Beyrut: Dâru İhyâ-i Türâsi’l-Arâbî, 1999.
36. Saîd b. Mansûr. es-Sünen. thk. Sa‘d b. Abdullah b. Abdülazîz Âl-i Humeyyid. 5 cilt. Riyâd: Dârü’s-Sümey‘î, 1997.
37. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn, Cemʿu’l-cevâmiʿ. thk. Muhtar İbrâhîm v. dğr., Kahire: el-Ezher, 2005.
38. Şehristânî, Muhammed b. Abdilkerîm. el-Milel ve’n-nihal. Kahire: Müessesetü’l-Halebî, ts.
39. Uludağ, Süleyman “Rızâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/56-57. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
40. Uraler, Aynur. “Safiyye bint Abdilmuttalib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/475. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
41. Zehebî, Şemsüddîn. el-Kâşif fî maʿrifeti men lehû rivâye fi’l-Kütübi’s-sitte. thk. Muhammed Avvâme - Ahmed Muhammed Nemir Hatîb. 2 cilt. Cidde: Dâru’l-Kıble, 1992.