Şeyh Atâullah Mesleğinin Teşekkülü Ve Tahrîrât Tercihlerine İlişkin Bir İnceleme

Yıl 2026, Sayı: 17 , 39 - 65 , 30.04.2026

Abdullah Giray

https://doi.org/10.53336/rumeli.1793262

https://izlik.org/JA73ML33AE

Öz

Kıraat eğitiminde bir yöntem olarak benimsenen indirâc usulü, zamanla vecihlere dair tarik sayısının artmasına sebebiyet vermiştir. Bu durumun tabii bir sonucu olarak ortaya çıkan telfîk ve terkîb problemleri, ilmî bir zorunluluk olarak tahrîrât çalışmalarını gündeme getirmiştir. İbnü’l-Cezerî’nin (ö. 833/1429) telif ettiği en-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-ʿaşr ile bu eserin manzum formunu teşkil eden Ṭayyibetü’n-Neşr, Osmanlı dönemi kıraat tedrisatının ana eksenini oluşturmuştur. Bu temel metinler, tahrîrât araştırmalarına zemin hazırlayarak farklı kıraat mesleklerinin tekevvün etmesine imkân tanımıştır. Söz konusu ekoller arasında özellikle Şeyh Atâullah mesleği, günümüzde İstanbul ve Anadolu coğrafyasında en yaygın okutulan eğitim metodu olarak öne çıkmaktadır. Bu meslek; usûlü’l-kıraat ve ferşü’l-hurûf kaideleri bakımından diğer mesleklerden belirgin farklarla ayrılmaktadır. Mesleğin aşru’s-suğrâ merhalesinde “ruhsat” prensibi esas alınmış; bu yaklaşımın teorik temelleri Ârif el-Hıfzî’nin (ö. 1238/1822) Muğni’l-ḳurrâ, Abdülfettâh el-Pâlûvî’nin (ö. 1173/1759) Zübdetü’l-ʿirfân ve Molla Mehmed Emin Efendi’nin (ö. 1275/1859) ʿUmdetü’l-ḫullân adlı eserlerinde vaz edilmiştir. Buna mukabil, mesleğin aşru’l-kubrâ aşamasında yer yer “azimet” prensibinin tercih edildiği müşahede edilmektedir. Bu metodolojik tavır, Ahmed er-Rüşdî’nin (ö. 1217/1802) Mürşidü’ṭ-ṭalebe ve Mehmed Emin Efendi’nin Züḫrü’l-erîb adlı eserleri tetkik edildiğinde tebarüz etmektedir. Azimet merkezli Îtilâf ve Mutkîn mesleklerinin aksine Atâullah mesleğinin günümüze kadar bekasını sürdürmesi, ruhsat prensibine yönelik taassubî bir tutum sergilememesi ve ihtiyaç hâlinde azimet prensibine yönelen esnek yapısıyla irtibatlıdır. Bu çalışma, Şeyh Atâullah mesleğinin ilmî tercihlerini ve kıraat geleneği içerisindeki özgün konumunu tespit etmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Meslek , Muğni’l-ḳurrâ , Mürşidü’ṭ-ṭalebe , Şeyh Atâullah

Etik Beyan

Bu çalışma Yalova Üniversitesi, Temel İslam Bilimleri, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü'nde devam etmekte olan "KIRAAT GELENEĞİMİZDE MISIR TARİKİ-ŞEYH ATÂULLAH MESLEĞİ: USUL, TERCİHLER VE EKOLLER ARASI MUKAYESE" başlıklı doktora tezi esas alınarak üretilmiştir. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm kaynakların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

A Study On The Formation Of The Sheikh Atâullah Profession And The Preferences Of Tahrîrât

https://izlik.org/JA73ML33AE

Öz

The indirāj technique adopted in the teaching of recitation has, over time, led to an increase in the number of approaches to the variant readings. The problems of telfîk and terkîb, that arise as a natural consequence of this situation, have brought tahrîrât studies to the fore as a scholarly necessity. Ibn al-Jazari’s (d. 833/1429) en-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-ʿaşr and its rhymed version, Ṭayyibetü’n-Neşr, formed the main axis of Quranic recitation teaching in the Ottoman period. These fundamental texts paved the way for tahrîrât studies, enabling the emergence of different qiraat ‘schools’. Among these schools, the school of Sheikh Atâullah stands out as the most widely taught educational method in Istanbul and Anatolia today. This school differs significantly from other schools in terms of the rules of usul al-qira’at and farshu al-huruf. The principle of ‘ruhsat’ (concession) was adopted in the aşru’s-suğrâ stage of the school and the theoretical foundations of this approach were established by ʿArif al-Ḥifzî (d. 1238/1822)., in Mughni al-Qurra, by Abd al-Fattah al-Palawi (d. 1173/1759) in Zubdat al-ʿIrfan, and by Molla Mehmed Emin Efendi (d. 1275/1859) in ʿUmdat al-Khulaan. In contrast, it is observed that the principle of ‘azimet’ (azīmah) is occasionally preferred in the aşru’l-kubrâ stage of the profession. This methodological approach becomes evident when the works Murshid al-Talib by Ahmed al-Rushdi (d. 1217/1802) and Zuhur al-Arib by Mehmed Emin Efendi are examined. Unlike the Azimet-centred Itilâf and Mutkîn schools, the Atâullah school has survived to the present day due to its flexible structure, which does not display a fanatical attitude towards the principle of ruhsat and resorts to the principle of azimet when necessary. This study aims to identify the scholarly preferences of the Sheikh Atâullah school and its unique position within the tradition of recitation.

Anahtar Kelimeler

Qiraat , Vocation , Mughni al-ḳurrā , Murshid al-ṭalabah , Shaykh Atāullah

Etik Beyan

This study is based on his doctoral dissertation titled "THE EGYPTIAN TARIKI-Shaykh ATAULLAH'S MESSE IN OUR KIRAAT TRADITION: USUL, PREFERENCES AND MUKAYESE BETWEEN SCHOOLS" which is based on his doctoral dissertation. It is declared that scientific and ethical principles have been followed in the preparation process of this study and all the sources used are indicated in the bibliography.

Kaynakça

• Abdilganî ed-Dimyâtî el-Bennâ, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Muhammed. İtḥâfü fuḍalâʿi’l-beşer bi’l-ḳırâ’âti’l-erbaʿate ʿaşer. thk. Şeyh Abdurrahim ed-Darhûnî. Kahire: Daru’l-Hadis, 2009.
• Ahmed er-Rüşdî, İbn Yusuf b. Hüseyin b. Ahmed Yusuf İmamefendizâde. Mürşidü’ṭ-ṭalebe ilâ iḍâḥi vücûhi baʿḍi âyâti’l-Ḳur’âniyye min ṭurûḳi’ṭ-Ṭayyibe (Marmara Nüshası). İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih Bölümü, nr. 71.
• Ahmed er-Rüşdî, İbn Yusuf b. Hüseyin b. Ahmed Yusuf İmamefendizâde. Mürşidü’ṭ-ṭalebe ilâ iḍâḥi vücûhi baʿḍi âyâti’l-Ḳur’âniyye min ṭurûḳi’ṭ-Ṭayyibe (Fatih Nüshası). İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih Bölümü, nr. 71. Akdemir, Mustafa Atilla. Kıraat İlmi Eğitim ve Öğretim Metotları. İstanbul: MÜİFV Yayınları, 2015.
• Aklan, Kenan. “İbn Kesîr ve Kıraatinin Özellikleri”, On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri, ed. Ahmet Gökdemir. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2023.
• Akyüz, Abdullah. Osmanlı Kurrâları. İstanbul: Rabbani Yayınları, 2021.
• Alemüddin es-Sehâvî, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Abdüsselâm. Fetḥu’l-vaṣîd fî şerḥi’l-ḳaṣîd. thk. Mevlay Muhammed İdrisi Tahiri. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2005.
• Ârif el-Hıfzî, Muhammed. el-İḍhâr fî ṭuruḳi’l-eimmeti’l-aḫyâr. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt Bölümü, nr. 177.
• Ârif el-Hıfzî, Muhammed. el-Mecmâ‘ fi’l-ḳırâ’âti’l-erbaʿa. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kitaplığı, Ali Üsküdarlı Bölümü, nr. 57.
• Ârif el-Hıfzî, Muhammed. Muğni’l-ḳurrâ fî şerḥi Muḫtâru’l-iḳra. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt Bölümü, nr. 177.
• Dânî, Ebû ʿAmr Osmân b. Sâid b. Osmân. et-Teysîr fi’l-ḳırâ’âti’s-sebʿ. thk. Otto Pretzl. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
• Dûserî, İbrâhîm b. Saʿid. Muḫtaṣaru’l-ʿibârât li muʿcemi muṣṭalaḥati’l-ḳırâ’ât. Riyad: Dâru’l-Hadara li’n-Neşri ve’t-Tevzî, 2008.
• Ebû Şâme el-Makdisî, Ebü’l-Kāsım Şihâbüddîn Abdurrahman b. İsmâîl b. İbrâhîm. İbrâzü’l-meʿânî fi’l-ḳırâ’âti’s-sebʿ. thk. İbrahim Atve Avad. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, t.y..
• Eğinî, Muhammed Hulusi. Mecmû’a alâ Ḳırâ’âti’t Takrîb. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi, Hafız Ali Üsküdarlı Bölümü, nr. 52.
• Gökdemir, Ahmet. “Osmanlı Kıraat Eğitiminde Tarikler, Meslekler ve Mesleklerin Temel Eserleri”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 13 (26 Haziran 2019), 91-123.
• Gökdemir, Ahmet. Ali b. Süleyman el-Mansûrî ve Meşhur Mısır Tariki Kurrâları. İstanbul: Ravza Yayınları, 2018.
• İbn Galbûn, Ebü’l-Hasen Tâhir b. Abdilmünʿim b. Ubeydillâh b. el-Halebî el-Mısrî. et-Teẕkire fi’l-ḳırâʾâti’s̱-s̱emân. thk. Eymen Rüşdî Suveyd. Dımeşk: Darü’l-Ğavsânî, 2009.
• İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Musa b. el-Abbas et-Temîmî. Kitâbü’s-sebʿ fi’l-ḳırâ’ât. thk. Şevki Dayf. Kahire: Darü’l-Maarif, t.y..
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî Yûsuf. en-Neşr fi’l-ḳırâ’âti’l-ʿaşr. Medine: Muʿcemu’l-Mushafı’ş-Şerîf, 2014.
• Kâdî, Abdülfettâh b. Abdilganî b. Muhammed. el-Budûrüz-zâhire fi’l-kırâ’âti’l-ʿaşri’l-mütevâtire min tarîkayi’ş-Şâṭıbiyye ve’d-Dürre. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabi, 2005.
• Kâdî, Abdülfettâh b. Abdilganî b. Muhammed. el-Vâfî fî şerḥi’ş-Şâṭıbiyye. Kahire: Darü’s-Selam, 2019.
• Kāsım b. Fîrruh, Ebû Muhammed (Ebü’l-Kāsım) b. Halef eş-Şâtıbî er-Ruaynî. Ḥırzü’l-emânî ve vechü’t-teḥânî. (eş-Şâṭıbiyye) thk. Ali b. Saʿd Gamid el-Mekkî. Dımeşk: Darü’l-Gavsanî, 2014.
• Kastamonî, İsmâil Hakkı b. Abdurrahman es-Sûzî. İcâzetnâme. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar Bölüm, nr. 2870.
• Kastamonî, İsmâil Hakkı b. Abdurrahman es-Sûzî. ʿİlmü’t-Taḳrîb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar Bölümü, nr. 297.
• Kettânîzâde, Muhammed b. Mustafa en-Naʿîmî. Mutḳinü’r-rivâye fî ʿulûmi’l-ḳırâ’âti li’d-dirâye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Bağdatlı Vehbi Efendi Bölümü, nr. 21.
• Mansûrî, Ali b. Süleyman b. Abdullah. Taḥrîru’ṭ-ṭuruḳ ve’r-rivâyât. thk. Halid Hasan Ebü’l-Cûd. Cize: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Turas, 2022.
• Mevsılî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Hüseyin. Şerḥu ʿale’ş-Şâṭıbiyye Kenzi’l-meʿânî şerḥu Ḥırzü’l-emânî. thk. Muhammed İbrahim el-Meşhedânî. Dımaşk: Daru’l-Ğavsânî, 2012.
• Molla Mehmed Emin Efendi. ʿUmdetü’l-ḫullân. İstanbul: Mektebetu’l-Mahmûdiyye, t.y..
• Molla Mehmed Emin Efendi. Zeḫrü’l-erîb fî iḍâḥi’l-cemʿ bi’t-taḳrîb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İbrahim Efendi Bölümü, nr. 11.
• Mukrî, İbrahim el-Hafız. Bed’ü’l-Ḳur’an mine’t-Taḳrîb. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi, Hafız Ali Üsküdarlı Bölümü, nr. 80.
• Pâlûvî, Hâmid b. Abdülfettâh. Zübdetü’l-ʿirfân fî vücûhi’l-Ḳur’ân. thk. Mustafa Atilla Akdemir. Dubai: Silsiletü’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2020.
• Surûrî, Süleyman. İcâzetnâme. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar Bölümü, 2770.
• Şahin, Ali. el-Münezzel fi’l-ḳırâ’âti’l-‘aşr min ṭariḳayi’t-Teysîr ve’t-Taḫbîr. Isparta: Hayrat Neşriyat, 2016.
• Şahin, Ali. el-Vücûhâtü’l-Ḳur’âniyye fi’l-ḳırâ’âti’l-‘aşr (Aşere Sûreti). İstanbul: y.y. t.y.
• Şahin, Ali. el-Vücûhâtü’l-Ḳur’âniyye fi’l-ḳırâ’âti’l-‘aşr (Taḳrîb Sûreti). İstanbul: y.y. t.y.
• Tanman, Mehmet Baha. “Atâ Efendi Tekkesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Temel, Nihat. Kırâat ve Tecvîd Istılahları. İstanbul: MÜİFV Yayınları, 2018.
• Veliyyüddîn b. Ali. Risâle fî ḍâdi’s-ṣaḫîḥa. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih Bölümü, nr. 68.