The Effect of Waqf Lāzim on the Interpretation of the Qur’an: An Analytical Study Based on al-Sajāwandī’s ʿIlal al-Wuqūf

Öz

This study examines the significance of knowledge of waqf al-lāzim (obligatory stops) in the Qurʾān through an applied analysis of the signs of waqf al-lāzim identified by al-Sajāwandī (d. 560/1165) in his work ʿIlal al-Wuqūf. The importance of this topic stems from the fact that waqf (pausing) and ibtidāʾ (resuming) constitute fundamental elements in preserving the integrity of Qurʾānic meaning. Failure to pause where a necessary stop is required, or connecting such points without pause, may lead to distortion of meaning or the emergence of incorrect interpretations. Therefore, knowledge of waqf al-lāzim is considered one of the essential tools for proper exegetical understanding. The aim of this study is to define the concept of waqf al-lāzim both linguistically and terminologically, to clarify its basis and ruling, and to demonstrate its direct impact on Qurʾānic exegesis—particularly in verses where meaning is fundamentally altered if a pause is not observed. The study also seeks to address gaps in the existing literature by providing a comprehensive and dedicated treatment of this subject, examining al-Sajāwandī’s waqf al-lāzim instances in a holistic manner and analyzing their exegetical implications in detail. To the best of our knowledge, no prior study has systematically compiled these instances and analyzed their interpretive impact at this level. Methodologically, the research adopts an inductive approach by surveying the instances of waqf al-lāzim in al-Sajāwandī’s work, as well as an analytical approach by examining selected Qurʾānic examples marked with the symbol (م), drawing on sources from tafsīr, linguistics, and the science of waqf wa ibtidāʾ to explain their exegetical rationale. The study concludes that waqf al-lāzim has varying degrees of strength and obligation depending on its position and role in preserving meaning. It also establishes that al-Sajāwandī was the first scholar to formulate and symbolize the concept of waqf al-lāzim systematically. Furthermore, the study highlights the close relationship between this field and Qurʾānic exegesis, demonstrating that neglecting such pauses can lead to flawed interpretations and disrupt the integrity of the Qurʾānic text.

Anahtar Kelimeler

• Qur’anic exegesis
• waqf and ibtidāʾ
• waqf lāzim
• al-Sajāwandī
• ʿIlal al-Wuqūf

Vakf-ı Lâzımların Kur’ân-ı Kerîm Tefsirine Etkisi: Secâvendî’nin İlelü’l-Vukûf Adlı Eseri Örneğinde

Öz

Bu araştırma, Kur’ân-ı Kerîm’deki vakf-ı lâzım bilgisinin önemini, Secâvendî’nin (öl. 560/1165) ‘İlelü’l-Vukûf adlı eserinde işaret ettiği vakf-ı lâzım alametleri üzerinden uygulamalı bir incelemeyle ele almaktadır. Vakf ve ibtidânın, Kur’ân’ın anlam bütünlüğünü korumada temel bir unsur olması araştırmanın önemini ortaya koymaktadır. Zira vakf-ı lâzım olan yerlerde durulmaması veya bu yerlerin vasıl ile okunması, anlamın tahrifine veya yanlış bir anlamın ortaya çıkmasına sebebiyet verebilmektedir. Bu nedenle vakf-ı lâzım bilgisi, tefsirî anlamayı mümkün kılan asli araçlardan biridir. Araştırmanın amacı, vakf-ı lâzım kavramını hem dilbilimsel hem de terimsel yönleriyle tanımlamak, dayanağını ve hükmünü ortaya koymak, ayrıca özellikle durulmadığında anlamın kökten değiştiği ayetlerde vakf lâzımın doğrudan tefsire etkisini ortaya çıkarmaktır. Çalışma, literatürde bu konuya dair eksik kalan yönleri tamamlamayı; Secâvendî’nin vakf lâzımlarını bütüncül bir yapıda ele alarak bunların tefsire etkilerini ayrıntılı biçimde incelemeyi hedeflemektedir. Bunun yanı sıra çalışma, bu konunun müstakil ve detaylı biçimde ele alınmasındaki eksikliği gidermeyi amaçlamaktadır. Zira tespit edilebildiği kadarıyla, Seccâvendî’nin belirlediği vakf-ı lâzım yerlerini topluca inceleyip tefsirî etkilerini bu düzeyde analiz eden bir araştırmaya rastlanmamıştır. Bu kapsamda araştırma, Secâvendî’nin eserinde yer alan vakf-ı lâzım konumlarını taramaya dayalı tümevarım yöntemini ve “م” işaretiyle belirtilmiş örnek ayetlerin tefsir, dil ve vakf-ibtidâ kaynakları ışığında çözümlendiği analitik yöntemi kullanmıştır. Araştırmanın sonucunda, vakf-ı lâzımın konumuna ve anlamı korumadaki rolüne bağlı olarak farklı güç ve hüküm derecelerine sahip olduğu; Secâvendî’nin vakf-ı lâzım terimini ilk defa ortaya koyup sembolleştiren âlim olduğu; ayrıca vakf-ı lâzım bilgisinin tefsir ilmiyle yakından ilişkili bulunduğu anlaşılmıştır. Vakf-ı lâzımın ihmal edilmesi, ayetin bütünlüğünün bozulmasına ve hatalı anlamların ortaya çıkmasına yol açabilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Vakf-ı ve İbtidâ
• Vakf-ı Lâzım
• Secâvendî
• ‘İlelü’l-Vukûf

أثر الوقوف اللازمة في تفسير القرآن الكريم -كتاب علل الوقوف للسجاوندي أنموذجًا

Öz

يتناول هذا البحث أهمية معرفة الوقوف اللازمة في القرآن الكريم من خلال دراسة تطبيقية لعلامات الوقوف اللازمة التي أشار إليها السجاوندي (ت. ٥٦٠/١١٦٥) في كتابه علل الوقوف. وتبرز أهميتها من كون الوقف والابتداء بابًا من الأبواب الأساسية لحفظ المعنى القرآني من الخلل؛ إذ قد يؤدّي وصل ما يجب الوقف عليه إلى تحريف الدلالة أو إيهام معنى فاسد. ومن ثمّ فإنّ معرفة الوقف اللازم يُعدّ جزءًا أصيلاً من أدوات الفهم التفسيري. يهدف البحث إلى ضبط مفهوم الوقف اللازم في بعديه اللغوي والاصطلاحي، وبيان أصله وحكمه، مع الكشف عن أثره المباشر في تفسير الآيات، ولاسيما المواضع التي يُغيَّر فيها المعنى رأسًا عند الوصل. كما تهدف الدراسة إلى سدّ النقص في معالجة هذا الموضوع معالجة مستقلة ومفصّلة؛ إذ لم نعثر -بحسب اطّلاعنا- على دراسة تجمع هذه الوقوف عند السجاوندي وتبيّن أثرها التفسيري بهذا المستوى من التحليل. وقد اعتمدت الدراسة المنهج الاستقرائي باستقراء مواضع الوقوف اللازمة في كتاب السجاوندي، والمنهج التحليلي القائم على دراسة النماذج المختارة التي وُضعت عندها علامة الوقف اللازم (م)، مع الرجوع إلى كتب التفسير واللغة والوقف والابتداء لبيان العلة التفسيرية. وخلص البحث إلى أنّ الوقوف اللازمة تتفاوت قوةً وحكمًا باختلاف موقعها ودورها في صيانة المعنى، وأنّ السجاوندي هو أوّل من صاغ مصطلح الوقف اللازم ورمْزه، وأنّ هذا العلم وثيق الصلة بعلم التفسير؛ إذ إنّ إهماله يوقع في معانٍ باطلة، ويُفسد ترابط النص القرآني

Anahtar Kelimeler

• التفسير،
• الوقف والابتداء،
• الوقف اللازم، السجاوندي، علل الوقوف.

Kaynakça

1. Âlûsî, Şihâbüddîn Mahmûd. Rûhu’l-Meânî fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm ve’s-Seb‘i’l-Mesânî. haz. Mahmûd Şükrî el-Âlûsî. Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
2. Beğavî, Hüseyin b. Mesʿûd. Meâlimü’t-Tenzîl. thk. Muhammed Abdullah en-Nemr ve diğerleri. Riyad: Dâr Taybe, 1311.
3. Dânî, Osman b. Saîd. el-Muktefâ fi’l-Vakf ve’l-İbtidâ. thk. Yusuf Abdurrahman el-Mer’aşlî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1987.
4. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yusuf. el-Bahru’l-Muhît. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd ve diğerleri. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
5. el-Fihrisü’ş-şâmil li’t-türâsi’l-ʿArabî el-İslâmî el-mahtût: ʿUlûmü’l-Kur’ân, mahtûtâtü’t-tefsîr ve ʿulûmihî. Amman: Müessesetü Âli’l-Beyt, 1989.
6. Fîrûzâbâdî, Muhammed b. Yakûb. el-Kâmûsü’l-Muhît. thk. Mektebü Tahkîki’t-Türâs. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005. Husarî, Mahmûd Halîl. Meâlimü’l-İhtidâ ilâ Maʿrifeti’l-Vakf ve’l-İbtidâ. Kahire: Mektebetü’s-Sünne, 2002.
7. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnisiyye, 1884.
8. İbn Atıyye el-Endelüsî, Abdülhak. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-azîz. thk. er-Rahhâle el-Fârûk vd. Katar: Dârü’l-Hayr, 2007.

9. İbn Fâris, Ahmed. Mu’cemü Mekâyîsi’l-Luga. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Şam: Dârü’l-Fikr, 1979.
10. İbn Kesîr, İsmâil b. Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme. Riyad: Dâr Taybe, 1999.
11. İbn Manzûr, Muhammed b. Mukarram. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâr Sâdır, ts.
12. İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed. en-Neşr fi’l-Kırââti’l-Aşr. haz. Ali Muhammed ed-Dabbâ‘. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
13. İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed. Gâyetü’n-nihâye. thk. J. Bergsträsser, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
14. İmrân, Hamdî Bahît Muhammed. el-Vakf ve’l-ibtidâ fi’l-Kur’âni’l-Kerîm ve eseruhumâ fi’l-maʿnâ. Amman: Dârü’l-Mübâdere li’n-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 2024.
15. Kara, Mehmet. Kıraat ve tefsir boyutuyla vakf-ı lâzım. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2022.
16. Kıftî, Ebü’l-Hasan Alî b. Yûsuf. İnbâhü’r-ruvât alâ enbâhi’n-nuhât. Kahire: Dârü’l-Fikr, 1986.
17. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmi‘ li-Ahkâmi’l-Kur’ân ve’l-Mubeyyin limâ Tedammenehû mine’s-Sünne ve Âyi’l-Furkân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî ve Muhammed Rıdvân Araksusî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
18. Mırsafî, Abdülfettâh es-Seyyid Acemî. Hidâyetü’l-Kârî ilâ Tecvîdi Kelâmi’l-Bârî. Medine: Mektebetü Taybe, t.y.
19. Nîsâbûrî, Nizâmüddîn Hasan b. Muhammed. Tefsîru garâʾibi’l-Kur’ân ve rağâʾibi’l-furkân. thk. Zekeriyyâ ʿUmeyrât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
20. Ouedraogo, Souleymane. Vakf-ı Lâzım ve Vakf-ı Kabîhleri Bilmenin Kuran Tefsirine Etkisi İmam Secâvendî'nin el-Vakf ve'l-İbtidâ adlı Kitabı Örneği, Gaziantep: Gaziantep Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
21. Secâvendî, Muhammed b. Tayfûr. İlelü’l-Vukûf. thk. Muhammed b. Abdullah el-İydî. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2006.
22. Secâvendî, Muhammed b. Tayfûr. Kitâbü’l-Vakf ve’l-İbtidâ. thk. Muhsin Hâşim Derveş. Amman: Dârü’l-Minhâc, 2001.
23. Sem‘ânî, Mansûr b. Muhammed. Tefsîru’l-Kur’ân. thk. Ebû Temîm Yâsir b. İbrâhim. Riyad: Dârü’l-Vatan, 1997.
24. Semîn el-Halebî, Ahmed b. Yûsuf. ed-Dürrü’l-masûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, ts.
25. Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahman. Tabakâtü’l-müfessirîn. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1976.
26. Taberî, Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Kurʾân. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, ts.
27. Tayyâr, Müsâid b. Süleymân b. Nâsır. Vukûfü’l-kur’ân ve eseruhâ fi’t-tefsîr. Medine: Mücmau’l-Melik Fehd li-Tıbâʿati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 2010.
28. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. Tefsîrü’l-Keşşâf ʿan hakâʾiki’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. thk. Halîl Mahmûd. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 2009.
29. Zeyn, Eymen Fethî Abdüsselâm. “el-Vakf ve’l-İbtidâ beyne’l-Kifâyeteyn en-Nahviyye ve’t-Tedâvuliyye min hilâli ʿİleli’l-Vukûf li’s-Secâvendî”. Minya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 37/74 (Haziran 2020).
30. Ziriklî, Hayreddin. el-Aʿlâm: kâmûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâʾ mine’l-ʿArab ve’l-müstaʿribîn ve’l-müsteşrikîn. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002.