Lafza-i Celâl’in Dilbilimsel Anatomisi: Köken, Yapı Ve Kur’ân Nazmındaki Konumları

Yıl 2026, Sayı: 17 , 126 - 146 , 30.04.2026

Ramazan Tutal

https://doi.org/10.53336/rumeli.1911781

https://izlik.org/JA48AW79XE

Öz

Bu çalışma, İslam düşüncesi ve Arap dili geleneğinin merkezî kavramlarından biri olan “Allah” lafzını, etimolojik kökeni, yapısal özellikleri ve Kur’ân nazmındaki işlevi bağlamında bütüncül bir dilbilimsel analizle incelemektedir. Mevcut literatürde Lafza-i Celâl ya kelâmî tartışmalar çerçevesinde ya da yalnızca etimolojik düzlemde ele alınmış olup lafzın yapısal özellikleri ile Kur’ân metni içindeki sentaktik ve anlamsal işlevi arasındaki ilişki ise sistematik biçimde ortaya konmamıştır. Bu çalışma, söz konusu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Araştırma, tarihsel-dilbilimsel karşılaştırma yöntemi ile klasik etimolojik görüşleri değerlendirmekte, metin çözümlemesi ve nicel veri analizi yoluyla lafzın Kur’ân’daki kullanım formlarını incelemektedir. İslam öncesi şiir verileri ile Kur’ân kullanımı karşılaştırılmış; lafzın Semitik köken tartışmaları ve özel isim statüsü analiz edilmiştir. Ayrıca lafzın çoğul ve tenvin kabul etmemesi, yemin formlarındaki kullanımı ve diğer ilâhî isimlerle semantik ilişkisi yapısal açıdan değerlendirilmiştir. Bulgular, “Allah” lafzının Kur’ân’da 2704 kullanım içerisinde yedi temel gramatik formda yer aldığını ve çoğunlukla özne konumunda işlev gördüğünü göstermektedir. Lafzın sentaktik konumu ile tevhîdî anlam üretimi arasında güçlü bir ilişki bulunduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak çalışma, Lafza-i Celâl’in yalnızca teolojik bir adlandırma değil, Kur’ân’ın anlam örgüsünü kuran merkezî bir dilsel yapı olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belagati , Etimoloji , Sözdizim , Kur’ân , Lafzatullah

The Linguistic Anatomy Of The Divine Name: Origin, Structure, And Syntactic Positions In The Qur’anic Discourse

https://izlik.org/JA48AW79XE

Öz

This study examines the term “Allah”, one of the central concepts in Islamic theology and the Arabic linguistic tradition, through a comprehensive linguistic analysis focusing on its etymological origin, structural features, and functional role within the Qur’anic discourse. In the existing literature, the term has predominantly been addressed either within theological debates or limited to etymological discussions, while the relationship between its structural characteristics and its syntactic-semantic function within the Qur’anic text has not been systematically analyzed. This study aims to fill that gap. Employing a historical-linguistic comparative approach, the research evaluates classical views concerning the etymology of the term and examines its usage in the Qur’an through textual analysis and quantitative data analysis. Pre-Islamic poetic evidence is compared with Qur’anic usage, and debates regarding its Semitic roots as well as its status as a proper noun are analyzed. Furthermore, the structural uniqueness of the term—such as non-acceptance of its pluralization and tanwīn, its phonetic properties, and its use in oath constructions—is examined alongside its semantic relationship with other divine names. The findings indicate that the term “Allah” appears 2,704 times in the Qur’an across seven primary grammatical forms and predominantly functions as the subject syntactically. A strong correlation is identified between its syntactic positioning and the production of tawḥīdic meaning. The study concludes that the term “Allah” is not merely a theological designation but constitutes a central linguistic structure shaping the semantic architecture of the Qur’anic discourse.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Rhetoric , Etymology , Syntax , Qur’an , the Name Allah

Kaynakça

• Abd, Muhammed Muhammed vd. İ‘râbu Kur’ân-ı Kerim. Tanta: Dâru’s-Sahâbe lit-Turâs, 2006.
• Abdulbâkî, Muhammed Fuâd, el-Muʻcemü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm, İstanbul: Çağrı Yayınları, 1990.
• Ahmed, Abdülabbâs Abdülcâsim, Muʻcemü iʻrâbi elfâzı’l-Celâle ve cümelihâ fi’l-Kur’ân, Beyrut: Şirketü’l-Matbûât li’t-Tevzî’ ve’n-Neşr, 2015.
• Alî, Cevâd, Târîhu’l-ʻArab kable’l-İslâm, 8 Cilt, Bağdat: Matbaʻatü’t-Tefeyyüz, 1993
• Altın, M Sait, Esmâ-i Hüsnâ’nın Semantik Tahlîli ve Geçtiği Âyetlerle İlgisi, İstanbul: Rağbet Yayınları, 2006.
• Asar, Muhammed Alî, Hadislerde Allah Tasavvuru, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2012
• Baş, Erdoğan. “Şinkîtî, Muhammed Emîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/172-173. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Bulut, Alî, “Cahiliye Şiirinde Bazı Dinî Motifler”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18-19, 2005, 215-233.
• Cuveynî, İmâmü’l-Haremeyn. Kitâbü’l-İrşâd. Thk. Muhammed Yusuf Mûsa. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1950.
• Doğru, Erdinç, “Lâfzatullâh’ın Etimolojik, Semantik ve Fonetik Analizi”, Eskiyeni, 32, 2016, 7-14
• Dervîş, Muhyiddîn, İʻrâbü’l-Kur’ân ve beyânüh, Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 2015
• Ebû Hayyân, Muhammed b Yûsuf el-Endelüsî, el-Bahru’l-muhît fi’t-tefsîr, Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts
• Ebussuûd, Muhammed. İrşâdu’l-akli’s-selîm ilâ mezâyâ’l-Kitabi’l-Kerîm (Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2010),
• Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemâlüddîn Abdurrahmân b Muhammed, el-Beyân fî garîbi iʻrâbi’l-Kur’ân, Mısır: Heyetü’l-Mısriyye, 1980
• Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed, Kitâbü’l-ʻAyn, thk. Mehdî el-Mahzûmî ve İbrâhîm es-Sâmerrâî, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn Muhammed b Yaʻkûb, Besâiru zevi’t-temyîz fî letâifi’l-Kitâbi’l-ʻAzîz, thk Muhammed Alî en-Neccâr, Beyrut: Mektebetü’l-ʻİlmiyye, 1996
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b Muhammed et-Tûsî, el-Maksadü’l-esnâ fî şerhi Esmâillâhi’l-Hüsnâ, thk Muhammed Osmân el-Haşt, Dımaşk: Mektebetü’s-Sabah, 1999
• Gündüz, Şinasi, “Cahiliye Dönemi Arap Putperestliği”, Cahiliye Araplarının İlahları, edt. M. Mahfuz Söylemez, Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016
• Halebî, Alî b Yâîş b Muhammed el-Esedî, Şerhu’l-Mufassal, Kahire: İdâretü’t-Tabâʻati’l-Münîriyye, ts
• Halebî, Ebu’l-‘Abbâs Ahmed b. Yûsuf b. Abududdâim es-Semîn. ed-Durru’l-masûn fî ‘ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn, thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. Dimeşk: Dâru’l-Kalem, 1437/2016.
• Hattâbî, Ebû Süleymân, Şe’nü’d-duâ, thk. Ahmed Yûsuf ed-Dekkâk, Beyrut: Dâru’s-Sekâfeti’l-ʻArabiyye, 1992
• Hasîrizâde Elif Efendi. Muhtâru’l-enbâ fî’l-hurûf ve’z-zurûf ve ba‘zi’l-esmâ. Haz. Ali Benli vd. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
• Herirî, Muhammed el-Emîn b Abdillâh, Hadâiku’r-ravhi ve’r-reyhân fî revâbî ʻulûmi’l-Kur’ân, Beyrut: Dâru Tavkı’n-Necât, 2001
• Hilâl, Muhammed, Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîmi’s-seriyyü’l-câmiʻ, Kahire: Dâru’l-Cevâmiʻi’l-Kelim, 2022
• İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir, et-Tahrîr ve’t-tenvîr, Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye, 1984
• İbn Hişâm, Cemâlüddin Abdullah b. Yusuf. Muğni’l-Lebîb ‘an Kütübi’l-E‘ârîb. thk. Muhyiddin Abdülhamid. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1991.
• İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyn b Muhammed er-Râgıb, el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân, thk Safvân Adnân Dâvûdî, Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2009
• İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1993.
• İmruülkays b. Hucr. Dîvânü İmri’il-Kays. Nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 1409/1989.
• İskenderî, İbn Atâillâh, el-Kasdü’l-mücerred fî maʻrifeti’l-ismi’l-müfred, Mısır: Matbaʻatu Muhammed Alî, ts
• Karaarslan, Nasuhi Ünal, “Taʻrîb”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim: 24 Ağustos 2024, https://islamansiklopedisi.org.tr/tarib
• Kefevî, Muhammed b. Hamîd. Şerhu'l- Emsile (Kefevî ve Şerhu'l- Emsile Adlı Eseri). thk. Yakup Ziyaalp. Kayseri: Kimlik Yayınlari, 2024.
• Konevî, Ebü’l-Müfeddâ İsâmüddîn İsmâîl b Muhammed, Hâşiyetü’l-Konevî ʻalâ tefsîri’l-Beydâvî, İstanbul: Dersaâdet Kitabevi, ts
• Köksal, Emre, Kur'an'da Allah'ın İsimleri, Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Isparta, 2016
• Kur’ân-ı Kerîm Meâli, çev. Halil Altuntaş – Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
• Kutluer, İlhan, “Ebû Zeyd Belhî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 5. İstanbul: TDV Yayınları, 1992, s. 412-414
• Öge, Alî ve Halil İbrahim Üren, “Âyet Sayılarındaki İhtilafların Sûrelere Göre Tespiti”, Hitit İlahiyat Dergisi, 20(2), 2021, s. 915-940
• Râzî, Fahruddîn Muhammed b Ömer. Kitâbü levâmiʻi’l-beyyinât şerhu esmâillâhi ve’s-sıfât, Mısır: Matbaʻatü’ş-Şerefiyye, 1323
• Sâfî, Mahmûd, el-Cedvel fî iʻrâbi’l-Kur’ân, Dımaşk: Dâru’r-Reşîd, 1995
• Şahin, Mehmet Emin, “Molla Sadra Tefsirinde Lafzatullah”, Hikmet Yurdu Düşünce-Yorum Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 13(25), 2020, s. 109-126
• Sâmerrâî, Fâdıl Sâlih. Meâni’n-nahv. Bağdat: Mektebetü Envâri Dicle, ts.
• Sîbeveyh, Ebû Bişr ʻAmr b Osmân, el-Kitâb, thk Abdüsselâm Muhammed Hârûn, Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1988
• Sıddık Talât. Lafzu'l-Celale (Allah) fi'l-Kur'âni'l-Kerîm PDF: y.y., 2005.
• Teftâzânî, Saʻdeddîn Mesʻûd b ʻOmer, Muhtasaru’l-meʻânî, Kahire: Dâru’l-Maʻârif, ts
• Topaloğlu, Bekir, “Allah”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Cilt 2, İstanbul: TDV Yayınları, 1989, s. 469-478
• Tutal, Ramazan. Allah Lafızlarının Kur’ân Nazmında Özne Olarak Yer Aldığı Durumlar ve Türkçe Meallere Yansıyış Biçimleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2025.
• Yavuz, Merve. Özel Adlar Teorileri Işığında “Allah” Adına Dair Bir İnceleme, Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa, 2017
• Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi, Hak Dini Kur’ân Dili, 10 Cilt, İstanbul: Azim Dağıtım, 2012
• Yılmaz, Selahattin, “Arapça’da Allah (الله) İsminin Etimolojisi ve O’nunla Yapılan Deyimlerin Filolojik Yapısı”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(2), 2003, s. 201-207
• Yüksel, Ahmet, “Dilbilim Açısından Kur'an'da Zaid Harfler”, İslami Araştırmalar Dergisi, 17(3), 2004, s. 165-185
• Zeccâcî, Ebü’l-Kâsım Abdurrahmân b İshâk, İştikâku esmâillâh, thk Abdülhüseyn el-Mübtedî, Kum: Mektebetü Âyetillâhi’l-Merʻaşî, 1404
• Zerkeşî, Bedreddîn Muhammed b Abdillâh, Maʻnâ Lâ İlâhe İllallâh, thk Alî Muhyiddîn, Beyrut: Dâru’l-İʻtisâm, ts