Serfice İnas (Kız) Rüşdiye Mektebi (R. 1317-1325 / M. 1901-1909)

Öz

Osmanlı eğitim tarihindeki modernleşme çalışmalarının önemli adımlarından biri kız çocuklarının eğitiminde önemli bir kademe olan İnas (kız) Rüşdiyelerinin açılmasıdır. Başlangıçta İstanbul’da kurulan bu mektepler kısa bir süre sonra taşrada da açılmaya başlamıştır. Bu mekteplerden biri R. 1317 (1901) yılında Manastır Vilâyeti’ne bağlı Serfice Sancağı’nın merkezinde faaliyete geçen ve 1912 yılına kadar eğitim öğretime devam eden Serfice İnas (Kız) Rüşdiyesidir. Bu çalışma; Serfice İnas Rüşdiyesinin kuruluşu, talebe mevcudu, başarı durumu, okutulan dersler, muallim ve diğer görevli personeli ile talebelerin yaş ve memleketleri açısından değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel kaynaklarını Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) belgeleri ile Maârif Salnâmeleri oluşturmaktadır. Çalışmada elde edilen veriler doğrultusunda mektebin kuruluşu, tarihçesi, muallim atamaları ve personeli, talebe mevcudu, başarı durumu ile öğrencilerin yaş ve memleketleri gibi birçok bilgiye ulaşılmıştır. Balkanlarda bir taşra şehri özelinde kız çocuklarının eğitimini inceleyen ve elde edilen arşiv verileriyle Osmanlı eğitim tarihine katkı sunan bu çalışma, Serfice İnas Rüşdiyesinin bölgedeki Müslüman kız çocuklarının okullaşma oranına önemli katkı sağladığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Eğitim Tarihi
• Serfice
• Rüşdiye
• Kız Rüşdiyesi
• Serfice İnas Rüşdiyesi

Serfice Girls’ Rüşdiye (Rushdiye) School (Rumi 1317–1325 / 1901–1909)

Öz

One of the significant steps in the modernisation of Ottoman education was the opening of the ‘İnas’ (girls’) Rüşdiye schools, which represented a crucial stage in the education of girls. Initially established in Istanbul, these schools soon began to open in the provinces as well. One such school was the Serfice Girls’ Rüşdiye School, which began operating in R. 1317 (1901) in the centre of the Serfice Sanjak, part of the Manastır Vilayet, and continued to provide education until 1912. This study aims to examine the Serfice Girls’ Rüşdiye School in terms of its establishment, student numbers, academic performance, the subjects taught, the teaching staff and other personnel, as well as the ages and places of origin of the pupils. The primary sources for this study consist of documents from the Presidential Ottoman Archives (BOA) and the Maârif Salnâmes (Education Yearbooks). Based on the data obtained in this study, a wealth of information has been obtained, including the school’s foundation, history, teacher appointments and staff, student enrolment, academic performance, and the ages and places of origin of the pupils. This study, which examines the education of girls in a provincial town in the Balkans and contributes to the history of Ottoman education through the archival data obtained, demonstrates that the Serfice İnas Rüşdiye School made a significant contribution to the school enrolment rate of Muslim girls in the region.

Anahtar Kelimeler

• History of Ottoman Education
• Serfice
• Rüşdiye
• Girls’ Rüşdiye
• Serfice Girls’ Rüşdiye.

Kaynakça

1. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No. 17-3.
2. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No. 182-75.
3. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No. 197-54.
4. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No. 294-39.
5. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No. 332-73.
6. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No. 391-9 .
7. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No. 452-41.
8. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No. 183-86.

9. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No.113-44.
10. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No.216-34.
11. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No.147-43.
12. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No.161-90.
13. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No. 441-61-01.
14. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti, Tedrisat-ı İbtidâiyye Kalemi [MF.İBT]. No. 480-70.
15. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 484,52-09-02.
16. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 582, 42-02.
17. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 484, 52-04.
18. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 484, 52-06.
19. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 484, 52-07.
20. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 484, 52.
21. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 631- 02.
22. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 653- 21.
23. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 691- 01.
24. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 739- 8.
25. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 933- 60.
26. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 945- 10.
27. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 197- 54.
28. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 221- 01.
29. BOA, Osmanlı Arşivi. Maârif Nezâreti Mektubî Kalemi [MF.MKT]. No. 243- 01. Diğer Kaynaklar
30. Akyüz, Yahya. Türk Eğitim Tarihi. İstanbul: İstanbul Kültür Üniversitesi Yayınları, 1997.
31. Altınova, Ayşegül. Osmanlı Modernleşmesinde Rüşdiye Mektepleri. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
32. Aydın, Mithat. “II. Abdülhamid Döneminde Manastır Vilayetinde Rüşdiye Okullarının Gelişimi”. History Studies 51/84 (2014), 51-84.
33. Aydın, Salim. “Balkan Savaşı’nda (1912-1913) Selanik’in Teslimi”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 38 (2018),127-162.
34. Bozkurt, Rıza. Osmanlı İmparatorluğunda Kollar, Ulak ve İaşe Menzilleri. Ankara: Genel Kurmay Başkanlığı Harp Tarihi Dairesi Resmi Yayınları, 1966.
35. Çağ, Galip. 16. ve 17.Yüzyıllarda Osmanlı Hakimiyetinde Manastır. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
36. Çınarcı, Mehmet Nuri. “Âşık Çelebi’nin Meşâ’irü’ş-Şu’arâ Tezkiresinde Balkan Şehirleri”. Balkanlarda Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları, 3/2 (Yaz 2021), 277-287.
37. Demirel, Muammer. “Osmanlı Modern Mekteplerinde Mükâfat”. Türk Tarih Eğitimi Dergisi 2/1 (2013), 62-75.
38. Demirel, Muammer. “Türk Eğitiminin Modernleşmesinde Rüşdiye Mektepleri”. Türkler Ansiklopedisi. Ed. Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca. 15/44-60. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
39. Doğanay Kaya, Fatma. Tanzimattan Cumhuriyet’e Rüşdiye Mektepleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
40. Düstûr (25 Cemaziyelahir 1287/22 Eylül 1870). Mekâtib-i Rüşdiye’nin Nizamname-i Dahiliyesi, 1/2.
41. Erdem Tümer, Yasemin. II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Kızların Eğitimi. İstanbul: Marmara Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
42. Ergin, Osman. Türkiye Maarif Tarihi. 1-2 Cilt. İstanbul: Eser Matbaası, 1977.
43. Erken, İlkay. “Müstakil Serfiçe Sancağının Teşkil ve İdaresi (1881-1888). Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 44 (2021), 203-223.
44. Evliya Çelebi, Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi. haz. Seyit Ali Kahraman. 5/2. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
45. Halaçoğlu, Ahmet. “1740-1741 Tarihli yazma Esere Göre Rumeli Kazalarının Rütbeleri”. XII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, C. III. (12-16 Eylül 1994), 877.
46. Heywood, Colin. “Osmanlı Dönemine Via Egnatia: 17. Yüzyıl Sonu ve 18.Yüzyıl Başında Sol Kol’daki Menzilhaneler”. Sol Kol Osmanlı Egemenliğinde Via Egnatia (1380-1699). ed. Elizabeth A.Zachariaodou, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999.
47. İnciciyan, P.L.- Andreasyan, H.D. “Osmanlı Rumelisi Tarih ve Coğrafyası”. Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 2-3 (Mart 2012), 1-87.
48. Kabak, Onur. “XVI.Yüzyılda Serfice”. Ankara Anadolu ve Rumeli Araştırmaları Dergisi, 1/1, 119-148
49. Kodaman, Bayram. Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1991.
50. Maârif-i Umûmiye Nizamnâmesi. Dersaâdet: Matbaa-i Âmire, 1286.
51. Mahmud Cevad ibn eş-Şeyh Nafi. Maârif-i Umûmiye Nezâreti Tarihçe-i Teşkilat ve İcraatı. Dersaâadet: Matbaa-i Âmire, 1338.
52. Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiye. Darü’l-Hilâfetü’l-Aliyye: Asr Matbaası, 1321.
53. Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiye. Darü’l-Hilâfetü’l-Aliyye: Matbaa-i Âmire, 1316.
54. Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiye. Darü’l-Hilâfetü’l-Aliyye: Matbaa-i Âmire, 1317.
55. Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiye. Darü’l-Hilâfetü’l-Aliyye: Matbaa-i Âmire, 1318.
56. Salnâme-i Nezâret-i Maârif-i Umûmiye. Darü’l-Hilâfetü’l-Aliyye: Matbaa-i Âmire, 1319.
57. Servia. https://servia.gov.gr/istoriki-anadromi/ adresinden 2 Haziran 2026 tarihinde erişilmiştir.
58. Servia. https://www.thebyzantinelegacy.com/servia adresinden 2 Haziran 2026 tarihinde erişilmiştir.
59. Şemseddin Sami. Kâmusu’l-A’lâm. 4. Cilt. İstanbul: Mihran Matbaası, 1311.
60. Ünlü Sarı, Mucize ve Dündar, Arzu. “Tanzimat Sonrası Modernleşme Sürecinde Selanik İnas Rüşdiye Mektebi”, OTAM, 50 (2021), 207-233.
61. Ünlü Sarı, Mucize. Manastır Vilayeti’nin İdarî ve Sosyal Yapısı (1873-1912). İzmir: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1996.