Türkiye’nin Coğrafi Bölgelerinde Aile Hekimlerinin Reçeteleme Davranışlarını Belirleyen Sistem Düzeyindeki Etmenler

Abstract

Amaç: Bu çalışma, sağlıkta eşitliği ve akılcı ilaç kullanımını desteklemek amacıyla, sistemik ve bölgesel faktörlerin, aile hekimlerinin antibiyotik, analjezik ve enjektabl ilaç reçeteleme davranışları üzerindeki etkisini incelemeyi amaçlamaktadır.

Gereç ve Yöntemler: Ekolojik ve kesitsel araştırma tipindeki çalışmada, Sağlık Bakanlığının il düzeyindeki 2023 yılı verilerinden yararlanılmıştır. Bağımlı değişkenler; aile hekimlerinin il bazındaki antibiyotik, analjezik ve enjektabl ilaç reçeteleme oranlarıdır. Sistem-düzeyinde 15 farklı bağımsız değişken üzerinde çalışılmıştır. Temel Bileşen Analizi ile bu değişkenler dört temel faktöre indirgenmiştir. Bu faktörler ile reçeteleme davranışları arasındaki ilişkileri değerlendirmek için ordinal lojistik regresyon modelleri kullanılmıştır. Bölgesel farklılıklar, yapısal faktörlere ayarlı modellerle değerlendirilmiştir.

Bulgular: Birinci Basamağa Erişim ve Kullanım faktörü, tüm ilaç kategorilerinin pozitif yönde belirleyicisidir (p < 0,001). Buna karşılık, Kronik Hastalık Yükü ve Birinci Basamak Yanıtı, antibiyotik ve analjezik reçeteleme ile negatif yönde ilişkilidir (p < 0,001). İkincil/Üçüncül Bakım Kapasitesi, antibiyotik reçeteleme ile pozitif ilişkilidir (p = 0,004). Yapısal faktörlere ayarlı modellerde bölgesel eşitsizliklerin devam ettiği görülmüştür. Güneydoğu Anadolu bölgesiyle karşılaştırıldığında Karadeniz ve Marmara bölgelerinde antibiyotik ve analjezik reçeteleme oranları anlamlı şekilde daha düşüktür (p<0,05).

Sonuç: Sağlık hizmetlerine erişilebilirlik, hasta yükü, nüfus yoğunluğu ve kaynak mevcudiyeti gibi sistem düzeyindeki etmenler aile hekimlerinin ilaç reçeteleme davranışları üzerinde etkilidir. Üstelik bu yapısal faktörlerin de ötesinde, süregelen bölgesel eşitsizlikleri de yansıtmaktadır. Bu nedenle akılcı ilaç kullanımını teşvik ederken iki yönlü bir strateji benimsenmelidir: Sağlık kaynaklarında bölgesel eşitsizlikler giderilirken aynı zamanda reçeteleme davranışlarını yönlendiren bölgesel klinik kültürler de dikkate alınmalıdır.

Keywords

• Antibiyotik
• analjezik
• aile hekimleri
• reçeteleme
• Türkiye

System-Level Drivers of Prescription Behavior Among Family Physicians Across Turkish Regions

Abstract

Aim: This study examined how systemic and regional factors influence family physicians’ prescribing of antibiotics, analgesics, and injectable drugs to support health equity and rational medicine use.

Material and Methods: An ecological, cross-sectional design was employed using provincial-level data from the The Ministry of Health of Türkiye for the year 2023. Dependent variables were provincial proportions of family physician prescriptions for antibiotics, analgesics, and injectables. Fifteen independent system-level indicators were analyzed. Principal Component Analysis reduced these to four latent factors. Separate ordinal logistic regression models assessed associations between these factors and prescribing patterns. Regional differences were evaluated in models adjusted for these structural factors.

Results: The factor for Primary Care Accessibility and Utilization was a consistent positive predictor for all drug categories (p<0.001). In contrast, the factor for Chronic Disease Burden and Primary Response was negatively associated with antibiotic and analgesic prescribing (p<0.001). Secondary/Tertiary Care Capacity was positively associated with antibiotic prescribing (p=0.004). Significant regional disparities persisted after adjustment for these structural factors. Compared to Southeastern Anatolia, the Black Sea and Marmara regions had significantly lower adjusted prescribing ranks for antibiotics and analgesics (p<0.05).

Conclusion: System-level factors like access to specific types of care, patient load, population density, and resource availability influence family physicians’ prescription behaviors. Moreover, these prescribing patterns also reflect persistent regional inequalities beyond these structural factors. Policies promoting rational medicine use must therefore adopt a dual strategy: addressing the structural imbalances in healthcare infrastructure while simultaneously intervening in the regional clinical cultures that drive prescribing behavior.

Keywords

• Antibiotics
• analgesics
• family physicians
• prescribing
• Türkiye

References

1. Arcury TA, Gesler WM, Preisser JS, Sherman J, Spencer J, Perin J. The effects of geography and spatial behavior on health care utilization among the residents of a rural region. Health Serv Res. 2005;40(1):135-55. doi:10.1111/j.1475-6773.2005.00346.x
2. Chan L, Hart LG, Goodman DC. Geographic access to health care for rural Medicare beneficiaries. J Rural Health. 2006;22(2):140-6. doi:10.1111/j.1748-0361.2006.00022.x.
3. Ge E, Su M, Zhao R, Huang Z, Shan Y, Wei X. Geographical disparities in access to hospital care in Ontario, Canada: a spatial coverage modelling approach. BMJ Open. 2021;11(1):e041474. doi:10.1136/bmjopen-2020-041474.
4. Kumari R, Raman R. Regional disparities in healthcare services in Uttar Pradesh, India: a principal component analysis. GeoJournal. 2022;87:5027-50. doi:10.1007/s10708-021-10542-y.
5. Lahana E, Pappa E, Niakas D. Do place of residence and ethnicity affect health services utilization? Evidence from Greece. Int J Equity Health. 2011;10:16. doi:10.1186/1475-9276-10-16.
6. Majumder S, Roy S, Bose A, Roy Chowdhury I. Understanding regional disparities in healthcare quality and accessibility in West Bengal, India: a multivariate analysis. Regional Science Policy and Practice. 2023;15(5):1086-114. doi:10.1111/rsp3.12607.
7. Mulyanto J, Kunst AE, Kringos DS. Geographical inequalities in healthcare utilisation and the contribution of compositional factors: a multilevel analysis of 497 districts in Indonesia. Health Place. 2019;60:102236. doi:10.1016/j.healthplace.2019.102236.
8. Sibley LM, Weiner JP. An evaluation of access to health care services along the rural-urban continuum in Canada. BMC Health Serv Res. 2011;11:20. doi:10.1186/1472-6963-11-20.

9. Ahmadi F, Zarei E. Prescribing patterns of rural family physicians: a study in Kermanshah Province, Iran. BMC Public Health. 2017;17(1):908. doi:10.1186/s12889-017-4932-1.
10. Karimi G, Kabir K, Farrokhi B, Abbaszadeh E, Esmaeili ED, Khodamoradi F, et al. Prescribing pattern of antibiotics by family physicians in primary health care. J Pharm Policy Pract. 2023;16(1):11. doi:10.1186/s40545-023-00515-6.
11. Serçe Ö, Bakır M. Poliklinik başvurularında fizik muayene süresini uzun tutmak antibiyotik reçete edilmesini azaltıyor. Güncel Pediatri. 2013;11(2):45-50. doi:10.4274/Jcp.11.03522.
12. Demirkıran M, Şahin B. Hekimlerin reçete yazma davranışlarının incelenmesi: Viral tonsillofarenjit hastalığına ilişkin yazılı hasta olgusu örneği. Sağlıkta Performans ve Kalite Dergisi. 2012;4(2):19-38. izlik no:JA39BA87XY.
13. Vançelik S, Çalıkoğlu O, Güraksın A, Beyhun E. Pratisyen hekimlerin reçete yazımını şekillendiren faktörler ve akılcı ilaç kullanım kriterlerini önemseme durumları. Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi. 2006;26(2):65-75. izlik no:JA88AJ82HX.
14. Başal Y, Başak HS, Eryılmaz A, Günel C, Başak O. Physicians’ antibiotic prescription behaviors in patients with sore throat: a comparison of family physicians and ENT doctors. Turk J Fam Med Prim Care. 2020;14(4):657-65. doi:10.21763/tjfmpc.743319.
15. Alay H, Kesmez Can F, Kaya Z, Ucar M. Akılcı antibiyotik kullanımı konusunda aile hekimlerinin bilgi ve yaklaşımlarının değerlendirilmesi. Turk J Clin Lab. 2021;12(3):235-41. doi:10.18663/tjcl.817750.
16. Calikoglu EO, Koycegiz E, Kosan Z, Aras A. Rational drug use and prescribing behavior of family physicians in Erzurum, Turkey. Niger J Clin Pract. 2019;22(5):626-32. doi:10.4103/njcp.njcp_258_18.
17. The Ministry of Health of Türkiye. Health statistics yearbook 2023 [Internet]. Ankara: The Ministry of Health of Türkiye; 2025 [cited 2025 Nov 07]. Available from: https://dosyasb.saglik.gov.tr/Eklenti/50208/0/siy2023ingilizce31012025pdf.pdf
18. Ökem ZG, Çakar M. What have health care reforms achieved in Turkey? An appraisal of the “Health Transformation Programme”. Health Policy. 2015;119(9):1153-63. doi:10.1016/j.healthpol.2015.06.003.
19. Yenimahalleli Yaşar G. ‘Health transformation programme’ in Turkey: an assessment. Int J Health Plann Manage. 2011;26(2):110-33. doi:10.1002/hpm.1065.
20. İşli F, Aksoy M, Emre Aydıngöz S, Kadı E. Türkiye’de aile hekimlerinin birinci basamak sağlık hizmet sunumunda akılcı antibiyotik kullanımı: reçete bilgi sistemi üzerinden kesitsel bir analiz. Turk J Fam Med Prim Care. 2020;14(1):87-95. doi:10.21763/tjfmpc.618125.
21. Saqib K, Ivers N, Brown KA, Daneman N, Leung V, Langford BJ, et al. Spillover from an intervention on antibiotic prescribing for family physicians: a post hoc secondary analysis of a randomized clinical trial. JAMA Netw Open. 2025;8(7):e2518261. doi:10.1001/jamanetworkopen.2025.18261.
22. Uncu Y, İşçi E, Alper Z, Başak O, Yıldırım A. An educational intervention to prevent irrational prescribing by primary care physicians: results from Turkey from the OTC-SOCIOMED Project Second Phase. Sanitas Magisterium. 2015;1(1):25-38. doi:10.12738/SM/2015.1.003.