Hz. Peygamber Örnekliğinde İslam Medeniyetinin Kurucu Prensipleri

Abstract

Bu çalışma, İslam medeniyetinin teşekkül sürecinde Hz. Peygamber’in (asm) rehberliğinde şekillenen kurucu esasları analiz etmektedir. Medeniyetin zihniyet dünyası, parçalı inanç yapılarını reddeden ve hayatın her alanında birliği savunan tevhid ilkesi üzerine bina edilmiştir. İnsanın varlık âlemindeki konumu, sorumluluk ve emanet eksenli hilafet bilinciyle tanımlanırken; evrensel hakların korunması bu misyonun ayrılmaz bir parçası kılınmıştır. Bilginin ahlakla bütünleştiği marifet ve toplumsal dengenin teminatı olan adalet, sistemin işleyişini sağlayan temel dinamiklerdir. Kamusal düzenin liyakat ve şura ile yönetildiği siyaset ile her türlü eylemi estetik ve murakabe bilinciyle taçlandıran ihsan ahlakı, İslam’ın önerdiği toplumsal modelin sınırlarını çizer. Neticede bu ilkeler, cahiliye toplumundan hukuk ve erdem temelli bir ümmetin inşasını mümkün kılan evrensel bir medeniyet projesidir.

Keywords

• İslam Medeniyeti
• Tevhid
• Hilafet
• Marifet
• Adalet
• Siyaset
• İhsan

The Founding Principles of Islamic Civilization Based on the Example of the Prophet Muhammad

Abstract

This study analyzes the foundational principles of Islamic civilization shaped under the guidance of the Prophet Muhammad (pbuh). The mindset of this civilization is built upon the principle of Tawhid, which rejects fragmented belief structures and advocates for unity across all areas of life. While the human position in the universe is defined through the consciousness of Khilafah (vicegerency) centered on responsibility and trust, the protection of universal rights is made an inseparable part of this mission. Marifah (gnosis), where knowledge integrates with morality, and Justice, the guarantee of social balance, are the core dynamics ensuring the system's operation. Finally, Politics, where public order is managed through merit and consultation, combined with the ethics of Ihsan, which crowns every action with aesthetic and spiritual awareness, delineates the social model proposed by Islam. Ultimately, these principles constitute a universal civilizational project that enabled the construction of a law-and-virtue-based Ummah from a Jahiliyyah society.

Keywords

• Islamic Civilization
• Tawhid
• Khilafah
• Marifah
• Justice
• Politics
• Ihsan

References

1. Abdürrezzak, Abdürrezzak b. Hemmâm b. Nâfi’ es-San’ânî. el-Musannef. thk. Habîburrahmân el-A’zamî. Beyrut: el-Meclisu’l-İlmî, 1983.
2. Altuntaş, Halil. “Kur’an Söyleminde Tevhid İlkesi”. Hz. Peygamber Tevhid ve Vahdet. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2016.
3. Berki, Ali Himmet. Açıklamalı Mecelle. İstanbul: Hikmet, 1990.
4. Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslamiye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu. İstanbul: Bilmen, ts.
5. Boynukalın, Ertuğrul. “Makâsıdü’ş-Şerîa”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 23 Eylül 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/makasidus-seria
6. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. Edebu’l-Müfred: Müslümanın Edep ve Ahlakı. çev. Rauf Pehlivan. İstanbul: Motif, 2005.
7. Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. Sahih-i Buhârî. çev. Mehmed Sofuoğlu. İstanbul: Ötüken, 1987.
8. Çil, Halit. “Yesrib’in Medine’ye Dönüşümünde Hz. Peygamber’in Siyasi Rolü”. Nübüvvet ve Medeniyet-İslam Düşüncesinde Nübüvvet Algıları ve Medeniyet Tasavvurları. ed. A.Sinanoğlu-R.Ardoğan. İstanbul: Kitap Dünyası, 2017.

9. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman b. Fazl. Sünen-i Dârimî. çev. Abdullah Aydınlı. İstanbul: Madve, 1996.
10. Deylemî, Şehredâr b. Şîrûye. Müsned (el-Firdevs bi-Me’suri’l-Hitab). thk. Saîd b. Besyûnî Zağlûl. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiye, 1986.
11. Ebû Dâvud, Süleymân b. el-Eş’as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. Sünen-i Ebî Dâvud. çev. İbrahim Koçaşlı. İstanbul: Erkam, 2019.
12. Ebû Hanife. İmam-ı Azam’ın Beş Eseri. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Kalem, 1981.
13. Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed. Fusulü’l-Medeni (Siyaset Felsefesine Dair Görüşler). çev. Hanifi Özcan. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, 1987.
14. Fârâbî, Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed. İdeal Devlet. çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Türkiye İş Bankası, 2. Basım, 2017.
15. Farûkî, İsmail R. Tevhid. çev. Dilaver Yardım-Latif Boyacı. İstanbul: İnsan, 4. Basım, 2006.
16. Halil, İmadüddin. İslam Medeniyetine Giriş. çev. Adem Yerinde. İstanbul: Mana, 2. Basım, 2015.
17. Hamidullah, Muhammed. İslam’da Devlet İdaresi. çev. Hamdi Aktaş. İstanbul: Beyan, 2016.
18. Heywood, Andrew. Siyaset. çev. Heyet. Ankara: Adres, 2014.
19. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe Abdullâh b. el-ʿAbsî. el-Kitâbu’l-Musannef fi’l-Ehâdîs ve’l-ʾÂsâr. thk. Kemâl Yûsuf el-Hût. 7 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1989.
20. İbn Hacer, Ahmed b. Ali. Fethu’l-Bârî bi-Şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Mısır: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1960.
21. İbn Haldun, Abdurrahman b. Muhammed. Mukaddime. çev. Halil Kendir. Ankara: Yeni Şafak, 2004.
22. İbn Hanbel, Ahmed. Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût-Âdil Mürşid. Beyrut: Müessesetu’l-Risâle, 2001.
23. İbn Hişâm. Sîret-i İbn-i Hişam. çev. Hasan Ege. İstanbul: Kahraman, 2006.
24. İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. Sünen-i İbni Mâce. çev. Haydar Hatipoğlu. İstanbul: Kahraman, 2012.
25. İbn Sa’d, Muhammed b. Sa’d b. Menî’ el-Hâşimî el-Basrî. Kitâbü’t-Tabakâti’l-Kebîr. çev. Heyet. İstanbul: Siyer, 3. Basım, 2019.
26. İbnü’l-Cevzî, Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed. Nüzhetü’l-A’yuni’n-Nevazir fî İlmi’l-Vucuh ve’n-Nezair. thk. M.A. Kâzım er-Râzî. Beyrut: Müessesetu’l-Risale, 1984.
27. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî. İslam Tarihi (el-Kâmil fî’t-Tarih). çev. M. Beşir Eryarsoy. İstanbul: Bahar, 1985.
28. İsfahânî, Râgıb. Müfredât. çev. A.Güneş-M.Yolcu. İstanbul: Çıra, 2012.
29. Kâdî İyâz. Şifâ-i Şerif Şerhi. çev. Yaşar Kandemir. İstanbul: Tahlil, 7. Basım, 2017.
30. Kallek, Cengiz. “Pazar”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/pazar#1 Karagöz vd., İsmail. Dinî Kavramlar Sözlüğü. Ankara: DİB, 7. Basım, 2017.
31. Kılıç, Ünal. Peygamber ve Dört Halife Günlerinde Şehir Yönetimi ve Valilik. Konya: Yediveren, 2004. Kınalızâde Ali Çelebi. Ahlâk-ı Alâî. sad. Murat Demirkol. Ankara: Fecr, 2016.
32. Köse, Hızır Murat. “Siyaset”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 14 Kasım 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/siyaset
33. Kur’ân-ı Kerim. Erişim 12 Eylül 2025. https://www.kuranmeali.com
34. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmiʿ li-Ahkâmi’l-Kurʾân. çev. M. Beşir Eryarsoy. İstanbul: Buruc, 1999.
35. Kutub, Seyyid. Seyyid Kutub Külliyatı 3 (Tevhid-Küfür-Şirk). haz. İsmail Hakkı Şengüler. İstanbul: Hikmet, 1987. Mâlik b. Enes. Muvatta. çev. Ahmet Büyükpınar. İstanbul: Beyan, 1994.
36. Mâtürîdî, Ebû Mansur Muhammed b. Mahmud. Te’vilâtü’l-Kur’ân Tercümesi. ed. Yusuf Şevki Yavuz. çev. Heyet. İstanbul: Ümraniye Belediyesi, 2020.
37. Müslim, Ebu’l-Huseyn Müslim b. el-Haccac el-Kuşeyrî. Sahih-i Müslim. çev. Mehmed Sofuoğlu. İstanbul: İrfan, 1988. Mütercim Âsım Efendi. Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi. ed. Mustafa Koç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013. Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şuayb. Sünen-i Nesâî. çev. Abdullah Parlıyan. Konya: Konya Kitapçılık, 2005. Okiç, M. Tayyib. “İslamiyette İlk Nüfus Sayımı”. AÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (1958).
38. Şimşek, Osman. “Tevhidi Düşünce İlmi Yöntem Anlayışına Göre Medeniyet-Eğitim-Tasavvuf İlişkisinin İctimai Düzen (Sistem) Kurucu Vasfı”. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum: Eğitim Bilimleri ve Sosyal Araştırmalar Dergisi 8/23 (2019), 161-200.
39. Şulul, Kasım. İlk Kaynaklara Göre Hz. Peygamber Devri Kronolojisi. İstanbul: İnsan, 5. Basım, 2014.
40. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Tarihu’l-Ümem ve’l-Mulûk. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiye, 1988.
41. Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ. eş-Şemâilü’l-Muhammediyye ve’l-Hısâilü’l-Mustafaviyye. thk. Seyyid b. Abbas el-Cüleymî. Mekke: el-Mektebetü’t-Ticâriyye, 1. Basım, 1993.
42. Tirmizî, Ebû İsâ Muhammed b. İsâ. Sünen-i Tirmizî. çev. Abdullah Parlıyan. Konya: Konya Kitapçılık, 2004.
43. Topaloğlu, Bekir. İslâm’da Kadın. İstanbul: Ensar, 2008.
44. Uludağ, Süleyman. “Mârifet”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 23 Eylül 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/marifet
45. Vâkıdî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ömer. Hz. Peygamber’in Savaşları (Kitâbü’l-Meğâzî). çev. Musa K. Yılmaz. İstanbul: İlk Harf, 2014.
46. Vatandaş, Celalettin. Hz. Muhammed’in Hayatı ve İslam Daveti (Mekke Dönemi). İstanbul: Pınar, 13. Basım, 2017.
47. Yazır, Elmalılı M. Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. sad. Hamdi Döndüren. İstanbul: Çelik, 2017.
48. Yücel, Ahmet. “Kitâbet”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 15 Ocak 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/kitabet--hadis
49. Zemahşerî, Cârullah Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Harizmî. Keşşâf Tefsiri. çev. Heyet. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2018.