Dilsel Değişimlerin İzinde: İslam Öncesi Dönemden Tanzimat Dönemine Türk Dünyasında “Dil”

As in the pre-Islamic Turkish civilizations, changes in the concepts of the language of education and foreign languages can be observed in the period leading up to the emergence of the Nizamiyah schools, considered the first examples of higher education institutions in Turkish history. A similar situation applies to the Ottoman Empire, where a historical process evolved from the time of the first madrasahs to the Tanzimat era. In later periods within the Ottoman Empire, for the devshirme students at the Enderun School, Arabic and Persian became secondary and tertiary foreign languages after Turkish. This study examines the role of language and foreign language education in higher education during the pre-Tanzimat period as part of foreign language practices in education. It also touches upon the educational languages used in these civilizations. Unlike other studies in the relevant literature, this research explores the extent to which madrasahs in Turkish history, from their initial establishment to their diversification and development periods, were associated with language learning and foreign language concepts. It also provides a classification of the state of these educational institutions in terms of the teaching of Eastern and Western languages and the practices for which we have information. Furthermore, the study offers insights into whether these foreign languages were taught as languages of instruction.

İslamiyet’ten önce Türk medeniyetlerinde olduğu kadar, medrese olarak adlandırılan yükseköğretim kurumlarının Türk tarihinde görülen ilk örneği olan Nizamiyelerin ortaya çıkışına kadar geçen süre içinde eğitim dili ve yabancı dil mevhumlarında değişmeler olduğu gözlemlenebilir. Aynı durum Osmanlı İmparatorluğunda ilk medreseler zamanından başlayıp Tanzimat’ a kadar evrilen bir tarih sürecinde de geçerlidir. İlerleyen dönemlerde Osmanlılarda, Enderun’ daki devşirme öğrenciler için Arap ve Fars dilleri Türkçeden sonra ikinci ve üçüncü yabancı dil konumuna düşmüştür. Çalışmada, eğitimde yabancı dil uygulamalarının bir parçası olarak karşımıza çıkan Tanzimat’tan önceki dönemlerde yükseköğretimde dil ve yabancı dil öğretiminin yeri ele alınmakta ve bu medeniyetlerde kullanılan eğitim dillerine değinilmektedir. İlgili literatürdeki çalışmalardan farklı olarak bu çalışma Türk tarihi boyunca medreselerin ilk ortaya çıkış dönemlerinden itibaren, çeşitlendikleri dönemler ve gelişim dönemleri boyunca dil öğrenimi ve yabancı dil olguları ile ne kadar ilgili olduklarını; ilgili öğretim kurumlarının doğu-batı dillerinin öğretimi açısından durumları ve hakkında bilgi sahibi olduğumuz uygulamalarını ele alan bir tasnif üzerinden ilerlemektedir. Ayrıca çalışmada, söz konusu yabancı dillerin eğitim dili mi yoksa yabancı dil olarak mı öğretildikleri noktasında bilgiler de sunulmaktadır.