SOSYOLOJİK BİR SORUNSAL OLARAK 1864 KAFKAS GÖÇMENLERİNİN ANADOLU’YA İSKÂNI

Prenslikten imparatorluğa geçiş serüveninin ilk aşamasında sınırlarını kuzeye doğru genişletme faaliyetlerinde bulunan Rusya, ikinci aşamada ise İran üzerinden Hint Okyanusu’na, Anadolu üzerinden ise Akdeniz’e ulaşma temelli sıcak denizlere inme idealinin gerçekleşmesinin önündeki yegane engelin stratejik önemi haiz olan Kuzey Kafkasya ve Transkafkasya’nın (Güney Kafkasya) işgaline yönelik yaklaşık üç yüz yıl sürecek ekonomik, siyasi, askeri, sosyo-kültürel ve sosyo-psikolojik baskı ve yıpratma politikası izledi. Askeri gücünün büyük bir kısmını seferber ederek ve devlet hazinesini cömertçe harcayarak Kafkasya işgalini tamamlayan Çarlık Rusya, Kafkasya’nın zorunlu göçe tabi tuttuğu otokton halktan boşalan bölgelere Hristiyan nüfusun iskanını gerçekleştirerek Kafkasya’nın demografik yapısını kendi lehine çevirdi. 1864 Kafkas-Rus savaşını kaybeden ve göçmen konumuna düşen Kafkasyalıların zorunlu kitlesel nüfus hareketi, kendileri için uygun olduğu düşünülen Osmanlı toprakları istikametinde başladı. Kafkas göçmenlerin bir kısmı uzun ve meşakkatli deniz yolculuğu sonunda Osmanlı liman şehirlerine ulaştı. Göçmenler ile ilgili işleri yürütmek için kurulan “Muhacirin Komisyonu” sorumluluğunda, çıkarılan kanunnameler ve yayınlanan talimatnameler doğrultusunda iaşeleri ve geçici iskanları sağlanan göçmenleri kalıcı iskân edilecekleri bölgelere yönlendirerek her türlü ihtiyaçları karşılanmaya çalışıldı. Savaşlar sonrası üreten nüfusun azalması neticesinde baş gösteren tarıma dönük arazilerin işlenememe sorunu, Osmanlı Devleti’ni ekonomik sıkıntıya düşürmüştür. Âtıl vaziyette olan devlet arazilerine iskân edilen göçmenlerin, öncelikle iaşe ve barınma ihtiyaçları devlet ve yerli ahali tarafından karşılanmış, ihtiyaç duyulan tarımsal araç ve gereçlerin teminiyle üretici konumuna getirilerek ülke ekonomisine katkı sağlamaları amaçlanmıştır. Ancak bu uygulama, hazine arazilerini yaylak olarak kullanan bazı aşiretler, konar-göçer ve yerleşik halk ile göçmen nüfus arasında adli, hukuki, asayişle ilgili birtakım problemlerin yanı sıra sosyo-kültürel uyum sorunlarını da beraberinde getirmiş, 1864 Kafkas göçmenlerinin Anadolu topraklarına iskanının sosyolojik bir sorunsal olarak ortaya çıkmasına sebep olmuştur.