Kâsım er-Ressî ve Yahya b. Hüseyin’in Görüşleri Çerçevesinde Nas ve Tayin Düşüncesinin Erken Dönem Zeydîlik’teki Yansımaları

The idea of imamate is one of the main elements on which the Shiite tradition is based. One of the most important theses of this thought is that the imam is determined by “nass and ta’yeen”. This idea has been brought to the forefront by the Imamiyyah Shia in the Shiite tradition. Zayd b. Ali (d. 122/740), who was attributed to Zaydiyya, is also among the Shiite sects. Although Zaydiyya has a unique position in the Shiite tradition, it is seen that Zaydiyya experienced various breaks in the historical process and formed its creed and reconciled with Imamiyyah on similar points time. One of these points is the thoughts on how the imam should be determined. In our study, starting with Zayd b. Ali, Kâsim al-Rassi (d. 246/860) and Yahya b. Hussein (Hâdî-İlelhak) (d. 298/911), the approach of Zaidi thought, which was shaped by two early personalities such as the principle of “nas and ta’yeen” is discussed. It has been seen that the understanding of imamate of the person or persons who attribute themselves to Zayd b. Ali does not coincide with Zayd b. Ali's understanding of imamate. It has been determined that Kâsım al-Rassi, who attached great importance to the institution of Imamate, did not stand in a clear line on this issue, but used contradictory statements. Yahyâ b. Hussein, on the other hand, attaches more importance to the imamate than others and is of the opinion that the imam can only be determined by the decree of Allah. In these views of Yahya b. Hussein, the experience of Zaidi thought in the state and the change in the idea of imamate in this context has a great role. For this reason, it draws attention that he often refers to verses and hadiths while justifying his view. Thus, our study shows that the ideas attributed to the sects are not fixed and may have changed and transformed over time with various events.

İmamet düşüncesi, Şiî geleneğin dayandığı ana unsurlardan biridir. Bu düşüncenin en önemli tezlerinden biri de imamın nas ve tayin ile belirlenmesidir. Bu düşünce, Şiî gelenek içerisinde en çok İmâmiyye Şîası tarafından ön plana çıkarılmıştır. Zeyd b. Ali’ye (ö. 122/740) nispet edilen Zeydiyye de Şiî fırkalar arasında yer almaktadır. Her ne kadar Şiî bünye içerisinde kendine mahsus bir konumu bulunsa da Zeydiyye’nin tarihi süreçte çeşitli kırılmalar yaşayarak itikadî yapısını oluşturduğu ve zaman içerisinde İmâmiyye ile de benzer noktalarda uzlaştığı görülmektedir. Bu noktalardan biri de imamın nasıl belirlenmesi gerektiğine dair düşüncelerdir. Çalışmamızda Zeyd b. Ali ile başlayan, Kâsım er-Ressî (ö. 246/860) ve Yahya b. Hüseyin (Hâdî-İlelhak) (ö. 298/911) gibi iki erken dönem şahsiyetiyle şekillenen Zeydî düşüncenin nas ve tayin ilkesine yaklaşımı ele alınmıştır. Kendilerini Zeyd b. Ali’ye nispet eden şahıs veya şahısların imâmet anlayışlarının Zeyd b. Ali’nin imâmet anlayışıyla örtüşmediği görülmüştür. İmâmet müessesesine büyük önem veren Kâsım er-Ressî’nin ise bu konuda net bir çizgide durmadığı ve çelişkili ifadeler kullandığı tespit edilmiştir. Mezhebin devletleşme tecrübesi yaşamasını sağlayan Yahyâ b. Hüseyin ise imâmete, diğerlerinden daha fazla önem atfederek, imamın yalnızca Allah’ın hükmüyle belirlenebileceği görüşündedir. Yahyâ b. Hüseyin’in bu görüşlerinde Zeydî düşüncenin devlet tecrübesi yaşaması ve imamet düşüncesinin de bu bağlamda değişmesinin rolü büyüktür. Bu nedenle, görüşünü temellendirirken sık sık ayet ve hadislere başvurduğu dikkat çeker. Böylece çalışmamız, mezheplere nispet edilen fikirlerin sabit olmadığı, çeşitli hadiselerle zaman içerisinde değişim ve dönüşüme uğramış olabileceğini göstermektedir.