Nevbahtî Ailesinin Şiî Düşüncenin Gelişimindeki Etkisi
Abstract
Nevbahtîler Abbâsî halifesi Mansur döneminde Müslüman olmuş ve Abbâsî halifelerinin hizmetine girmiş İran asıllı bir ailedir. Aile mensupları siyasi, iktisadi ve içtimai alanda çok önemli eserler telif etmişlerdir. Bu ailenin Şiî düşüncenin gelişmesinde ciddi etkilerinin bulunduğu bilinmektedir. İsmail b. Ali Nevbahtî ve Ebû Muhammed Nevbahtî, Nevbahtî ailesinin ilmi alanda meşhur şahsiyetlerindendir. Onların eserleri mütekellimlerin derslerine konu olmuştur. Yine bu ailenin meşhurlarından Hasan b. Ruh Şiî-İmâmiyye’nin 12. İmâmı’nın naibliğini yapmıştır. Onlar, telifleri ile birlikte Müslüman düşünceyi derinden etkileyen felsefi ve astronomi eserlerini Arapçaya tercüme etmişlerdir. Ailenin fertleri arasından edipler ve şairler de yetişmiştir. Nevbahtîlerin kelâmî konulara yönelmesi Bağdat ilim ekolünün güçlenmesine sebep olmuştur. Kelâmî ve felsefi konularda İslâm fırkalarıyla özellikle de Mu’tezile ile ilmi münazaralar yapmışlardır. İbn Babeveyh ve Nevbahtî ailesi arasında özellikle istidlal konularında ihtilaflar meydana gelmiştir. Bu durum Şiî düşüncenin gelişimini yakından etkilemiştir. Bağdat’taki Şeyh Müfîd mektebi bu tartışmaların ve yönelişlerin sonucunda ortaya çıkmıştır.
Keywords
References
- KaynakçaAbdullah Halef, Ğanem, Beytü’l-Hikmeti’l-Abbâsî-Irâkati’l-Mâdî ve Ru’yeti’l-Hâdır, 1. Baskı, Bağdat: Beytü’l-Hikme, 2001.Ağabüzürg Tihrani, Muhammed Muhsin, (ö.h.k.1389), ez-Zeriâ ila Tesânîfi’ş-Şîa, 3.baskı, Beyrut: Daru’l-Evda, 1403.Aştiyânî, Abbâs İkbal, Hanedan-e Nevbahtî, Tahran: Tahuri yayınları, 1357/1978.Behrânî, Yusuf, (ö.1168), Hadâiku’n-Nadıra, thk. Muhammed Tâkî İrevânî, Kum: Muessisetu’n-Neşri’l-İslâmî, trz.Belâzûrî, Ahmed b. Yahya, (ö.279), Ensabu’l-Eşraf, thk. İhsan Abbâs-Abdilaziz Dûrî, Beyrut: Daru’n-Neşr, 1400.Cahız, Amr b. Bahr, (ö.255), el-Buhelâ, thk., el-‘Avâmirî ve’l-Carim, 1.baskı, Beyrut: ed-Daru’l-‘Alemiyye, 1413.Dairetu’l-Maarif Büzürgi İslâmî, 1.baskı, Tahran: Merkez-i Dairetu’l-Maarifi-i Büzürg-i İslâmi, 1368.Dehhoda, Ali Ekber, Lugatnâme, 1. baskı, Tahran: İntişarat-ı Danişgâh-i Tahran: 1372.Ebû’l-Ferec İsfahânî, Makatili’t-Tâlibîn, 3.baskı, Necef: el-Mektebetu’l-Haydariyye, Ofset Kum, Müessiesi Daru’l-Kütüb, 1385.Emin, Muhsin, ‘Ayânu’ş-Şîa, Beyrut: Daru’t-Teâruf, trz.Ensârî, Murtaza, (ö1281), et-Tahare, 1.baskı, Kum: el-Hâdî, 1415.Erdebîlî, Ahmed, (ö.993), Mecma’u’l-Fâide ve’l-Burhan fî Şerhi İrşâdi’l-Ezhân, thk., Muctebâ ‘Irâkî-Ali Penah İştiharî-Hüseyin Yezdi, Kum: İntişarat-i Camie-i Moderrisîn, 1403.Golpayganî, Seyyid Muhammed Rıza, (ö.1373/1994), et-Tahare, Kum: Daru’l-Kurani’l-Kerîm, trz.Golpayganî, Seyyid Muhammed Rıza, (ö.1373/1994), Netaîcu’l-Efkâr fî Necâseti’l-Efkâr, takrirat Ali Kerimî Cöhremî, , Kum: Daru’l-Kurani’l-Kerîm, 1357/1978.Hacı Halife, Mustafa b. Abdillah, (ö.1064/), Keşfu’z-Zünûn an Esamî’l-Kütüb ve’l-Fünûn, Beyrut: Daru’l-Fikr, 1414.Hatip el-Bağdâdî, Ahmed b. Ali, (ö.463), Târîhu Bağdat, thk., Mustafa Abdilkâhır ‘Ata’, Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1417.Hekîm, Seyyid Muhsin, (ö.1390), Müstemsiku ‘Urveti’l-Vuskâ, Kum: Kitabhane-i Ayetullah Mar’aşî, 1404. Hillî, Hasan b. Yusuf, (ö.674/), Envâru’l-Melekût fî Şerhi’l-Yâkût, Kum: İntişarat-ı Şerîf Rıza, 1363.Humeynî, Seyyid Ruhullah, (ö.1368/1989), Kitabu’t-Tahare, Kum: İsmiliyan, 1410.Hürr Amilî, Muhammed b. Hasan, (ö.1104), Emelü’l-Âmel, thk., Seyyid Ahmed Hüseynî, Bağdat: Mektebetü’l-Endülüs, 1404.İbn Ebi’l-Hadid, Abdilhamid, (ö.656), Şerhu Nehci’l-Belağa, thk., Muhammed Ebû’l-Fazl İbrahim, Beyrut: Daru İhyâi’t-Türasi’l-Arabî, 1386.İbn Esîr, Ali b. Ebi’l-Kerem, (ö. 630), el-Kâmil fi’t-Târîh, thk., Abdullah Kâdı, 1.baskı, Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye 1407.İbn Hacer, Muhammed b. Ali, (ö.852), Lisanu’l-Mîzan, thk., Muhammed Abdirrahman Mer’aşlî, Beyrut: Daru’l-İhyai’t-Turasi’l-‘Arâbî 1416.İbn Hallikân, Ahmed b. Muhammed, (ö.681), Vefâyâtu’l-‘Ayân ve Enbâi’ Ebnâ’i’z-Zaman, thk. İhsan Abbâs, Beyrut: Dâru’s-Sadr trz.İbn Hamza et-Tûsî, (ö.560), es-Sâkıb fi’l-Menâkıb, thk., Nebîl Rıza Alvan, 2.baskı, Kum: Ensariyan 1412.İbn Şehrâşûb, (ö.588), Menâkıbu Âl-i Ebî Tâlib,thk., Necef araştırmacılarından bir grub, Necef: Matba’tu’l-Haydariyye, 1376.İbn Tâvûs, Ali b. Mûsâ (ö.664), Ferec’l-Mahmûm fî Târihi Ulemai’n-Nücûm, byy.: Daru’z-Zahâiru’l-Matbu’ât, trz.İbnu’n-Nedîm, Muhammed b. İshak, (ö.380), el-Fihrist fî Ahbâri’l-Ulema’i’l- Musannıfîn mine’l-Kudema’ ve’l-Muhaddisîn ve Esma’i Kütübihim, thk., Rıza Teceddüd, byy. trz.İkbal, Abbâs, Hânedân-ı Nevbahtî, Tahran: Tahurî, 1357.Kehhale, Ömer Rıza, Mu’cemu Kabâîli’l-Kadimiyye ve’l-Hadisiyye, Beyrut: Daru’l-İlm li’l-Mullayîn, 1388.Kıftî, Ali b. Yusuf, (ö.646), Tarihu’l-Hükema’ (Ahbaru’l-Ulema’ bi Ahbari’l-Hükema’), h. 11.yüzyıl Farsça çevirisi, be Kuşeşi Behmen Darâyî, 1.Baskı, Tahran: İntişarat-ı Danişgâh-i Tahran, 1371.Kohlberg, Ethan, Kitabhâne-i Seyyid b. Tavus ve Ahval-i ve Asâr-i Ou, çev., Ali Karâi ve Resul Ca’feriyan, Kum: Kitabhane-i Abdillah Mar’aşî, 1413.Massignon, Louis, Kevs-e Zendegiî Hallâc, çev. Revan Ferhadi, 3. Baskı, Tahran: Menuçehrî, 1357/1978.Meclisî, Muhammed Bakır, (ö.1110), Biharu’l-Envâri’l-Cami’a li Düreri Ahbari’l-Eimmeti’l-Ethar, Beyrut: Müessisetu’l-Vefa’, 1403.Mes’udî, Ali b. Hüseyin, (ö.346), Mürucü’z-Zeheb ve Ma’adinu’l-Cevher, 2.baskı, Kum: Müessisetu’l-Daru’l-Hicre, 1409.Meşkûr, Muhammed Cevat, Tercüme-i Fıraki’ş-Şîa-yı Nevbahtî, Tahran: İntişarat-ı Bonyad-ı Ferheng-i İran, 1353.Miskeveyh, Ebû Alî, (ö.421), Tecâribu’l-Ümem, thk., Ebû’l-Kâsım İmâmî, Tahran: Daru’s-Surûş, 1377/1998.Modarres, Hüseyin, Mukaddime-i ber Fıkh-i Şîa, Meşhed: Bonyadi Pejuhişha-yi İslâmî, 1368.Muhaddis Kummî, Abbâs, (ö.1395), el-Künya ve’l-Elkâb, 3.baskı, Necef: Matba’atu’l-Haydariyye, 1389.Necaşi, Ahmed b. Ali, (ö.450), Ricâlü’n-Necâşî, thk., Seyyid Musa Şebîri Zencânî, 4. baskı, Müessisetu’n-Neşri’l-İsâmî, 1413.Necefî, Muhammed Hasan, (ö.1266), Cevâhiru’l-Kelâm Abbâs Kuçânî, Tahran: Daru’l-Kitabi’l-İslâmiyye, 1367/1988.Nerâkî, Molla Ahmed (ö.1245), Müstenidu’ş-Şîa, thk., Müessisetu Âl-i’l-Beyt, Meşhed: Müessisetu Âl-i’l-Beyt, 1415.Nevbahtî, Hasan b. Musa (ö.h.3. asır), Fıraku’ş-Şîa, 2.baskı, Beyrut: Daru’l-Evda’, 1404.Sadr, Seyyid Hasan, (ö.1354), Tesisu’ş-Şîa li Ulûmi’l-İslâm, Tahran, Menşûrât-ı İlmî, trz.Sadûk, Muhammed b. Ali (ö.381), el-Mukni’, Kum: Müessesetu’l-İmâm el-Hâdî, 1415.Sem’ânî, AbdilkerÎm, (ö.562), el-Ensâb, taktim ve ta’lîk Abdullah Ömer Bârûdî, 1.Baskı, Beyrut: Daru’l-Cenan, 1408.Şeyh Müfîd, Muhammed b. Muhammed b. Nu’man, (ö.413), el-Evâilu’l-Makâlat Müsannefatu eş-Şeyh el-Müfîd, IV, Kum, el-Mötemru’l-‘Alemî li’l-Elfiyyeti eş-Şeyh el-Müfîd, 1413.Şeyh Müfîd, Muhammed b. Muhammed b. Nu’man, (ö.413), el-Fusulü’l-‘Aşere, Müsannefatu eş-Şeyh el-Müfîd, III, Kum, el-Mötemru’l-‘Alemî li’l-Elfiyyeti eş-Şeyh el-Müfîd, 1413.Şeyh Müfîd, Muhammed b. Muhammed b. Nu’man, (ö.413), el-Mesailu’s-Sereviyye,, Müsannefatu eş-Şeyh el-Müfîd, VII, Kum, el-Mötemru’l-‘Alemî li’l-Elfiyyeti eş-Şeyh el-Müfîd, 1413.Şeyh Müfîd, Muhammed b. Muhammed b. Nu’man, (ö.413), Tashîhu’l-İ’tikat, Müsannefatu eş-Şeyh el-Müfîd, V, Kum, el-Mötemru’l-‘Alemî li’l-Elfiyyeti eş-Şeyh el-Müfîd, 1413.Taberî, Muhammed b. Cerîr, (ö.310), Tarihu’t-Taberî, thk., Muhammed Ebû’l-Fazl İbrahim, Beyrut: Ravasu’t-Turâsi’l-Arabî, trz. Tûsî, Muhammed b. Hasan, (ö.460), el-Fihrist, thk. Cevad Kayyûmî, 1.baskı, Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslâmî, 1417.Tûsî, Muhammed b. Hasan, (ö.460), İhtiyaru Ma’rifeti’r-Ricâl,(Ricâlü’l-Keşşî), thk., Seyyid Hasan Mustafa, Meşhed, Danişkede-i İlahiyat ve Maarif-i İslâmî, 1348.Zehebî, Muhammed b. Ahmed, (ö.748), Tarihu’l-İslâm ve Vefeyâtu’l-Meşâhîr ve’l-A’lâm, thk., Ömer Abdi’l-İslâm Tedmeri, Beyrut: Daru’l-Kitabi’l-Arab, 1409.