Bir Şiî Mezhepler Tarihi Kaynağı Olarak Tebsiratu’l-Avâm

One of the first works on the history of Islamic sects, penned in Persian by an author who adhered to the Twelver Shiite (Imāmīyya/Ithnā ‘ashariyya) creed is “Tabsirah al-‘Awām fī Ma’rifah al-Makālāt al-An’ām”. Written in the Hijri seventh century in 630/1232, Tabsirah al-’Awām could be listed among the historical writings on the classical era of Islamic sects. There have been mostly speculations about the identity of the author until recently. Shortly after being written, it was translated into Arabic in 658/1260. When a hand-written copy in Arabic was found, it was discovered that the author is actually Jamāluddīn Muhammad Rāzī. While benefiting from previous resources, the author of the Tabsirah al-’Awām has an authentic approach, as well. Being written by a Shiite author, being one of the first Persian books on the history of Islamic sects and its different approach to branches of the Gāli Shiite creeds, are among the remarkable characteristics of the work. Advocating that all the sects originated from the two main branches, Ahl as-Sunnah and Shia, the author of the Tabsirah al-’Awām, declaring the Twelver Shia the only party attaining the truth and salvation, proclaims that the other sects are perverted, astray and later derived bid’ah, based on some views he attributes to them. Experts state that determining the work’s period and the environment in which the author grew up contributes to better results about the work. The insufficiency of the literature in our country and the emergence of some new details about the aforementioned work have been important factors in our consideration of the subject. In this paper, two different publications of Tabsirah al-’Awām and a manuscript copy of the Arabic translation have been compared and some insight have been provided on the work itself, as well as its so far controversial author and the geography. It evaluates the work in terms of its content and classification of different branches of Shi’ism, and also deals with how the author, being a Shiite himself, approaches the other branches of the Shiite creed.

Şiî İmâmî/İsnâaşerî bir müellif tarafından İslâm mezhepleri tarihi alanında Farsça olarak yazılmış ilk eserlerden birisi Tebsiratu’l-‘avâm fî ma‘rifet-i makâlâti’l-enâm’dır. Klasik dönem mezhepler tarihi eserleri arasında sayabileceğimiz Tebsiratu’l-‘avâm hicrî yedinci yüzyıl da 630/1232 yılında yazılmıştır. Yakın tarihe kadar müellifi hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür. Yazıldıktan kısa süre sonra, 658/1260 yılında Arapçaya tercüme edilmiştir. Eserin müellifinin Cemâleddin Muhammed Râzî olduğu, ancak Arapça tercüme bir el yazma nüshasının bulunmasıyla anlaşılabilmiştir. Tebsiratu’l-‘avâm müellifi kendinden önceki kaynaklardan yararlanmakla birlikte orijinal yaklaşımlara da sahiptir. Müellifinin Şiî oluşu, Farsça olarak kaleme alınan ilk mezhepler tarihi kitaplarından biri olması ve gāli Şiî fırkalara farklı yaklaşımı, eserin dikkat çeken hususiyetlerindendir. Tüm fırkaların iki ana koldan; Ehl-i sünnet ve Şîa’dan neşet ettiğini savunan Tebsiratu’l-‘avâm müellifi Şîa/İsnaâşeriye mezhebini hak ve kurtuluşa eren tek fırka ilan ederek diğer mezheplere nispet ettiği birtakım görüşler nedeniyle onların sapkın, yoldan çıkmış ve sonradan türeme bidatler olduğunu ileri sürmektedir. Alanın uzmanları eserin yazıldığı dönemi ve müellifin yetiştiği ortamı tespit etmenin eser hakkında sağlıklı sonuçlara ulaşma imkânı sağladığını ifade etmişlerdir. Ülkemizde mezkür eserle ilgili literatürün yeterli olmaması ve yeni bilgilerin ortaya çıkması konuyu ele almamızda önemli bir etken olmuştur. Bu makalede Tebsiratu’l-‘avâmın elimizde olan iki farklı neşri ve Arapça çevirisinin bir el yazma nüshası karşılaştırılarak hem eser hakkında hem de günümüze kadar tartışmalı olan müellifi ve yaşadığı siyasî ortam hakkında bilgiler verilmiştir. Ayrıca eser, fırkaların tasnifi ve muhteva açısından değerlendirilmiş, kendisi de Şiî olan müellifin diğer Şiî fırkalara yaklaşımı ele alınmıştır.