The Origins of Twelver Shīʿism in Iran

İmâmiyye Şiîliğinin İran’a girişi meselesi, İslam Mezhepleri Tarihi’nin en tartışmalı hususlarından biridir. Oluşmuş genel kanaate göre, söz konusu Şiî grupların İran’da baskın düşünce haline gelmesi Safevilerden sonradır. Daha öncesinde ise sadece bir azınlık durumundaydılar. Fakat yaptığımız bu çalışmada, İmamiyye Şiiliğinin Safeviler öncesinde de küçümsenecek bir azınlık durumunda olmadığını ortaya çıkartmaktadır. İmâmiyye/İsnâaşeriyye Şiîliğinin İran’a girişi, onun oluşum sürecinin ikinci evresinde Kum’da üretilen Şii İmami hadis literatürünün oluşumu ile paralellik arz eder. İlk evre, Irak’ta Kufe’de ortaya atılan bazı gulat fikirler ile onların bir kısmının Kufe ve Bağdad gibi merkezlerde Hişam b. el-Hakem ve Ali b. Misem et-Temmar gibi kelamcılar tarafından tartışılmasıyla başlamasıdır. Kufe’den Kum’a göç etmiş olan Yemen kökenli Araplar, buralarda oluşan birikimi Kum’a taşımışlardır. İran’da Kum merkezli bu Şiilik, Kufe ve Bağdad’la temas halindeki bazı bölgelerde gelişme göstermiştir. Çok genel olarak ifade etmeye çalışırsak, Kum’un İran’daki İmâmiyye Şiîliğinin merkezi olması 3/9. yüzyılın sonlarında başlar. Bu dönemde Nişabur bölgesi (Sebzevar ve Tus) ile Ahvaz ve Fars sahillerinde de İmâmî Şiîliğin müntesipleri olduğu anlaşılmaktadır. Yaklaşık bir yüz yıl sonrasına doğru gelindiğinde Taberistan, Deylem, Cürcan, Hemedan, Rey ve Azerbaycan, hatta çok cüz’i de olsa Mavereünnehir’in bazı bölgelerine de birtakım sıçramalar yaptığı gözükmektedir. 5/11. yüzyılda ise Kum’a yakın Kaşan ve Abeh (Aveh) gibi yerleşim birimlerinin de İmâmiyye’ye bağlı hale geldiği, Rey’de de nüfuslarının sayı olarak artmış olabileceği anlaşılmaktadır. 6/12. yüzyılda daha da yayılarak Rey’de çoğunluğu elde ettikleri, kuzeye doğru Kazvin, Mazenderan ve Taberistan’da Sari ve Urem vb. bazı yerleşim birimleri ile kuzeydoğuya doğru da Esterebad ve bağlı bulunduğu Cürcan’da önemli derecede taraftar kitlesine ulaştıkları görülmektedir. 7/13. yüzyılda İlhanlıların hâkim olduğu dönemde İmâmiyye Şiîlerinin İsfahan’da da var olmaya başladıkları, zamanının en büyük şehirlerinden olan ve bir asır öncesinde çoğunluğa ulaştıkları Rey’de üstünlüklerini devam ettirdikleri, Nişabur’dan daha doğuya doğru da Herat ve Belh gibi günümüz Afganistan topraklarına kadar vardıkları kanaatine varılmıştır. Zaten ilk etapta Kum ve çevresindeki yerleşim yerleri ile Nişabur bölgesinde tutunan İmâmiyye Şîası, oralarda yer bulmalarının ardından hiç irtifa kaybetmemiştir. “Bu süreç içerisinde bazı dönemlerde bir geriye gidiş olarak değerlendirilebilecek bölgeler olmuş mu?” sorusuna karşılık cevap olarak, Azerbaycan ve Hemedan isimleri verilebilir; ancak o da tam olarak net değildir.

The issue of the entry of Imāmite/Twelver Shīʿism into Iran is one of the most controversial issues in the History of Islamic Sects. According to the established general opinion, it is after the Safavids that the Shī’ite groups in question became the dominant thought in Iran. Before, they were only a minority. However, this study reveals that Imāmite Shīʿism was not a minority to be underestimated even before the Safavids. The introduction of Imāmism/Twelve Shīʿism into Iran runs parallel to the formation of the Shīʿite Imāmite ḥadīth literature that was produced in Qum in the second phase of its configuration. The first phase was inaugurated by the introduction of some extremist doctrines in Kufa of Iraq and then discussion of them by such theologians as Hishām bin al-Ḥakam and ʿAlī bin Mītham al-Tammār in such centers as Kufa and Baghdad. The Arabs of Yemenite origin who immigrated from Kufa to Qum carried the lore formed in the former to the latter. This Qum-centered Shīʿism in Iran made progress in some areas that were in contact with Kufa and Baghdad. To speak in very general terms, Qum’s becoming the center of Imāmite Shīʿism in Iran starts in the late third/ninth century. In this period, the followers of Imāmite Shīʿism seemed to exist in the region of Nishabur (Sabzevar and Tus), as well as in Ahwaz and the coasts of Fars. Towards the end of the fourth century, Imāmism made some progress in Tabaristan, Daylam, Jurjan, Hamadan, Ray, Azerbaijan, and, though to a lesser degree, in some parts of Transoxiana. By the end of the fifth/eleventh century, such towns as Kashan and Abeh (Aveh) near Qum had become followers of Imāmism, their population having possibly increased in Ray. By the sixth/twelfth century, they had grown even more to acquire the majority in Ray, gaining a considerable number of followers in Qazvin, Mazandaran, and Tabaristan (Sari and Uram) in the north and in Astarabad and Jurjan in the northeast. In the seventh/thirteenth century, when the Ilkhanates came into power, the Imāmite Shīʿites began to appear in Isfahan, too, maintaining their control of Ray in which, being one of the largest cities of the time, they reached majority one century earlier; in further east, they reached Herat and Balkh, which are located in the territory of present-day Afghanistan. In fact, Imāmite Shīʿism held ground in the first place in Qum and the neighboring area, as well as the region of Nishabur, never shrinking after it held ground over there. In answer to the question of whether Shīʿism retreated in any regions, Azerbaijan and Hamadan are possible to be mentioned; however, they are not clearly so. Although the names Azerbaijan and Hamadan may be given in response to the question “whether there were regions that could be considered as a regression in some periods in this process?”, it is not entirely clear to what extent this answer reflects the truth.