Nisa Suresi’ndeki Eşsiz Sözcükler ve Anlamın Yönlendirilmesine Etkisi: Belagat, Tefsir ve Fıkıh Arasındaki Epistemolojik İlişki Bağlamında Analitik Bir Yaklaşım

Year 2025, Issue: 3, 25 - 39, 30.12.2025

Ahmad Alali

Abstract

Bu çalışma, Nisa Suresi’ndeki bazı dilsel benzersizliklere odaklanmaktadır. Bu sure, geniş bir yelpazede hukuki hükümleri ve Kur’an’ın diğer bölümlerinde yer almayan özgün ifadeleri barındırması bakımından mevzuat ve fıkhî çabaların merkezinde yer almaktadır. Araştırmanın amacı, bu özgün kelimelerin anlamsal boyutlarını ortaya koymak ve İslami hükümler çıkarımındaki rollerini, dilsel analiz ile fıkhî içgörüleri bütünleştiren bilimsel bir metodoloji çerçevesinde göstermektir. Çalışmanın önemi, Kur’an’da yer alan kelime seçimlerinin etkisinin farkındalığından kaynaklanmakta olup, hiçbir kelimenin rastgele kullanılmadığını, her birinin belirli bir şer‘î veya belâgatî amaca hizmet etmek üzere seçildiğini vurgulamaktadır. Araştırma, yalnızca Nisa Suresi’ne özgü olan bu Kur’ân kelimelerini incelemekte, onların bağlamlarını ve hukuki hükümler çıkarımındaki rollerini ele almakta; bu süreçte müfessirlerin ve fakihlerin görüşlerinden yararlanmaktadır. Elde edilen bulgular, bu dilsel özelliklerin sadece retorik bir zarafet ifadesi olmadığını, aynı zamanda şer‘î anlamların belirlenmesinde temel işlevler üstlendiğini göstermektedir. Çalışmada, özgün ifadelerin Kur’ân bağlamı içerisinde toplanıp incelendiği ve bu ifadelerin hükümler çıkarımına olan etkilerinin izlendiği tümevarımsal ve analitik bir yöntem benimsenmiştir. Buna göre, Nisa Suresi’ndeki dilsel benzersizlikler sadece dilsel veya edebî bir fenomen değil, aynı zamanda tefsir ve fıkhî anlamın oluşumunu yönlendiren anahtar unsurlar olarak ortaya çıkmaktadır.

Keywords

Arap D'l' ve Belagati , Nisa Suresi. , Dilsel Benzersizlik Sözcükler , Anlamın Yönlendirilmesi , İstidlal , İstinbat

Linguistic Uniqueness in Surah An-Nisa and Its Impact on Meaning Construction: An Analytical Approach in Light of the Epistemological Interrelation between Rhetoric, Exegesis, and Jurisprudence

Abstract

This study examines some aspects of linguistic uniqueness in the Holy Qur’an, with a particular focus on Surah An-Nisa, which occupies a central place in the Qur’anic legislative framework due to its wide range of legal rulings and its distinctive vocabulary not found elsewhere in the Qur’an. The significance of the study lies in highlighting the impact of Qur’anic word choice, where no term occurs arbitrarily but rather serves a deliberate rhetorical and legislative purpose. The research aims to uncover the semantic dimensions of these unique expressions and to demonstrate how they contribute to the deduction of Islamic rulings. To achieve this, the study combines linguistic analysis with jurisprudential interpretation in a systematic way. It investigates the unique vocabulary of Surah An-Nisa, analyzes their contextual meanings, and examines their jurisprudential implications, drawing on the insights of exegetes and jurists. Methodologically, the study adopts an inductive and analytical approach, by collecting and analyzing the unique Qur’anic terms in their textual context, and tracing their influence on the process of deriving legal rulings. The findings reveal that these linguistic peculiarities go beyond rhetorical elegance; they function as semantic and legislative keys that shape the meaning of the legal test with precision. Thus, the study concludes that linguistic uniqueness in the Qur’an is not a marginal stylistic feature but a fundamental interpretive tool that enhances the clarity and accuracy of jurisprudential reasoning.

Keywords

Arabic Language and Balagah , Surah an-Nisa. , Linguistic Uniqueness word , Manipulation of Meaning , Istidlal , Istinbat

الفرائد اللغوية في سورة النساء وأثرها في توجيه المعنى: مقاربة تحليلية في ضوء التعالق المعرفي بين البلاغة والفقه والتفسير

Abstract

تُعنى هذه الدراسة برصد وتحليل بعض الفرائد اللغوية في سورة النساء، باعتبارها من السور القرآنية المركزية في بناء المنظومة التشريعية، لما تضمنته من أحكام متنوّعة ومقاصد دقيقة، وما اشتملت عليه من ألفاظ فريدة لم تتكرر في غيرها من السور، وتكمن أهمية البحث في إبراز أثر هذه الألفاظ النادرة في ضبط المفاهيم الشرعية وتوجيه الفهم الفقهي، إذ لا يَرِدُ لفظ في القرآن الكريم إلا لغاية مقصودة تجمع بين الدقة البلاغية والوظيفة التشريعية. استهدف البحث الكشف عن الأبعاد الدلالية لهذه الألفاظ الفريدة، وبيان كيفية إسهامها في استنباط الأحكام الشرعية، وذلك عبر دراسة منهجية تربط بين التحليل اللغوي والبعد الفقهي؛ ولتحقيق هذا الهدف اعتمدت الدراسة على المنهج الاستقرائي التحليلي؛ باستقراء الألفاظ القرآنية النادرة في سورة النساء، وتتبع سياقاتها النصية، ثم تحليلها في ضوء أقوال المفسرين والفقهاء، للكشف عن أثرها في بناء الحكم الشرعي وتوجيه دلالاته، وقد أظهرت نتائج البحث أن الفرائد القرآنية في سورة النساء لا تمثل مجرد خصوصيات لغوية أو جماليات بلاغية، وإنما تعدّ مفاتيح دلالية وتشريعية تسهم في تحديد المعنى الشرعي وترسيخه، بما يمنح التفسير الفقهي أفقاً أعمق وأدوات أدق في استنباط الحكم من النص، وهكذا تكشف الدراسة عن قيمة المنهج البلاغي في خدمة العلوم الأخرى كالتفسير والفقه، مؤكدة أن استحضار الألفاظ النادرة في سياقها القرآني يعدّ ضرورة منهجية للمفسّر والفقيه، لا مجرد ترف لغوي أو ظاهرة بيانية.

Keywords

اللغة العربية وبلاغتها , سورة النساء , الفرائد اللغوية , توجيه المعنى , الاستدلال

References

• Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd Hafızüddîn en-Nesefî, Medârikü’t-Tenzîl ve Hakâikü’t-Te’vîl, thk. Yusuf Ali Bedyavî, Beyrut: Dârü’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998, c. 1, s. 372-373.
• Bâkûlî, Ali. İʿrâbu’l-Kurʾân el-mensûb li’z-Zeccâc, thk. İbrâhîm el-İbyârî, 4. bs., Kahire – Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Mısrî – Dârü’l-Kütübi’l-Lübnânî, 2000.
• Bikâʿî, Burhânüddîn Ebü’l-Hasan İbrâhîm b. ʿUmar. Nazmü’d-dürer fî tenâsübi’l-ây ve’s-süver, Haydarâbâd: Dâʾiratü’l-Maʿârif el-Usmâniyye, 1984.
• Bulut, Ali. “Kur’ân Filolojisiyle İlgili Üç İlim Dalı (Garîbü’l-Kur’ân, Meânî’l-Kur’ân, İ’râbu’l-Kur’ân) ve Bu Dallarda Eser Veren Müellifler (Hicrî İlk Üç Asır)”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sa.12(2001), ss.391-408.
• Cezerî, ʿAbdü’r-Rahmân b. Muhammed ʿAvad. el-Fıkhu ʿalâ’l-mezâhibi’l-erbaʿa, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2003.
• Demireşik, Ömer Faruk. Selçuklu Müfessirleri (XI.-XIV. YY). İstanbul: Erkam akademi yayınları, 2022.
• Dımeşkî, Ömer b. Ali b. Adil. el-Libâb fî Ulûmi’l-Kitâb, thk. Ahmed Abd el-Mecdûd, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Ezherî, Muhammed b. Ahmed el-Haravî. Tehzîbü’l-luğa, nşr. Muhammed ʿAvad Murʿib, 8 cilt, Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 2001.
• Feyrûzâbâdî, Mecdüddîn Ebû Tâhir Muhammed b. Yaʿkûb el-ʿArkasûsî, Muhammed Naʿîm. el-Kâmûsü’l-muhît, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
• Hafâcî, Muhammed ʿAbdullah b. Muhammed b. Saʿîd b. Sinân el-Halebî. Sirrü’l-fasâha, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
• İbn ʿÂşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr, Tunus: ed-Dârü’t-Tûnisiyye li’n-Neşr, 1984.
• İbn Ebî’l-İsbâʿ, Ahmed. Tahrîru’t-tahrîr fî sınâati’ş-şiʿr ve’n-nesr ve beyâni iʿcâzi’l-Kurʾân, takdim ve thk. Hafnî Muhammed Şeref, Mısır: Cumhûriyyetü’l-ʿArabiyyeti’l-Muttahide, el-Mecelletü’l-Ulyâ li’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, Lecnü İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmî, t.y.
• İbn Hicce el-Hamevî, Takiyyüddîn Ebû Bekr b. ʿAlî b. ʿAbdullah el-Hamavî. Hizânetü’l-edeb ve ğâyetü’l-ereb, nşr. ʿIsâm Şakiyyu, Beyrut: Dârü’l-Hilâl ve Dârü’l-Bihâr, 2004.
• İbn Hişâm, Cemâlüddîn. Muğnî’l-Lebîb ʿan Kutubi’l-Aʿârîb, Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1985.
• İbn Kesîr, İsmail b. Ömer el-Kureşî ed-Dımeşkî. Tefsîrü’l-Kurʾâni’l-Azîm, thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme, Riyad: Dârü’t-Tıybe, 1999.
• İbn Manzûr, Muhammed b. Mukarram Cemâlüddîn el-Ensârî. Lisânü’l-ʿArab, 15 cilt, Beyrut: Dâr Sâdır, 1414/1993. İbn Rüşd, Ahmed b. Muhammed. el-Müctehid ve Muftetahü’l-Muktedâ, thk. Ahmed Şâkir, Kahire: Dârü’l-Fikr, 1986.
• İbn Yaʿîş, Yaʿîş b. Ali. Şerhu’l-Mufassal li’z-Zemahşerî, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2001.
• İmâdî, Ebû’s-Suʿûd Muhammed b. Muhammed b. Mustafa. İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm ilâ mezâyâ’l-kitâbi’l-kerîm, Beyrut: Dâr İhyâʾi’t-Türâsi’l-ʿArabî, ts.
• Kefevî, Mûsâ el-Hüseynî el-Kerîmî. el-Külliyyât: muʿcem fî’l-muṣtalahâti ve’l-furûki’l-luğaviyye, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
• Kurtubî, Muhammed b. Ahmed el-Ensârî. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân, nşr. Ahmed el-Berdûnî, Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
• Kutub, Seyyid. et-Tasvîrü’l-fennî fi’l-Kurʾân, Mısır: Dârü’ş-Şurûk, 1988.
• Mâverdî, Ali b. Muhammed b. Muhammed b. Habîb el-Basrî el-Bağdâdî. el-Hâvî’l-kebîr fî fıkhi mezhebi’l-İmâm eş-Şâfiʿî, 18 cilt, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1999.
• Muhammed Ali es-Sâbûnî. Safvetü’t-tefâsîr, Beyrut: Dârü’l-Kurʾân el-Kerîm, 4. bs., 1981.
• Ömer, Ahmed Muhtar ʿAbdülhamîd. Muʿcemü’l-luğa el-ʿArabiyye el-muʿâsıra, 3 cilt, Suûdî Arabistan: ʿÂlemü’l-Kütub, 2008.
• Râğıb el-Esfahânî, el-Hüseyin b. Muhammed. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurʾân, Dımaşk – Beyrut: Dârü’l-Kalem ve ed-Dârü’ş-Şâmiyye, 1412/1992.
• Râzî, Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ el-Kazvînî. Muʿcemü mekâyîsi’l-luğa, Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1979.
• Saʿd, Mahmûd Tevfîk. Delâletü’l-elfâz ʿalâ’l-maʿânî ʿinde’l-usûliyyîn, Mısır: Mektebetü Ümmü’l-Kurâ, ts.
• Safedî, Salahaddin Halîl Eybek. Tashîhu’t-tashîf ve tahrîru’t-tahrîf, Kahire: Mektebetü’l-Hânicî, 1987.
• Sakallî, ʿU. Teskîfu’l-lisân ve telqîhu’l-cinân, ed. Muhammed ʿAbdülkadir ʿAtâ, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1990.
• Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. ʿUkûdü’l-cümân fî ʿilmi’l-meʿânî ve’l-beyân, nşr. ʿAbdülhamîd Dahhâ, Kahire: Dârü’l-İmâm Müslim, 2021.
• Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. Tabakâtü’l-müfessirîn (İlk Dönem Müfessirler ve Eserleri), trc. Ömer Faruk Demireşik, İstanbul: Erkam Yayınları, 2023.
• Suyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn. abakâtü’l-müfessirîn el-ʿİsrûn, thk. Ali Muhammed Ömer, Kahire: Mektebet Vehbe, 1396.
• Zerkâşî, Bedrüddîn. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kurʾân, thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm, Kahire: Dâr İhyâʾi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1984.