Kur’an’ın Benzerinin Getirilemezliği Meselesi Bâkıllânî’nin Hidâyetü’l-Müsterşidîn’i Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Hz. Peygamber’in en önemli aklî mucizesi olan Kur’ân-ı Kerîm, bir benzerini getirmeye yönelik çabalara genelden özele; bir benzerinin, on sûresinin, onun sûrelerine benzer bir sûrenin getirilmesi şeklinde tedrici olarak meydan okumaktadır. Bununla müşrik Arapların konu ile alakalı iddialarının anlamsız ve ne denli başarısız olduğunu ortaya koymaktadır. Buna karşılık tarih boyunca Kur’ân’a yönelik farklı itirazlar, başta Müslüman bilginlerin konuyla ilgili yazdıkları i‛câzu’l-Kur’ân eserleriyle yetkin kalemlerce cevaplandırılmıştır. Günümüzde de bu çabalar içerik yönünden farklı olmamakla birlikte yeni formatlarda sürdürülmektedir. Bu mücadeleye cevap vermek adına kadîm kültürümüzde yazılmış eserler ve verilmiş cevaplar bu güne de ışık tutması açısından önem arz etmektedir. Bu makalede geçmişte Kur’ân’a yönelik konuyla ilgili bu itirazlara Eş’arî kelâmcısı Bâkıllânî’nin (ö. 403/1013) diğer eserlerinden de istifade etmekle beraber, yakın bir tarihte yayımlanmış Hidâyetü’l-müsterşidîn isimli eseri baz alınarak, naklî delillerden daha çok aklî, mantıkî ve iknâ edici yöntemlerle Kur’ân’ın özgünlüğüne dair verdiği cevaplar aktarılmaya ayrıca ateistlerin birtakım eleştirilerine ve Kur’ân’ın benzerini yazma konusundaki iddialarına Bâkıllânî’nin verdiği cevaplarla karşılık verilebileceği gösterilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kelam
• Kur'an
• Bâkıllânî
• Tehaddî
• Peygamber

The Issue of the Impossibility of Bringing a Similar to the Qur'an: An Evaluation of Al-Baqillani's Hidayat al-Mustarshidin

Abstract

The most significant intellectual miracle of the Prophet, the Holy Quran, issues a graduated challenge to produce something similar, from the general to the specific; that is, by demanding the production of a similar work, ten similar chapters, or a chapter similar to one of its chapters. This demonstrates how meaningless and unsuccessful the claims of the polytheistic Arabs on this matter are. In response, throughout history, various objections to the Qur'an have been answered by competent writers, primarily in the works of Muslim scholars on the subject, entitled i'câzu'l-Qur'an. Today, these efforts continue in new formats, although they are not different in content. In order to respond to this struggle, the works written and the answers given in our ancient culture are important in terms of shedding light on the present day. In this article, in addition to the other works of the Ash'ari theologian Bāqillānī (d. 403/1013) and his recently published work Hidayat al-Mustarshidin, the focus will be on his rational, logical, and persuasive methods for defending the Qur’an’s uniqueness, rather than on traditional evidences. Furthermore, it has been attempted to demonstrate that Bāqillānī's responses can be used to counter certain criticisms from atheists and claims regarding the possibility of writing something similar to the Qur'an.

Keywords

• Kalam
• Qur'an
• Baqıllani
• Tehaddi
• Prophethoot

References

1. Alûsî, Mahmûd Şükrü. Bulûğu’l-ereb fî ma’rifeti ahvâli’l-arab. thk. Muhammed Behcet el-Eserî. Beyrût, ts.
2. Âmidî, Seyfeddîn. Ebkâru’l-efkâr fî usûli’d-dîn. thk. Muhammed el-Mehdî. Kâhire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâkati’l-Kavmiyye, 2004.
3. Arı, Ümmühan. “Hz. Peygamber Dönemi ve Ridde Hâdiselerinde Benî Hanîfe ve Müseylime”. Akademik Siyer Dergisi 4/8 (2023), 87-106.
4. Arslan, Adnan. “Bâkıllânî’nin (ö. 403/1013) İ’câzü’l-Kur’ân Adlı Eserinin Bedî´ Sanatları Açısından İncelenmesi”. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 15 (2022), 91-106. https://doi.org/10.47502/mizan.1171136
5. Ateizm Blog. “İslam, bilimi teşvik ediyor mu?”. Erişim 25 Ekim 2025. https://ateizm.blogspot.com
6. Aycan, İrfan. “Nadr b. Hâris”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/280-281. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
7. Aycan, İrfan. “Ziyâd b. Ebîh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/480-482. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
8. Bâkıllânî, Muhammed b. Tayyib. et-Temhîdü’l-evâil ve telhîsu’d-delâil. Lübnan: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sikafiyye, 1987.

9. Bâkıllânî, Muhammed b. Tayyib. Hidâyetü’l-müsterşidîn. thk. Hamdan Ömer Yusuf Abdülgani, Hamdan Tağrid Muhammed Abdurrahman. 4 Cilt. Uman: Mektebetü Abku’l-Misk, 2022.
10. Bâkıllânî, Muhammed b. Tayyib. İʽcâzü’l-Kur’ân. Mısır: Dâru’l-Maârif, ts.
11. Bûtî, Muhammed Saîd Ramazân. Min Revâii’l-Kur’ân. Dımeşk: Mektebetü’l-Fârâbî, 1970.
12. Câhız, Ebû Osman Amr b. Bahr b. Mahbûb el-. “Halku’l-Kur’ân”. Resâilu’l-Câhız. thk. Abdüsselâm Muhammed Harun, ts.
13. Celalettin Divlekçi. “Bâkıllânî’ni̇n (ö. 403/1013) İ‘câz Anlayışı”. Ekev Akademi̇ Dergi̇si̇ 80 (2019).
14. Cürcânî, Ebû Bekr Abdülkâhir b. Abdirrahmân b. Muhammed. “er-Rîsâletü’ş-Şâfiye”. Selâsü Resâil fî İ’câzi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Halefullah, Muhammed Zağlûl Selâm. Kâhire: Dâru’l-Maârif, ts.
15. Çiçek, Nevzat. “Türkiye'de İnanç ve Dindarlık" araştırması yayımlandı: Dindarlaştık mı, Sekülerleştik mi?”. Erişim Tarihi 26 Temmuz 2025. https://www.indyturk.com/node/619071/yazarlar/türkiyede-i̇nanç-ve-dindarlık-araştırması
16. Bâkıllânî. Olağanüstü Olaylar ve Aralarındaki Farklar : Mucize-Keramet- Sihir. çev. Adil Bebek. İstanbul: Telamak Kitap, 2025.
17. Erdoğan, İbrahim Halil. “Câhız ve Sarfe Teorisine Farklı Bir Bakış”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 2/4 (2013), 77-96.
18. Fayda, Mustafa. “Velîd b. Mugīre”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/33-34. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
19. Gölcük, Şerafettin. “Bâkıllânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 4/531-535. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
20. Hâlidî, Salâh Abdülfettâh. el-Beyân fî i‘câzi’l-Kur’ân. Amman: Dâru Ammar, 1992.
21. Hattâbî, Ebû Süleyman Muhammed b. İbrahim. “Beyânu i’câzi’l-Kur’ân”. Selâsü Resâil fî İ’câzi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Halefullah, Muhammed Zağlûl Selâm. Kâhire: Dâru’l-Maârif, ts.
22. İbn Akil Mûsa, Muhammed b. Hasan. İ‘cazu’l-Kur’âni’l-Kerîm beyne’l-İmam es-Suyûtî ve’l-‘ulemâ. Cidde: Dâru’l-Endülüs el-Hadra, 1997.
23. İbn Nedîm. el-Fihrist. thk. İbrâhim Ramazan. Beyrut, 1997.
24. İbn-i Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî. Lisânu’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1988.
25. Konaklı, Numan. “İ’câzü’l-Kur’an Düşüncesinin Temelleri: Câhız Örneği”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 9/1 (2009), 185-209. https://doi.org/10.5281/zenodo.3344033
26. Konaklı, Numan. “İ‛câzü’l-Kur’ân Fikri: Mahiyet, Tarihsel Süreç ve Literatür”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 0/43 (2014), 75-114. https://doi.org/10.15370/muifd.20666
27. Konda. “Türkiye’de 100 Kişi Olsaydı”, https://konda.com.tr/duyuru/22/turkiye-100-kisi-olsaydi. Erişim Tarihi 26 Temmuz 2025. https://konda.com.tr/rapor/56/turkiye-100-kisi-olsaydi
28. Meriç, Altay Cem. Peygamberliğin İspatı Haber Delili. İstanbul: İnsan Yayınları, 2024.
29. Öner, Abdulkerim. Sadık Dost Hz. Ebû Bekir. ed. Davud Adlığ. Ankara: Sonçağ Yayınları, 2022.
30. Râfiî, Muhammed Sâdık. İ‘câzü’l-Kur’ân ve’l-belâğatü’n-nebeviyye. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 2004.
31. Râzî, Fahreddîn. Mefâtihu’l-gayb. thk. İmâd Zekî el-Bârûdî. Kahire: el-Mektebetü’t-Tevfîkiyye, ts.
32. Sabine Schmidtke. “Erken Dönem Eş‘arî Kelâmı: Ebû Bekr el-Bâkillânî (ö. 403/1013) ve Hidâyetü’l-müsterşidîn’i”. çev. Fatıma Akkaya Öğe. Kader 20/1 (2022), 466-494.
33. Salmazzem, Mehmet. “Tehaddî Ayetlerinin Nüzûl Kronolojisine Dair Farklı Bir Yaklaşım”. EKEV Akademi Dergisi 19/64 (2015), 115-134.
34. Savran, Ahmet. “İmruülkays b. Hucr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/237-238. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
35. Serdar, Murat. “Kelam’da Delâilu’n- Nübüvve Bağlamında İ’câzu’l- Kur’ân Meselesi”. Katre Uluslararası İnsan Araştırmaları Dergisi 2 (2016), 27-51. https://doi.org/10.31120/0.2018.11
36. Sultân, Münîr. İ‘câzu’l-Kur’ân beyne’l-Mu‘tezile ve’l-Eşâira. İskenderiyye: Münşeetü’l-Maârif, ts.
37. Süslü, Mehmet Zeki. “Sünnî Âlimler Nazarında Sarfe”. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 13 (2021), 285-303. https://doi.org/10.47502/mizan.955041
38. Varol, Mehmet Bahaüddin. “Ümeyye b. Halef”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/305-306. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
39. Wansbrough, John. Quranic Studies: Sources and Methods of Scriptural Interpretation. Oxford: Oxford University Press, 1977.
40. Yılmaz, Mustafa Selim. “Kelâm İlmi̇nde Mütevâti̇r Haberi̇n Bi̇lgi̇ Ve Deli̇l Değeri̇”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 18/1 (2018), 199-223.
41. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed ez-. el-Keşşâf. Beyrut: Dârü’l-Mârife, 1987.
42. Zerkeşî, Bedreddin Muhammed b. Abdullah. el-Burhân fî Ulûmi’l-Kur’ân. thk. Yusuf Abdurrahmân Maraşlı. Beyrut: Dârü’l-Mârife, 1990.