Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi

Erman Gedikli

doi:10.54733/smar.1759330

TR EN

Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi

Abstract

Dijitalleşmenin sağlık sistemlerine entegrasyonu, bir yandan sağlık hizmetlerine erişimi kolaylaştırırken, diğer yandan sosyal dışlanmayı tetikleyici bir unsur haline gelmesine neden olmaktadır. Bu çalışma, sağlığın dijital belirleyicilerini (SDB) ile sosyal dışlanma riski arasındaki ilişkinin araştırılması amaçlamaktadır. Çalışmada, literatürde yer alan SDB bileşenleri kavramsal olarak incelenmiş; ardından DEMATEL (Decision-Making Trial and Evaluation Laboratory) tekniğiyle bu bileşenler arasındaki karşılıklı etkiler uzman görüşleri ile değelendirilmiştir. Analiz neticesinde algoritmik önyargı, dijital maliyet uygunluğu, dijital okuryazarlık ve kişiselleştirilmiş teknoloji, sistem üzerinde en güçlü nedensel etkileri oluşturan bileşenler olarak tanımlanmıştır. Buna karşılık, veri yetersizliği ve bilgi asimetrisi, dijital erişilebilirlik, kullanım kolaylığı gibi bileşenlerin ise sonuç niteliğinde olduğu belirlenmiştir. Bu bulgular, dijital sağlık sistemlerinin yalnızca teknolojik erişim perspektifiyle değil, aynı zamanda toplumsal kapsayıcılık ve etik bütünlük çerçevesinde tasarlanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Özellikle yaşlılar, düşük gelir grupları ve dijital beceri eksikliği yaşayan bireyler açısından dijital sağlık uygulamaları yeni dışlanma biçimleri üretebilmektedir. Bu nedenle, sosyal dışlanmayı azaltıcı, kapsayıcı ve adil dijital sağlık politikalarının geliştirilmesi önemli bir gereklilik olarak görülmektedir.

Keywords

dijital belirleyiciler, sağlık, sosyal dışlanma, dijital sağlık eşitliği

Evaluating the Digital Determinants of Health from the Perspective Social Exclusion Risk

Abstract

The integration of digitalization into healthcare systems, while facilitating access to healthcare services, also contributes to social exclusion. This study aims to investigate the relationship between digital determinants of health (DDoH) and the risk of social exclusion. The DDoH components identified in the literature were conceptually examined, and then the interactions between these components were assessed using expert opinions using the DEMATEL technique. The analysis identified algorithmic bias, digital cost-effectiveness, digital literacy, and personalized technology as the components with the strongest causal effects on the system. Conversely, components such as data insufficiency and information asymmetry, digital accessibility, and ease of use were identified as consequential. These findings suggest that digital health systems should be designed not only from a technological access perspective but also within a framework of social inclusiveness and ethical integrity. Digital health practices can create new forms of exclusion, particularly for the elderly, low-income groups, and individuals lacking digital skills. Therefore, developing inclusive and fair digital health policies that reduce social exclusion is seen as an important necessity.

Keywords

social exclusion, health, digital determinants, digital health equity

References

Arias López, M. D. P., Ong, B. A., Frigola, X. B., Fernández, A. L., Hicklent, R. S., Obeles, A. J. T., Rocimo, A. M., & Celi, L. A. (2023). Digital literacy as a new determinant of health: A scoping review. PLOS Digital Health, 2(10), e0000279. https://doi.org/10.1371/journal.pdig.0000279
Atila Demir, S. (2020). Salgın sürecinde yaşlı nüfus, sosyal dışlanma ve yaş ayrımcılığı. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (38), 186-201.
Bağrıaçık, B., Delice, E., Oruç, Z., &Yüzgeç, A. (2022). Lise öğrencilerinde sosyal dışlanma ve i̇nternet bağımlılığının çeşitli değişkenlerle incelenmesi. Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 8(60), 1048-1059. https://doi.org/10.29228/smryj.62583
Baum, F., Newman, L., & Biedrzycki, K. (2014). Vicious cycles: Digital technologies and determinants of health in Australia. Health Promotion International, 29(2), 349-360. https://doi.org/10.1093/heapro/das062
Birleşik Krallık Sosyal Dışlanma Birimi. (2001). A new commitment to neighbourhood renewal: National strategy action plan. Social Exclusion Unit. https://dera.ioe.ac.uk/id/eprint/3661/1/A_new_commitment_to_neighbourhood_renewal_-_national_strategy_action_plan.pdf (Erişim Tarihi: 25 Temmuz 2025).
Bradshaw, J., Kemp, P., Baldwin, S., & Rowe, A. (2004). The drivers of social exclusion: A review of the literature. Social Exclusion Unit, Office of the Deputy Prime Minister.
Chadwick, H., Laverty, L., Finnigan, R., Elias, R., Farrington, K., Caskey, F. J., & van der Veer, S. N. (2024). Engagement with digital health technologies among older people living in socially deprived areas: Qualitative study of influencing factors. JMIR Formative Research, 8, e60483. https://doi.org/10.2196/60483
Chen, Z., Lu, M., Ming, X., Zhang, X., & Zhou, T. (2020). Explore and evaluate innovative value propositions for smart product service systems: A novel graphics-based rough-fuzzy DEMATEL method. Journal of Cleaner Production, 243, 118672. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2019.118672
Chidambaram, S., Jain, B., Jain, U., Mwavu, R., Baru, R., Thomas, B., Greaves, F., Jayakumar, S., Jain, P., Rojo, M., Battaglino, M. R., Meara, J. G., Sounderajah, V., Celi, L. A., & Darzi, A. (2024). An introduction to digital determinants of health. PLOS Digital Health, 3(1), e0000346. https://doi.org/10.1371/journal.pdig.0000346
Cohen, A. B., Dorsey, E. R., Mathews, S. C., Bates, D. W., & Safavi, K. C. (2020). A digital health industry cohort across the health continuum. NPJ Digital Medicine, 3, 68. https://doi.org/10.1038/s41746-020-0276-9

Crawford, A., & Serhal, E. (2020). Digital health equity and COVID-19: The innovation curve cannot reinforce the social gradient of health. Journal of Medical Internet Research, 22(6), e19361. https://doi.org/10.2196/19361
Dannefer, D. (2003). Cumulative advantage/disadvantage and the life course: Cross-fertilizing age and social science theory. The Journals of Gerontology Series B, 58(6), 327-337. https://doi.org/10.1093/geronb/58.6.s327
Durak, İ., Yıldız, M. S., Olgaç Akar, Y., & Yemenici A. D. (2017). Warehouse site selection in retail sector: Application AHP (analytical hierarchy process) and VIKOR methods. International Journal of Business and Management Invention (IJBMI), 6(12), 65- 73.
Gedikli, E., & Kocaman, E. (2025). Priorities for effective management of health expenditures in OECD countries: Fuzzy AHP Aapplication. Sosyoekonomi, 33(63), 11-29. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2025.01.01
Kickbusch, I., & Holly, L. (2023). Addressing the digital determinants of health: Health promotion must lead the charge. Health Promotion International, 38(3), daad059. https://doi.org/10.1093/heapro/daad059
Koca, M. (2015). Sosyal dışlanma sorunu ve asgari gelir desteğinin gerekliliği. Journal of International Social Research, 8(39), 501-510. https://doi.org/10.17719/jisr.20153913770
Levitas, R., Pantazis, C., Fahmy, E., Gordon, D., Lloyd-Reichling, E., & Patsios, D. (2007). The multi-dimensional analysis of social exclusion. University of Bristol.
Li, H. (2020). Communication for coproduction: Increasing information credibility to fight the coronavirus. The American Review of Public Administration, 50(6-7), 692-697. https://doi.org/10.1177/0275074020942104
Lin, C. L., & Tzeng, G. H. (2009). A value-created system of science (technology) park by using DEMATEL. Expert Systems with Applications, 36(6), 9683-9697. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2008.11.040
Mee, P., Gussy, M., Huntley, P., Kenny, A., Jarratt, T., Kenward, N., Ward, D., & Vaughan, A. (2023). Digital exclusion as a barrier to accessing healthcare: A summary composite indicator and online tool to explore and quantify local differences in levels of exclusion. Universal Access in the Information Society, 24, 1425-1437. https://doi.org/10.1101/2023.07.12.23292547
Naccarella, L., Rawstorn, J. C., Kelly, J., Quested, E., Jenkinson, S., & Kwaśnicka, D. (2024). Unlocking the potential for implementation of equitable, digitally enabled citizen science: Multidisciplinary digital health perspective. Journal of Medical Internet Research, 26, e50491. https://doi.org/10.2196/50491
Önel, C. B., & Çetik, O. (2016). Bulanıp AHP ile personel seçimi ve Adana ilinde uygulaması. Ç.Ü. Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 34(5), 95-104.
Peralta, A. F., Neri, M., Kertész, J., & Íñiguez, G. (2021). Effect of algorithmic bias and network structure on coexistence, consensus, and polarization of opinions. Physical Review E, 104(4), 044312. https://doi.org/10.1103/physreve.104.044312
Percy-Smith, J. (2000). Policy responses to social exclusion: Towards inclusion?. Open University Press.
Richardson, S., Lawrence, K., Schoenthaler, A. M., & Mann, D., (2022). A framework for digital health equity. NPJ Digital Medicine, 5, 119. https://doi.org/10.1038/s41746-022-00663-0
Sacker, A., Ross, A., MacLeod, C. A., Netuveli, G., & Windle, G. (2017). Health and social exclusion in older age: Evidence from Understanding Society, the UK household longitudinal study. Journal of Epidemiology and Community Health, 71(7), 681-690. https://doi.org/10.1136/jech-2016-208037
Şahin, T. (2010). Sosyal dışlanma ve yoksulluk ilişkisi. Yardım ve Dayanışma Dergisi, 1(2), 71-80.
Scharf, T., Phillipson, C., & Smith, A. E. (2005). Social exclusion of older people in deprived urban communities of England. European Journal of Ageing, 2(2), 76-87. https://doi.org/10.1007/s10433-005-0025-6
Shao, Y., Yang, X., Chen, G., Guo, H., Duan, X., Xu, X., Yue, J., Zhang, Z., Zhao, S., & Zhang, S. (2025). Determinants of digital health literacy among older adult patients with chronic diseases: A qualitative study. Frontiers in Public Health, 13, 1568043. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1568043
Shaw, J., & Glover, W. J. (2024). The political economy of digital health equity: Structural analysis. Journal of Medical Internet Research, 26, e46971. https://doi.org/10.2196/46971
Shaw, M., Dorling, D., & Smith, G. D. (2005). Poverty, social exclusion, and minorities. In Marmot, M., & Wilkinson, R. (Eds.), Social determinants of health (Second edition, pp. 196-223). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198565895.003.10
Sheon, A. (2018). Conference report: Digital skills: A hidden “super” social determinant of health. Interdisciplinary Association for Population Health Science. Interdisciplinary association for population health science (IAPHS). https://iaphs.org/conference-report-digital-skills-hidden-super-social-determinant-health/ (Erişim Tarihi: 26 Temmuz 2025).
Silver, H. (1995). Reconceptualizing social disadvantage: Three paradigms of social exclusion. In G. Rogers, C. Gore, & J. B. Figueiredo (Eds.), Social exclusion: Rhetoric, reality, response (pp. 57-80). International Institute for Labour Studies, International Labour Organization.
Stewart, M., Anderson, J., Beiser, M., Mwakarimba, E., Neufeld, A., Simich, L., & Spitzer, D. L. (2008). Multicultural meanings of social support among immigrants and refugees. International Migration, 46(3), 123-159. https://doi.org/10.1111/j.1468-2435.2008.00464.x
Tsai, W. H., & Chou, W. C. (2009). Selecting management systems for sustainable development in SMEs: A novel hybrid model based on DEMATEL, ANP, and ZOGP. Expert Systems with Applications, 36(2), 1444-1458. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2007.11.058
Van Kessel, R., Wong, B. L. H., Clemens, T., & Brand, H. (2022). Digital health literacy as a super determinant of health: More than simply the sum of its parts. Internet Interventions, 27, 100500. https://doi.org/10.1016/j.invent.2022.100500
Walsh, C. G., Chaudhry, B., Dua, P., Goodman, K. W., Kaplan, B., Kavuluru, R., Solomonides, A., & Subbian, V. (2020). Stigma, biomarkers, and algorithmic bias: Recommendations for precision behavioral health with artificial intelligence. JAMIA Open, 3(1), 9-15. https://doi.org/10.1093/jamiaopen/ooz054
Walsh, K., Scharf, T., & Keating, N. (2017). Social exclusion of older persons: A scoping review and conceptual framework. European Journal of Ageing, 14(1), 81-98. https://doi.org/10.1007/s10433-016-0398-8
WHO. (2010). Poverty and social exclusion in the WHO European Region: Health sysytem respond. World Health Organization Regional Office for Europe. https://www.who.int/docs/default-source/documents/publications/poverty-and-social-exclusion-in-the-who-european-region.pdf?sfvrsn=b48488fe_1#page=1 (Erişim Tarihi: 27 Temmuz 2025).
WHO. (2021). Global strategy on digital health 2020-2025. Geneva: World Health Organization. https://www.who.int/docs/default-source/documents/gs4dhdaa2a9f352b0445bafbc79ca799dce4d.pdf (Erişim Tarihi: 25 Temmuz 2025).
Wu, W. W. (2008). Choosing knowledge management strategies by using a combined ANP and DEMATEL approach. Expert Systems with Applications, 35(3), 828-835. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2007.07.025
Wu, W. W., & Lee, Y. T. (2007). Developing global managers’ competencies using the fuzzy DEMATEL method. Expert Systems with Applications, 32(2), 499-507. https://doi.org/10.1016/j.eswa.2005.12.005
Yıldırım, S. G. (2023). Sosyal dışlanma ve sığınmacılar. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), 1129-1145. https://doi.org/10.11616/asbi.1268287
Yılmaz, E., Sevim, B., Uslu, Y., & Şahin, K. (2025). Sağlık tesislerinde enerji verimliliği: Operasyonel çözümler için AHP tabanlı bir yaklaşım. H. Tanrıvermiş, Y. Tanrıvermiş, & E. Baydan (Eds.), IV. Uluslararası Gayrimenkul Geliştirme ve Yönetim Konferansı Bildiri Kitabı içinde (ss. 179-180). Ankara University Faculty of Applied Sciences.
Yılmaz, E., Uslu, Y., & Gedikli, E. (2022). Hastanelerde lojistik yönetimi risk faktörlerinin DEMATEL yöntemi ile değerlendirilmesi. Lojistik Dergisi, 19(56), 109-126.

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Business Administration

Journal Section

Research Article

Authors

Erman Gedikli ^*
0000-0002-5508-194X
Türkiye

Publication Date

October 28, 2025

Submission Date

August 7, 2025

Acceptance Date

October 4, 2025

Published in Issue

Year 2025 Volume: 6 Number: Global Academic Perspective in Social Sciences

DOI

https://doi.org/10.54733/smar.1759330

IZ

https://izlik.org/JA89FJ84CG

APA

Gedikli, E. (2025). Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi. Sosyal Mucit Academic Review, 6(Global Academic Perspective in Social Sciences), 176-194. https://doi.org/10.54733/smar.1759330

AMA

1.Gedikli E. Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi. SMAR. 2025;6(Global Academic Perspective in Social Sciences):176-194. doi:10.54733/smar.1759330

Chicago

Gedikli, Erman. 2025. “Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi”. Sosyal Mucit Academic Review 6 (Global Academic Perspective in Social Sciences): 176-94. https://doi.org/10.54733/smar.1759330.

EndNote

Gedikli E (October 1, 2025) Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi. Sosyal Mucit Academic Review 6 Global Academic Perspective in Social Sciences 176–194.

IEEE

[1]E. Gedikli, “Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi”, SMAR, vol. 6, no. Global Academic Perspective in Social Sciences, pp. 176–194, Oct. 2025, doi: 10.54733/smar.1759330.

ISNAD

Gedikli, Erman. “Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi”. Sosyal Mucit Academic Review 6/Global Academic Perspective in Social Sciences (October 1, 2025): 176-194. https://doi.org/10.54733/smar.1759330.

JAMA

1.Gedikli E. Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi. SMAR. 2025;6:176–194.

MLA

Gedikli, Erman. “Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi”. Sosyal Mucit Academic Review, vol. 6, no. Global Academic Perspective in Social Sciences, Oct. 2025, pp. 176-94, doi:10.54733/smar.1759330.

Vancouver

1.Erman Gedikli. Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi. SMAR. 2025 Oct. 1;6(Global Academic Perspective in Social Sciences):176-94. doi:10.54733/smar.1759330

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

Sosyal Dışlanma Riski Açısından Sağlığın Dijital Belirleyicilerinin Değerlendirilmesi

Abstract

Keywords

Evaluating the Digital Determinants of Health from the Perspective Social Exclusion Risk

Abstract

Keywords

References

Details

Primary Language

Subjects

Journal Section

Authors

Publication Date

Submission Date

Acceptance Date

Published in Issue

DOI

IZ

Cite